ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
မ့ၢ်လၢတိးကွ့တၢ်ဆါဃၢ်အကလုာ် လၢအဘၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါအီၤဒ်သိး subclade K အကလုာ်ဖိ အအိၣ်ထီၣ်န့ၢ်ဖဲ Super-K အမိၢ်ပှၢ်အဖီလာ်အံၤ ရၤလီၤအသးချ့မးအဃိ အီစထြ့လယါကီၢ်ဘၣ်သဂၢၢ်ဒီး တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်တၢ်ဆါ စးထီၣ်အသးဆိဆိ ဒီး တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ တၢ်လၢ အတညီနုၢ်မၤအသးဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
အပူၤကွံာ်တနံၣ်န့ၣ် အီစထြ့ယါကီၢ်ပူၤ တိးကွ့တၢ်ဆါကဲထီၣ်အိၣ်အါန့ၢ် ၅ဝဝ,ဝဝဝ ဒီး မ့မ့ၢ်တနံၣ်အံၤန့ၣ် တိးကွ့တၢ်ဆါကဲထီၣ်ရၤလီၤအသးအိၣ်အါန့ၢ် ၂၄,ဝဝဝ လံ အဃိ, တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်လၢ အအါန့ၢ် တၢ်ဆၢကတီၢ်လၢတိးကွ့တၢ်ဆါဃၢ်ရၤလီၤအအါကတၢၢ် အခါန့ၣ်လီၤ.
သရၣ်ဒိၣ်စိ Paul Griffin လၢအမ့ၢ် တၢ်ဆါဃၢ်ဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်တၢ်ဂ့ၢ်ဝီ ပှၤပၢဆှၢတၢ်အခိၣ်ဒိၣ်တဂၤဖဲ ပှၤနီၣ်တဂၤပၢတၢ်ဆါဟံၣ် Mater တၢ်ဆါဟံၣ်ဖဲဘြံၣ်စဘဲဝ့ၢ်စံးဝဲဒၣ်, ပှၤကိးဂၤဒဲးကြၢးဆဲးတိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်တၢ်ဆါ ကသံၣ်ဒီသဒၢန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ် တနံၣ်အံၤ ကသံၣ်ဒီသဒၢ တၢ်ဘၣ်သမုၣ်တၢ်ဆါန့ၣ် ဟ့ၣ်လီၤဝဲ တၢ်ဒီသဒၢလၢ Super-K တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်တၢ်ဆါဃၢ်အကလုာ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်ကီတၢ်ခဲသ့ၣ်တဖၣ်အကျါတခါ လၢအဘၣ်ဃးဒီး subclade K မ့တမ့ၢ် Super-K တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်တၢ်ဆါဃၢ်အကလုာ်လၢပသ့ၣ်ညါအီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် အဆီတလဲအသး အဃိ အပူၤကွံာ်တနံၣ် ပကသံၣ်ဒီသဒၢန့ၣ် ဒီသဒၢအီၤတန့ၢ်ဘၣ်. ဒ်သိးပမၤအီၤ ကိးနံၣ်ဒဲးအသိးန့ၣ်, ပမၤသီထီၣ်က့ၤ ကသံၣ်ဒီသဒၢ, ပပၢနုာ်လီၤအါထီၣ် တိးကွ့ တၢ်ဆါအကလုာ်လီၤဆီလိာ်အသးသ့ၣ်တဖၣ် လၢအကြၢးဟ့ၣ်လီၤပှၤ တၢ်ဒီသဒၢအဂ့ၤကတၢၢ် ဒ်သိးပမုၢ်လၢ်ပာ်လၢပကထံၣ်ဘၣ်အီၤန့ၣ်လီၤ. အဃိ, ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် တနံၣ်အံၤ တၢ်ဆဲးကသံၣ်ဒီသဒၢန့ၣ် အရ့ကဒိၣ်န့ၢ် လၢအပူၤကွံာ် ခီဖျိလၢ တၢ်မၤသီထီၣ်အီၤဒ်အဘၣ်လီၢ်ဘၣ်ဆးဒၣ်ဝဲအသိးအဃိန့ၣ်လီၤ.”
တၢ်ဆါဃၢ်ဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်တၢ်ကသံၣ်သရၣ် သရၣ်ဒိၣ်စိ Robert Booy လၢ University of Sydney တဲဘၣ်ဝဲ Channel 9 တၢ်ကစီၣ်သန့လၢ, တၢ်လၢ Super-K တိးကွ့ တၢ်ဘၣ်သမုၣ်တၢ်ဆါဃၢ်အကလုာ်အံၤ မ့ၢ်တၢ်လီၤပျံၤလီၤဖုးတခါလၢကမျၢၢ်တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့အဂီၢ် ခီဖျိလၢ အသလၣ်လီၤအသး ရၤလီၤအသးညီမးအဃိန့ၣ်လီၤ.
“တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်တၢ်ဆါ subclade K အကလုာ်ဖိန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တိးကွ့ဃၢ်အကလုာ်ဆီတလဲဃးအသးတခါအဃိ ရၤလီၤအသးညီဒိၣ်မး. အတမ့ၢ်လၢအနးဒိၣ်ထီၣ်ဘၣ် ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ ခီဖျိလၢ ပှၤဘၣ်တၢ်ဆါအံၤ အါဒိၣ်ထီၣ်အဃိ, နကထံၣ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဆါသ့ၣ်တဖၣ် နးထီၣ်ခီဖျိလၢနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးသ့ၣ်တဖၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ.”
အပူၤကွံာ်တနံၣ်န့ၣ် အီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤ ပှၤဘၣ်တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်တၢ်ဆါဝံၤသံန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ် ၁,၇၃၈ ဂၤ, လၢအဒုးကဲထီၣ်ဝဲ တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်တၢ်ဆါ အတၢ်မၤနီၣ်မၤဃါစရီအနးကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ.
သရၣ်ဒိၣ်စိ Paul Griffin စံးဝဲဒၣ် စးထီၣ်ဖဲ COVID-19 တၢ်ဆါသံသတြိၤ ကဲထီၣ်ဝံၤန့ၣ်, တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်ဆါဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်တၢ် အနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အါန့ၢ်လၢ အကြၢးကဲထီၣ်အသး ခီဖျိလၢ တၢ်ဆဲးကသံၣ်ဒီသဒၢ အနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးလီၤစှၤအဃိန့ၣ်လီၤ.
“အပူၤကွံာ်တယံၤဘၣ် တၢ်ဆၢကတီၢ် အတီၢ်ပူၤန့ၣ် တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်အရ့ဒိၣ်တခါလၢပထံၣ်အီၤလီၤတံၢ်လီၤဆဲးန့ၣ်လီၤ. တၢ်လၢယအဲၣ်ဒိးတဲအီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ အပူၤကွံာ်တနံၣ် တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်လီၤအဆၢကတီၢ် တၢ်ဆါဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်န့ၣ် တလၢကွံာ် တၢ်မၤနီၣ်မၤဃါအနီၣ်ထိၣ်လၢအအိၣ်ပာ်စၢၤ, လၢအမ့ၢ် ပှၤဘၣ်တၢ်ဆါအိၣ်အါန့ၢ် ၅ဝဝ,ဝဝဝ ဒီး ပှၤသံအိၣ်အါန့ၢ် ၁,၇ဝဝ ဂၤန့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်နီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးသ့ၣ်တဖၣ်လၢအလီၤဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီဒိၣ်မးဒီး တၢ်အံၤအကျါတနီၤန့ၣ် ကမ့ၢ်ဝဲဒၣ် တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်အကလုာ် subclade K မ့တမ့ၢ် Super-K, နာ်သက့ တၢ်အံၤအကျါတနီၤ ကသံၣ်ဒီသဒၢ ဖီၣ်ဂၢၢ်အီၤကန့ၢ်ဝဲဒၣ်ဖးဒိၣ်. နာ်သက့ တၢ်လၢ တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်တၢ်ဆါန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်တကလုာ်လၢ ပဖီၣ်ဂၢၢ်အီၤတန့ၢ်လၢာ်လၢာ်ဆ့ဆ့ဘၣ်အဃိ, ပဘၣ်မၤဝဲ တၢ်လၢပမၤအီၤသ့ လၢအမ့ၢ် မၤအါထီၣ်ကသံၣ်ဒီသဒၢ ဒီး မၤစှၤလီၤ အတၢ်ဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အဒိန့ၣ်, ပှၤလၢအအိၣ်တဆူၣ်အါအါဘၣ် ဒီး ပှၤလၢအအိၣ်ဒီးဆူၣ်ချ့တၢ်ဂံၢ်စၢ်ဘါစၢ် သ့ၣ်တဖၣ် မ့တမ့ၢ် ပှၤလၢအိၣ်တဆူၣ်တချ့ဘၣ်နီၣ်နီၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ကြၢးအိၣ်ဖဲဟံၣ်ပူၤ, ဒီးကြၢးမၤကွၢ်သး ဒီး မၤန့ၢ် ကသံၣ်မၤသံ တၢ်ဆါဃၢ်န့ၣ်လီၤ. ပမၤအီၤအကျဲမ့ၢ်ဘၣ်မူးမူးနီၣ်နီၣ်န့ၣ်, တိးကွ့တၢ်ဆါအံၤ အကဟဲဒ်လဲၣ်ဂ့ၤဒ်လဲၣ်ဂ့ၤန့ၣ် အတွးတအိၣ်ဘၣ်, ပကထံၣ်ဘၣ်လၢ တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်စှၤဝဲန့ၣ်လီၤ.”
အပူၤကွံာ်တနံၣ်န့ၣ် ပှၤသးနံၣ် ၆၅နံၣ် ဆူအဖီခိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ဆဲးကသံၣ်ဒီသဒၢအိၣ်ဝဲ ၆ဝ.၅ မျးကယၤ ဒီး မ့မ့ၢ်ပှၤသးနံၣ်အိၣ် ၅ဝ ဒီး ၆၅နံၣ်အဘၢၣ်စၢၤလၢအဆဲးဘၣ်ကသံၣ်ဒီသဒၢန့ၣ်အိၣ်ဝဲ ၃၂.၃ မျးကယၤန့ၣ်လီၤ.
ကသံၣ်ဒီသဒၢ ကသံၣ်ကသီ ပှၤပၢဆှၢတၢ်အခိၣ် ဖဲတၢ်တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်ကသံၣ်ဒီသဒၢအလီၢ် CSL Seqirus, ဒီကထၢၣ် Jules Bayliss တဲဘၣ်ဝဲ Channel 7 တၢ်ကစီၣ်သန့လၢ ပှၤဂံၢ်စၢ်ဘါစၢ်အဒိၣ်ကတၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ပှၤလၢ အသးနံၣ်အိၣ် ၅ဝ ဆူအဖီခိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်ဆါဃၢ်အံၤ တၢ်ဘၣ်ယိၣ်အိၣ်ဒီးလၢပှၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်ဒီး အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် တၢ်လီၤဘၣ်အိၣ်ဒိၣ်စ့ၢ်ကီးလၢ အတခီဆၢကဒါက့ၤ ကသံၣ်ဒီသဒၢဘၣ်.”
သရၣ်ဒိၣ်စိ Paul Griffin စံးဝဲဒၣ်, ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဆဲးကသံၣ်ဒီသဒၢအနီၣ်ဂံၢ်အိၣ်စှၤ အတၢ်ဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အကျါတခါန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤကမၣ်ဒီး တၢ်ဟ့ၣ်လီၤတၢ်ကစီၣ်လၢအကမၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ယဆိကမိၣ်တၢ်လၢပထံၣ်ဘၣ်အီၤခဲကနံၣ်အံၤန့ၣ် အတမ့ၢ်ထဲလၢ တၢ်ကီတၢ်ခဲအိၣ်ဒီး တၢ်လဲၤတၢ်က့ၤဒီး တၢ်န့ၢ်ဆဲးဘၣ်ကသံၣ်ဒီသဒၢဘၣ်, ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ်န့ၣ် အကမ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်အတၢ်နာ်အဖီခိၣ်, လၢအဒုးအိၣ်ထီၣ် ပှၤဆဲးကသံၣ်ဒီသဒၢအနီၣ်ဂံၢ် အိၣ်စှၤဒိၣ်န့ၢ်လၢအကြၢးအိၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ် အမိၢ်ပှၢ်လၢပအဲၣ်ဒိးဟ့ၣ်လီၤပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, ပအဲၣ်ဒိးလၢအဝဲသ့ၣ်သံကွၢ်တၢ်သံကွၢ်သ့ၣ်တဖၣ်. ပအဲၣ်ဒိးလၢပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤ နာ်သက့ မၤလီၤတံၢ်လၢ ဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢအပှဲၤဒီးတၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးလၢအဂ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်. ပထံၣ်ဘၣ် ပှၤကညီအါမးသ့ၣ်တဖၣ် မၤထွဲဝဲဒၣ် ယီၤကူၣ်ဆး—AI မ့တမ့ၢ် ကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢ—စိၤရှၢၤမံးဒံးယး လၢအမ့ၢ် တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢနဒိးန့ၢ်ဘၣ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ် အတမ့ၢ်တၢ်လၢအဂ့ၤဘၣ်. ပကသံၣ်သရၣ်ထီရီၤ— GPs ဒီးပှၤဖီၣ်ကသံၣ်သ့ၣ်တဖၣ် မၤတၢ်မၤအဂ့ၤကတၢၢ် လၢအဟ့ၣ်လီၤပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖး ဒီး ညီနုၢ်န့ၣ် အိၣ်ဒီးတၢ်အုၣ်ကီၤလၢ တၢ်ဆဲးကသံၣ်ဒီသဒၢအဂီၢ် ခီဖျိလၢ တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်အဘၣ်တခါလၢတၢ်ဘၣ်မၤအီၤန့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ် မၤလီၤတံၢ်လၢ နဒိးန့ၢ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ် ဖဲတၢ်ကစီၣ်ဂံၢ်ထံးလၢအဂ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်အအိၣ်တက့ၢ်.”
တချုးလၢ တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်လီၤအနးကတၢၢ်အဆၢကတီၢ်ဒ်ဘၣ်အခါ လၢကဒီသဒၢတၢ်ဆါအံၤအဂီၢ် တၢ်စးထီၣ်ဆဲးကသံၣ်ဒီသဒၢဖဲလါအ့ဖြ့ၣ်ဒီးလါမ့ၤအပူၤန့ၣ် တၢ်ပာ်အီၤလၢအမ့ၢ် ဆၢကတီၢ်လၢအဂ့ၤကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ.
