အီစထြ့လယါကီၢ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤ တၢ်အိၣ်သးအိၣ်လၢ အကသူၣ်ထီၣ်တၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိတၢ်လီၢ်

ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn

ကိတိာ်ခိၣ်ကျၢၢ် အဲးသနံး အဲးလ်ဘနံးဆံး စံးဝဲဒၣ်, “အခဲအံၤန့ၣ် ပထံၣ်အီၤသ့လၢ တၢ်ကဲထီၣ်သးဖဲမုၢ်ထီၣ်ခၢၣ်သးအပူၤ, မ့ၢ်လၢတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အံၤဆဲးကဲထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်အဃိ ဟီၣ်ခိၣ်အံၤမ့ၢ်ဝဲတၢ်လီၢ်တခါလၢအတအိၣ်ဒီးတၢ်လီၤတံၢ်လီၤဆဲးဘၣ်. အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤအမ့ၢ်အိၣ်တုၤလၢ တၢ်ဖိတၢ်လံၤပီးလီ ဘျးစဲသ့ၣ်တဖၣ်ကတၢၢ်ကွံာ်န့ၣ် အကမၤစၢ်လီၤအါထီၣ်ဝဲပဂံၢ်ပဘါအဃိ, စ့တိာ်ပာ်အတၢ်နီၣ်ဝံာ်ခိၣ်သ့ၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်မၤဆူၣ်ထီၣ်အါထီၣ်ပတၢ်သးစွံကတုာ် တၢ်တူၢ်ခီၣ်တၢ်န့ၢ်, ပဒိးသန့ၤသးလၢပနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲအလိၤ; တကတီၢ်ဃီန့ၣ် မၤစ့ၢ်ကီး တၢ်ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ် သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”

ကိတိာ်ခိၣ်ကျၢၢ် အဲးသနံး အဲးလ်ဘနံးဆံး ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤဝဲဒၣ် တၢ်နီၤဖးလီၤပာ်စၢၤ ဒီလၣ် ၄ကကွဲၢ် လၢတၢ်ဃုသ့ၣ်ညါဆိပာ်စၢၤတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢတၢ်ကသူၣ်ထီၣ် တၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိစဲးဖီကဟၣ်တၢ်လီၢ်ဖးဒိၣ်ဖဲ Karratha, လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ်ဝ့ၢ်တဖျၢၣ်လၢအအိၣ်ဖဲ အီစထြ့လယါမုၢ်နုာ် Pilbara ဟီၣ်ကဝီၤအပူၤန့ၣ်လီၤ.

တၢ်တိာ်ကျဲၤအံၤ ဘၣ်တၢ်ဆှၢနုာ်လီၤအီၤလၢ ပှၤတ့ထုးထီၣ်ဟီၣ်စီ Perdaman တၢ်ကရၢကရိန့ၣ်လီၤ.

ခဲကနံၣ်အံၤ တၢ်ကရၢကရိအံၤ သူၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်တ့ထုးထီၣ်ဟီၣ်စီ မ့တမ့ၢ် တၢ်မၤဂ့ၤထီၣ်ဟီၣ်ခိၣ်ညၣ် စဲးဖီကဟၣ်တၢ်လီၢ်ဖဲန့ၣ် လၢအလီၤလၢဝဲဒၣ် ဒီလၣ် ၆.၄ ဘံလယၢၢ်န့ၣ်လီၤ.

မ့ၢ်လၢ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်ဖ့ၣ်ဆၢသ့ၣ်တဖၣ် ဆဲးကဲထီၣ်အသးကွ့ၢ်ကွ့ၢ်အဃိ တၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိစဲးဖီကဟၣ်တၢ်လီၢ် လၢတၢ်ကသူၣ်ထီၣ်အီၤဖဲ အီစထြ့လယါမုၢ်နုာ်—Western Australia အပူၤ အတၢ်ပညိၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်မၤဆူၣ်ထီၣ်ကျၢၤထီၣ် ဂံၢ်သဟီၣ် အတၢ်အိၣ်ကူအိၣ်ယၢ တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢန့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိတၢ်လီၢ်အံၤ တၢ်သူၣ်ထီၣ်အီၤမ့ၢ်ကဲထီၣ်သၢပျၢၤန့ၣ်, အကမ့ၢ်ဝဲဒၣ် ထံကီၢ်အံၤ တၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိစဲးဖီကဟၣ်တၢ်လီၢ် သၢဖျၢၣ်တဖျၢၣ် ဒီး စးထီၣ်လၢ ၁၉၆ဝ နံၣ်န့ၣ် တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲဒၣ်တၢ်သူၣ်ထီၣ် တၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိစဲးဖီၣ်ကဟၣ်တၢ်လီၢ်ဖးဒိၣ် အဆိကတၢၢ်တဖျၢၣ်န့ၣ်လီၤ.

ခီဖျိလၢ ယူၤအဲၣ်—အံးစရ့ ဒီး အံရဲး(န်) တၢ်ဒုးလၢအဆဲးကဲထီၣ်အသးအံၤ မၤဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဝဲဒၣ် တၢ်ဆှၢတၢ်ပီးတၢ်လီဒီး သိဒွဲၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အပှ့ၤ တၢ်လၢာ်ဘူၣ်လၢာ်စ့အဃိ, မံးစထၢၣ် အဲးလ်ပနံးဆံး စံးလၢ ပဒိၣ်မၤတၢ်အံၤ မ့ၢ်ဒ်သိးလၢအကဒီဃာ်ဝဲဒၣ် ပှၤအီစထြ့လယါဖိသ့ၣ်တဖၣ် အသုတဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ် ဒီးတၢ်ကဲထီၣ်သးလၢ တၢ်ပီးတၢ်လီဘျးစဲ အတၢ်ဂ့ၢ်ကီသ့ၣ်တဖၣ်တဂ့ၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

“အကတ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်န့ၢ်လီၢ်ကဝီၤအပူၤတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်တ့ထုးထီၣ်တၢ်, ဃုာ်ဒီး ပတၢ်စိကမီၤပှဲၤတုာ် အကံၢ်အစီသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီးတၢ်အဝဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ခဲလၢာ်လၢအဘၣ်ဃာ်ဒီးတၢ်တိၤကျဲၤအံၤ ဒီး ဝ့ၢ်လၢအဂ့ၤအံၤ - မ့ၢ်တၢ်လၢအဘၣ်ဃးဒီးတၢ်သူၣ်ထီၣ် တၢ်စိကမီၤပှဲၤတုာ်အကံၢ်အစီ, တၢ်သူၣ်ထီၣ်တၢ်သးစွံကတုၤ တၢ်သ့တူၢ်ခီၣ်တၢ်, မ့ၢ်တၢ်မၤကဲထီၣ်အီစထြ့လယါကီၢ် ဒ်သိးအတၢ်ဂံၢ်စၢ်ဘါစၢ် ကစှၤလီၤအဂီၢ်, လၢအမ့ၢ်တၢ်လၢပထံၣ်ဘၣ်အီၤစးထီၣ်လၢ လါဖ့ၤဘြူၤအါရံၤ ၂၈ အခါ, မ့ၢ်တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်ဒိဘၣ်မၤဟူး လီၤတိၢ်လီၤဆီဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အမုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်န့ၣ်လီၤ.”

ဖဲတနံၣ်အံၤ လါဖ့ၤဘြူၤအါရံၤ ၂၈ သီအနံၤ ယူၤအဲၣ်—အံးစရ့ စးထီၣ်ဒုးဝဲဒၣ် အံရဲး(န်) န့ၣ်, Tehran အံၤ ကးတံာ်လီၤကွံာ်ဝဲ ဟီးမိးစ်ထံဒိၣ်စ့ၤ (Strait of Hormuz) အဃိ, ဆှၢဝဲဒၣ်တၢ်လီၤပျံၤလီၤဖုး သကုၤဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်အအိၣ်န့ၣ်လီၤ.

မုၢ်ထီၣ်ခၢၣ်သးတၢ်ဒုးတၢ်ယၤအံၤ ကးတံာ်လီၤကွံာ်ဝဲဒၣ် ထံဒိၣ်စိၤအံၤ ဖးလဲၢ်ဖးထီန့ၣ်လီၤ. ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်တၢ်သူ သိဒွဲၣ်ဒီး န့ဆၢၣ်ဂာ်သဝံ (LNG) ယဲၢ်ပူတပူ မ့တမ့ၢ် အမျးကယၤ ၂ဝ န့ၣ်ဟဲန့ၢ်ဝဲလၢ တၢ်လီၢ်အံၤန့ၣ်လီၤ.

ကီၢ်အမဲရကၤ ပှၤပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤ ဂံၢ်သဟီၣ် တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤ (US Energy Information Administration) အတၢ်ဒွးတယာ်ကွၢ်အပူၤန့ၣ်စံးဝဲဒၣ် ဖဲ ၂ဝ၁၅နံၣ်အပူၤန့ၣ်, ကိးမုၢ်နံၤဒဲးန့ၣ် ရ့ၣ်နီၣ်သိဖဲဟီးမိးစ်အပူၤလၢတၢ်ထုးထီၣ်ဆှၢအီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အိၣ်ဝဲသိဒၢဖးဒိၣ်အဖျၢၣ် အကကွဲၢ် ၂ဝ ဃၣ်ဃၣ်န့ၣ်လီၤ.

အီစထြ့လယါမုၢ်နုာ်ကီၢ်စဲၣ်ခိၣ် Roger Cook စံးဝဲဒၣ် တၢ်ဃုသ့ၣ်ညါအံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ တၢ်အကါဒိၣ်လၢ တၢ်ကသူၣ်ထီၣ် တၢ်စိကမီၤပှဲၤတုာ်သိဒွဲၣ်အကံၢ်အစီန့ၣ်လီၤ.

အဝဲစံးဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါမုၢ်နုာ်ဒီးကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ် အဘၢၣ်စၢၤ တၢ်ဖီၣ်လိာ်စုမၤသကိးတၢ်အံၤ မ့ၢ်တၢ်မၤစၢၤ အီစထြ့လယါကီၢ် လၢအကအိၣ်ဒီးတၢ်သးစွံကတုၤ တၢ်သ့တူၢ်ခီၣ်တၢ်ဒီး အတၢ်ဒိးသန့ၤသးဒီးထံချၢကီၢ်ချၢသိဒွဲၣ်ပီးလီသ့ၣ်တဖၣ်ကစှၤလီၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

“ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဒီဖျၢၣ်တၢ်လီၤတံၢ်လီၤဆဲးတအိၣ်ဘၣ်အဆၢကတီၢ်အံၤ, ဒ်သိးပကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီးမုၢ်မဆါတနံၤအံၤတၢ်တာ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ကန့ၢ်အဂီၢ် လိၣ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် ကီၢ်စဲၣ်ပဒိၣ်ဒီး ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ် အတၢ်မၤသကိးတၢ်, ဘၣ်မၤလီၤတံၢ်လၢ ပကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဖျၢၣ်တၢ်ကီတၢ်ခဲသ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၢ်ဝဲဒၣ်, ဒီး ဟံးထီၣ်ဖီၣ်ထီၣ် တၢ်တိာ်ကျဲၤလၢအရ့ဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်,လၢအမ့ၢ်တၢ်ဆီလီၤပာ်လီၤတၢ်လၢခါဆူမဲာ်ညါအဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”

ကီၢ်စဲၣ်ခိၣ်အံၤစံးဝဲဒၣ် တၢ်ဃုသ့ၣ်ညါအံၤ ကဃိထံသမံသမိးဝဲတၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲ ဒီး တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ် သကုၤအီစထြ့ယလါမုၢ်နုာ်အပူၤ, လီၤဆီဒၣ်တၢ်ဖဲ မုၢ်နုာ်ခၢၣ်သးဒီး မုၢ်နုာ်ကလံၤထံး ဟီၣ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ်, ဒ်သိးကမၤလီၤတံၢ် ခါဆူညါန့ၣ် သိဒွဲၣ်ပီးလီသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်လၢ ဒီးတကလုာ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

ခဲကနံၣ်အံၤ အီစထြ့လယါကီၢ်န့ၣ် တၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိစဲးဖီကဟၣ်တၢ်လီၢ်အိၣ်ဝဲဒၣ်ခံတီၤ — လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ်ဖဲ ဘြံၣ်စဘဲ ဒီး ကၠံၤလီ အပူၤ, ဒီး တၢ်လီၢ်ခံတီၤအံၤ ဟ့ၣ်လီၤဝဲဒၣ်ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်သိဒွဲၣ် ၁ဝ တုၤ ၂ဝ မျးကယၤဃၣ်ဃၣ်န့ၣ်လီၤ.

ထံကီၢ်အံၤကိးနံၤဒဲးအတၢ်သူရ့ၣ်နီၣ်သိ, ဒံၢ်စဲၤ, သိဒွဲၣ်အကလုာ်ကလုာ်ဒီး ဂာ်သဝံ အမျးကယၤ ၉ဝန့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဆှၢနုာ်လီၤန့ၢ်အီၤလၢ ခိးရံယါကလံၤထံး, ယပၣ်, စ့ၤကပူၤ, မလ့ရှါ, ဒီး ထဲးဝး သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ထံဂုၤကီၢ်ဂၤကိတိာ် ဖဲးနံးဝီး တဲဘၣ်ဝဲ ABC တၢ်ကစီၣ်သန့လၢ, ဒ်သိးကမၤစၢ်လီၤကွံာ်တၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ် အလီၢ်အိၣ်လၢ အီစထြ့လယါကီၢ်ကဘၣ်ဃုဝဲကျိၤကျဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

“လၢကဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ ပတၢ်သ့တူၢ်ခီၣ်တၢ်န့ၢ်အဂီၢ် အီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤ ဖဲအံၤန့ၣ် ပမၤတၢ်သ့မနုၤလဲၣ်န့ၣ် ပကဘၣ်ကွၢ်ဃုအီၤ. ပတၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိစဲးဖီကဟၣ်အလီၢ် အိၣ်ဃုခါ အကျါ လွံၢ်ခါန့ၣ် အပူၤကွံာ် ပဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ကးတံာ်လီၤကွံာ်အီၤ.”

အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤ အပူၤကွံာ်လၢညါ တၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိတၢ်လီၢ် ဖဲကီၢ်ပူၤန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်တဘျုးခါ, နာ်သက့ ဖဲ ၂ဝဝ၃ နံၣ် ဒီး ၂ဝ၂၁နံၣ်အဘၢၣ်စၢၤန့ၣ် တၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိတၢ်လီၢ် ဃိးခါအကျါ ဃုခါန့ၣ် ဘၣ်တၢ်ကးတံာ်လီၤကွံာ်အီၤန့ၣ်လီၤ.

တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ်ကဲထီၣ်အသးဖဲလၢ ၁၉၉ဝ နံၣ် အခိၣ်အဃၢၤအတီၢ်ပူၤ တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ် မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ် တၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိတၢ်လီၢ်အသီ ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ် ဖဲသကုၤအ့ရှၢၢ်ဒီတဘ့ၣ်အပူၤဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ်လီၤ.

ပှၤထီဒါတၢ်ကရၢခိၣ် အဲန်ကၢၢ်စ် ထ့ၤလၢၤ တူၢ်လိာ်မုာ်ဝဲတၢ်ကစီၣ်အံၤဒီးစံးဝဲဒၣ်, အဝဲဆီၣ်ထွဲဝဲဒၣ် တၢ်ဃုသ့ၣ်ညါမၤကွၢ်တၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲလၢတၢ်ကူၣ်=ထီၣ် တၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိတၢ်လီၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ မံးစထၢၤ ထ့ၤလၢၤ စံးဝဲဒၣ် အလီၢ်အိၣ်လၢ အဲးလ်ဘနံးဆံးပဒိၣ် ကဘၣ်ထုးထီၣ်ရၤလီၤအတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤန့ၣ်လီၤ.

“ဘၣ်ဃးတၢ်ဂ့ၢ်အံၤန့ၣ် တုၤအခဲအံၤပတထံၣ်ဘၣ်တၢ်နီတမံၤဒ်ဘၣ်န့ၣ်ယတဲအီၤသ့ဧါ. တၢ်အဝဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဒၣ် တၢ်လၢအကဲထီၣ်သးသ့ဒ်လီၤ... အကကဲထီၣ်သးဒ်လဲၣ်န့ၣ် ပကအိၣ်ခိးကွၢ်အီၤ. ဖဲထံကီၢ်အံၤအပူၤန့ၣ် ပအဲၣ်ဒိးထံၣ်ဘၣ်အါထီၣ် တၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိတၢ်လီၢ်. ပအဲၣ်ဒိးထံၣ်ဘၣ်အါထီၣ်အီၤ, ပအဲၣ်ဒိးလၢသိဒွဲၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ်ကူကူယၢယၢဖဲထံကီၢ်အံၤအပူၤန့ၣ်လီၤ.”

ကီၢ်စၢဖှိၣ်ဂံၢ်သဟီၣ်ဂ့ၢ်ဝီကိတိာ် ခြ့ၣ်စ် ဘိဝဲ စံးဝဲဒၣ်, တၢ်ဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့တၢ်ဖံးတၢ်မၤလၢ တၢ်စိကမီၤပှဲၤတုၤ တၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိ အကံၢ်အစီအဂီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်မၤတခါလၢ အဘၣ်အိၣ်ဒီးတၢ်သးဆးဒီးတၢ်ပလီၢ်ပဒီတခါန့ၣ်လီၤ.