ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
တၢ်ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ တၢ်လၢအကီခဲတခါ, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ မ့ၢ်တၢ်တမံၤလၢ တၢ်ဟးဆှဲးအီၤတသ့ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်အဝဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ဆူၣ်ချ့ကိတိာ် Mark Butler ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ တၢ်ကဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤ National Disability Insurance Scheme အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ကမၤဃံးထီၣ်တၢ်ပာ်ပနီၣ်အကံၢ်အစီ လၢပှၤဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်မၤစၢၤအံၤသ့အဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အမဲာ်ညါ ကမၤစှၤလီၤကွံာ်ဝဲ ကျိၣ်စ့တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ကဃိထံသမံသမိးဝဲ ပှၤမၤစၢၤတၢ်လၢ အလီတၢ်ဝ့ၤတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဃိ, ပဒိၣ်မုၢ်လၢ်လၢ ကဖီၣ်ဂၢၢ်ဝဲ တၢ်သူစ့ဒီလၣ် ၅ဝ ဘံလယၢၢ် အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤန့ၣ်လီၤ.
Mark Butler စံးဝဲဒၣ် တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤ ခါဆူညါအတၢ်အိၣ်သးန့ၣ် ဒိးသန့ၤထီၣ်အသးလၢ တၢ်ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်အက့ၤအဖီခိၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
“အခဲအံၤ, NDIS အတၢ်လၢၤဘူၣ်လၢၤစ့န့ၣ်အါဒိၣ်မးဒီး မ့ၢ်ထိၣ်သတြီၤဒီး ပဒိၣ်တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤလၢအလီၤဂာ်တၢ်အံၤသ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအဟဲအါထီၣ်ချ့မးန့ၣ်လီၤ. လၢအကအိၣ်စံၣ်အိၣ်ကျၢၤအဂီၢ် ပမ့ၢ်တဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်အီၤဘၣ်န့ၣ်, ခါဆူညါပှၤအီစထြ့လယါဖိလၢ အလိၣ်ဘၣ်တၢ်မၤစၢၤအံၤ နီၣ်နီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ် တၢ်မၤစၢၤအံၤတမ့ၢ်လၢအကအိၣ်လၢၤဘၣ်. NDIS အံၤ အနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွး မ့ၢ်ဆဲးအါထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်ဒ်သိးအခဲအံၤန့ၣ် တမ့ၢ်လၢဟ့ၣ်လီၤတၢ်မၤစၢၤကန့ၢ်ဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်လၢအရ့ဒိၣ်နီၣ်နီၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ NDIS အံၤ ပပျဲလၢအကဟးဂီၤကွံာ်တသ့ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.”
NDIS အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤ ဘၣ်တၢ်စးထီၣ်အီၤဖဲ ၂ဝ၁၃နံၣ်, ဒီးအခီၣ်ထံးအခါန့ၣ် တၢ်တိၤကျဲၤအံၤ အတၢ်ပညိၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ တနံၣ်န့ၣ် ကဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤဝဲ ပှၤအီစထြ့လယါဖိ ထီၣ်ဘးတုၤလၢ အဂၤ ၄ဝဝ,ဝဝဝ ဒီး လၢအတၢ်လၢၤဘူၣ်လၢၤစ့ကလီၤလၢဝဲ ဒီလၣ် ၁၃.၅ ဘံလယၢၢ်န့ၣ်လီၤ.
ခဲကနံၣ်အံၤန့ၣ် ပှၤလၢအမၤန့ၢ်ဘၣ် NDIS တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤန့ၣ် အိၣ်ဝဲ ၇၆ဝ,ဝဝဝ ဂၤဒီး တနံၣ်အဂီၢ် တၢ်လၢၤဘူၣ်လၢၤစ့န့ၣ် အိၣ်ဝဲဒီလၣ် ၅ဝ ဘံလယၢၢ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲလၢအဘိးဘၣ်ရၤလီၤဝဲလၢကမၤဃံးထီၣ်တၢ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤအံၤအဂီၢ်အခါန့ၣ်, Mark Butler စံးဝဲဒၣ် တုၤလီၤဖဲနံၣ်ဆံဖှိၣ်အံၤအကတၢၢ်န့ၣ် ပဒိၣ်အိၣ်ဒီးတၢ်ပညိၣ်လၢ အကဒီၣ်တဲာ်စှၤလီၤကွံာ် ပှၤလၢအဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤသ့ၣ်တဖၣ် လၢအကဒုးအိၣ်က့ၤဝဲအနီၣ်ဂံၢ်ထဲ အဂၤ ၆ဝဝ,ဝဝဝ န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤန့ၣ် ကဒိးသန့ၤထီၣ်အသးလၢ တနံၤဘၣ်တနံၤအဂီၢ် ပှၤကညီတဂၤ အကံၢ်အစီလၢတၢ်ဖံးမၤဝးတရံးအဂီၢ်န့ၣ် အဂံၢ်လီၤစၢ်ကွံာ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်အဖီခိၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်မၤစၢၤတဂၤ လၢအဒိးသန့ၤထီၣ်သးလၢ တၢ်ဃုသ့ၣ်ညါတၢ်ဆါအကလုာ်အဖီခိၣ်, တၢ်ပာ်ပနီၣ်အကံၢ်အစီ စရီန့ၣ် တၢ်ကထုးသံကွံာ်အီၤစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ. တၢ်လၢအဘၣ်တၢ်ကိးအီၤ ‘access lists’ တၢ်ပာ်ပနီၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢ တၢ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်မၤစၢၤသ့ အစရီအံၤ အသီခါန့ၣ် တၢ်ပာ်လီၤအီၤ ဒ်သိးလၢ တၢ်စးထီၣ် တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤကန့ၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ထီဘိန့ၣ် ကဘၣ်မၤအိၣ်ထီၣ်ကျဲလၢ တၢ်ဃိထံသမံသမိးတၢ်လီၤတံၢ်လီၤဆဲးအစုကဝဲၤအဂီၢ်. နာ်သက့လၢတၢ်အံၤအလီၢ်န့ၣ်, ‘diagnosis gateway’ ကျဲစၢၤလၢတၢ်ဃုသ့ၣ်ညါတၢ်ဆါအံၤ ကဲထီၣ်ဝဲတၢ်ပူၤဟိလၢပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်ကနုာ်လီၤဆူတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤအဂီၢ်, လၢအမ့ၢ်အက့ၢ်အဂီၤတခါလၢ တၢ်တပာ်လီၤန့ၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်အဂီၢ်နီတဘျီဘၣ်န့ၣ်လီၤ.”
People with Disability Australia ကရၢ, အကရၢခိၣ် Jeremy Hope စံးဝဲဒၣ် နီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးလၢတၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးအီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်, ပှၤလၢအပၣ်ဃုာ် ဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်မၤစၢၤအဂၤ ၁၆ဝ,ဝဝဝ လၢအတၢ်အိၣ်သးအိၣ်လၢ အတဒိးန့ၢ်ဘၣ်လၢၤတၢ်မၤစၢၤဘၣ်အံၤအဂီၢ် တၢ်အံၤအခီပညီကမ့ၢ်တၢ်မနုၤလဲၣ်န့ၣ် တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢတၢ်ဟ့ၣ်လီၤအီၤသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲထဲတစဲးဖိန့ၣ်လီၤ.
“တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်အိၣ်အါမး. ဘၣ်ဃးဒီးအမျးကယၤဒီး ဒီလၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ် တၢ်တဲသကိးသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်အါမး, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ ဆူမဲာ်ညါတၢ်ကမၤအသးဒ်လဲၣ် တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလီၤတံၢ်လီၤဆဲးန့ၣ် တၢ်ဟ့ၣ်လီၤအီၤတအိၣ်အါဘၣ်, ဒီးဆူမဲာ်ညါ ကမၤတၢ်မနုၤလဲၣ်အပူၤန့ၣ် ပအဲၣ်ဒိးပၣ်ဃုာ်သပှၢ်ပှၢ်? ဒ်သိးတၢ်ဖံးတၢ်မၤကကဲထီၣ်လိၣ်ထီၣ်အဂီၢ် တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤ ပကဘၣ်မၤသကိးအီၤဒ်လဲၣ်? လၢပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်ကဆဲးနုာ်လီၤမၤန့ၢ်ဘၣ်တၢ်မၤစၢၤ အိၣ်ဒီးတၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢအဂီၢ် ပမၤလီၤတံၢ်အီၤကသ့ဒ်လဲၣ်, ဒီးပှၤကညီလၢ အနီၣ်ခိက့ၢ်ဂီၤတဂ့ၤဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, ပကတဲဘၣ်အီၤတၢ်မနုၤလဲၣ်, ဒီး ခဲမုၢ်ဆ့ၣ် ဖဲအဝဲသ့ၣ် မံပၢၢ်ထီၣ်အခါ နတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤအိၣ်ဒံးလီၤန့ၣ် ပတဲအီၤကသ့အဂီၢ် တၢ်အုၣ်ကီၤကအိၣ်စ့ၢ်ဧါန့ၣ်လီၤ.”
ဖဲတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤအဖီလာ် တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤလၢအတၢ်လၢၤဘူၣ်လၢၤစ့ဟဲအါထီၣ်ချ့ချ့သ့ၣ်တဖၣ် တၢ်တြီဃာ်အီၤကန့ၢ်အဂီၢ်, ပဒိၣ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤစ့ၢ်ကီးလၢ ကထုးစှၤလီၤကွံာ်ဝဲ တၢ်သူကျိၣ်စ့လၢ တၢ်မၤ ပှၤဂ့ၢ်ဝီဒီး ပှၤတဝၢ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ရိဖှိၣ်သကိးအဂီၢ် အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်ထုးလီၤစှၤကွံာ်အံၤအဃိ တၢ်လီၤဖျဲၣ်လီၤဟိလၢအအိၣ်တ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်ကဘှါရှဲအီၤအဂီၢ်, တၢ်ကဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ် Inclusive Communities Fund တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤလၢအကဟ့ၣ်လီၤဝဲစ့ဒီလၣ် အကကွဲၢ် ၂ဝဝ ဒ်သိးလၢအမ့ၢ် တၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်ကဒါ တၢ်ကံၢ်အစီ တၢ်ဂံၢ်တၢ်ဘါဖဲပှၤတဝၢ တၢ်ကရၢကရိသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.
Disability Advocacy Network Australia, ကရၢခိၣ် Emma Bennison စံးဝဲဒၣ်, လၢကမၤလီၤတံၢ် တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အသုတမၤလီၤဖးအါထီၣ် ပှၤကညီလၢအက့ၢ်အဂီၤတဂ့ၤဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် တၢ်ဘၣ်ဟံးဂ့ၢ်ဝီအီၤမူးမူးနီၣ်နီန့ၣ်လီၤ.
“တၢ်အဝဲအံၤန့ၣ် ယတဆိကမိၣ်လၢအမ့ၢ်ကိတိာ်အတၢ်ပာ်သးဘၣ်, ယဆိကမိၣ် ပဝဲဒၣ်န့ၣ် ပအဲၣ်ဒိးတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤလၢ အဒိးသန့ၤထီၣ်အသးလၢပှၤတဝၢ လၢအပၣ်ဃုာ် ပှၤနီၣ်ခိက့ၢ်ဂီၤတဂ့ၤဘၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ နီၣ်ခိက့ၢ်ဂီၤဂ့ၤမ့ၢ်ဂ့ၤန့ၣ်လီၤ. မ့တမ့ၢ်ဒ်အံၤဘၣ်သၢပျၢၤန့ၣ် ပဝဲဒၣ်အံၤ ပကက့ၤကဒါဆူလီၢ်ခံန့ၣ်လီၤ.”
ဒ်သိးလၢပဒိၣ်တဲအီၤအသိးန့ၣ်, တၢ်လၢၤဘူၣ်လၢၤစ့ အတၢ်ဂ့ၢ်ကီ တနီၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ဖဲတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအပူၤန့ၣ် တၢ်လီတၢ်ဝ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်ဟဲနုာ်လီၤအဃိန့ၣ်လီၤ.
သကုၤအီစထြ့လယါကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤန့ၣ် တၢ်ဟ့ၣ်လီၤ NDIS တၢ်မၤစၢၤဝဲၤကျိၤန့ၣ် အိၣ်ဘူးထီၣ်လၢ ၂၈ဝ,ဝဝဝ, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်သြီနုာ်လီၤမံၤစရီတၢ်မၤနီၣ်မၤဃါန့ၣ် မ့ၢ်လၢအကဲဝဲဒၣ်တၢ်မုာ်သးမၤကလီတခါအဃိ, ပှၤလၢ အသြီနုာ်လီၤမံၤစရီတၢ်မၤနီၣ်မၤဃါန့ၣ် အိၣ်ဒၣ်ထဲ ၆ မျးကယၤ လၢပှၤပာ်လီၤသဲစးတၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ် ထံၣ်အီၤသ့န့ၣ်လီၤ.
လၢကဘှါရှဲတၢ်ဂ့ၢ်အံၤအဂီၢ်, Mr Butler စံးဝဲဒၣ် လၢတၢ်ကသမံသမိးလူၤကွၢ်ဃု တၢ်သူကျိၣ်သူစ့အကျိၤအကျဲသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, ဝဲၤကျိၤလၢအရဲၣ်ကျဲၤဟ့ၣ်လီၤတၢ်မၤစၢၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တၢ်ဟ့ၣ်လီၤကျိၣ်စ့သနူန့ၣ် ကဘၣ်သြီနုာ်လီၤဝဲဒ်သိးလၢအမ့ၢ် ဒံၢ်ကၠံၢ်ထၢၣ် စဲးဖီကဟၣ် အတၢ်ဖံးတၢ်မၤရဲၣ်ကျဲၤအသိး ဒီး တၢ်သြီနုာ်လီၤမံၤစရီ တၢ်မၤနီၣ်မၤဃါန့ၣ် တၢ်ကမၤလဲၢ်ထီၣ်အါထီၣ်အီၤဒ်သိး တၢ်နီၤဖးကရူၢ် တၢ်ဖံးတၢ်မၤအပတီၢ်လၢ တမၤတသ့ တၢ်ကဘၣ်မၤအီၤနီၣ်နီၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ဖဲကရၢစၢဖှိၣ်ပာ်လီၤပာ်သနူကျိၤကွာ်အဖီလာ်န့ၣ်, နကလဲၤနုာ်လီၤဆူ ချၢး(ဘ်) လၢအအိၣ်ဒီးလံာ်ပျဲတခါအပူၤအဂီၢ်န့ၣ် နလိၣ်ဘၣ် ID အါန့ၢ်လၢ နကကဲထီၣ် NDIS တၢ်ဟ့ၣ်မၤစၢၤဝဲၤကျိၤတခါအဂီၢ် အဃိ, တၢ်အဝဲအံၤန့ၣ်တၢ်ကဘၣ်ဆီတလဲကွံာ်အီၤန့ၣ်လီၤ. ပှၤဟ့ၣ်လီၤတၢ်မၤစၢၤဝဲၤကျိၤသ့ၣ်တဖၣ် တလိၣ်သြီနုာ်လီၤ မံၤစရီ တၢ်မၤနီၣ်မၤဃါ လၢလၢပှဲၤပှဲၤ ကိးခါဒဲးဘၣ်. လၢတၢ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲ ပှၤလၢအအိၣ်ဒီး တၢ်ဂံၢ်စၢ်ဘါစၢ်တဂၤအဂီၢ် တၢ်လဲၤပှ့ၤ တၢ်ဖိတၢ်လံၤဖဲ ကသံၣ်ကျးအပူၤန့ၣ် ပတလိၣ်ဘၣ် လံာ်ဖှီတဲာ်ဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်နီၤဖးကရူၢ် တၢ်သြီနုာ်လီၤမံၤစရီတၢ်မၤနီၣ်မၤဃါ လၢပမၤလဲၢ်ထီၣ်အီၤဒ်သိး တမၤတသ့ ဘၣ်မၤအီၤနီၣ်နီၣ်န့ၣ်, မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤလၢအပၣ်ဃုာ် တၢ်လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် — နီၣ်ကစၢ်တၢ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲဘူးဘူးတံၢ်တံၢ်, တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤလၢကိးနံၤဒဲးတၢ်အိၣ်မူအဂီၢ်, ဒီး တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤလၢ တၢ်ဟ့ၣ်လီၤအီၤဘူးဘူးတံၢ်တံၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
ပှၤထီဒါတၢ်ကရၢ NDIS ကိတိာ် Melissa McIntosh ပာ်ဒ့ၣ်ပာ်ကမၣ်ဝဲ ပဒိၣ်လၢ ကရီကဒးအသးလၢ တၢ်ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤအဂီၢ်ဒီး စံးဝဲဒၣ် ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ် တအိၣ်ဒီး တၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးဆိပာ်တၢ်ဒီး ကရၢစၢဖှိၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ကိတိာ်အံၤ မၤတၢ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤ ဖးဒိၣ်တခါ လၢဒုးစှၤလီၤမုၣ်ကျိၤဝဲၤကွာ်တၢ်ဒိၣ်ထီၣ် ၂မျးကယၤ လၢအတအိၣ်ဒီးတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲပအၢၣ်လီၤပဒိၣ်လၢ ပကမၤသကိးတၢ်ဒီးအဝဲသ့ၣ်န့ၣ်, အဝဲကလဲၤတၢၣ်ပီၣ်သကိးဝဲတၢ်ဂ့ၢ်အံၤဖဲဘျီၣ်ဒိၣ်အပူၤခံနွံ, လၢအတၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးဆိပာ်စၢၤတၢ်ဒီးပှၤတအိၣ်နီတစဲးဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
ပှၤနုာ်လီၤပၣ်ဃုာ်ဖဲ NDIS တၢ်ဟ့ၣ်မၤစၢၤအပူၤ အကရူၢ်အအါကတၢၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဖိဒံဖိသၣ်လၢ အအိၣ်ဒီး အီးထံးစၢၤ (Autism) န့ၣ်လီၤ.
လၢကဘှါရှဲတၢ်ဂ့ၢ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ် ပဒိၣ်အံၤ ကစးထီၣ်ပာ်လီၤဝဲ တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအသီတခါ လၢအမ့ၢ် 'Thriving Kids' အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ — လၢတၢ်ဆီလီၤပာ်လီၤအက့ၢ်အဂီၤဒ်သိး ကဟ့ၣ်လီၤ တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤလၢဖိသၣ်သးနံၣ် ၈နံၣ်ဒီးဆူအဖီလာ် လၢအတၢ်ဒိၣ်ထီၣ်ဂုၤထီၣ်ပသီထီၣ်ကဘဲး မ့တမ့ၢ် အိၣ်ဒီး အီးထံးစၢၤသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီးအဝဲသ့ၣ်န့ၣ် အကံၢ်အစီတထီၣ်ဘးလၢ ကန့ၢ်ဘၣ် NDIS တၢ်မၤစၢၤလၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအသီအံၤ ကီၢ်စၢဖှိၣ်ကဟ့ၣ်လီၤမၤစၢၤဝဲဒၣ်ကျိၣ်စ့ ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့, ကီၢ်စဲၣ်ဒီး ကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢသ့ၣ်တဖၣ် ကဘၣ်ဟ့ၣ်လီၤမၤစၢၤသကိးစ့ၢ်ကီးကျိၣ်စ့ လၢတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ လၢကမၤစၢၤတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤအဂီၢ်န့ၣ် ခွံစလဲ ဂ့ၢ်လိာ်ပာ်စၢၤလံဝဲဒၣ်အသိး, လၢတၢ်ဒီၣ်တဲာ်ကွံာ် တၢ်မၤစၢၤဒီး ဘှီဘၣ်မၤသီထီၣ်က့ၤတၢ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ် ကီၢ်စဲၣ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်စ့ၢ်ကီးစံးလၢ ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ်နာ်က့ ဟ့ၣ်လီၤတၢ်မၤစၢၤတန့ၢ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
နယူဆီၣ်သ်ဝံကီၢ်စဲၣ်ခိၣ် Chris Minns စံးဝဲဒၣ် တၢ်လၢၤဘူၣ်လၢၤစ့ဟဲအါထီၣ် ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်ဒံးအံၤန့ၣ် အဝဲအကီၢ်စဲၣ်စ့ၢ်ကီး ဆူးသဝံးထီၣ်န့ၢ်အီၤတန့ၢ်ဘၣ်.
“တၢ်သးလီၤပလိာ်အခီၣ်ထံးအခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ပကဟ့ၣ်လီၤဝဲဒၣ် Commonwealth လၢလၢပှဲၤပှဲၤ ဒီး အဝဲသ့ၣ်နာ်က့န့ၣ်ကဟ့ၣ်လီၤစ့ၢ်ကီးကျိၣ်စ့န့ၣ်လီၤ. ပကကွံာ်နုာ်လီၤစ့ဖဲအံၤအဂီၢ် ပစ့တအိၣ် အဘံယၢၢ်အါမးဘၣ်.... ဖဲ Commonwealth NDIS ကျိၣ်စ့တၢ်မၤစၢၤအပူၤန့ၣ် ပဟ့ၣ်လီၤကျိၣ်စ့အါအါဂီၢ်ဂီၢ်လံ, ဒီးတၢ်အံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်သးလီၤပလိာ်လၢအခီၣ်ထံးခီၣ်ဘိအခါန့ၣ်လီၤ. ယအဲၣ်ဒိးတဲအီၤအခီပညီန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ဖဲလၢ ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် တဒိးန့ၢ်ဘၣ်လၢၤ NDIS တၢ်မၤစၢၤလၢၤဘၣ်အခါ ဒ်ပမၤအီၤသ့အသိးန့ၣ် ပကမၤစၢၤအီၤ, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ ပဟ့ၣ်လီၤ တၢ်မၤစၢၤဝဲၤကျိၤဒ်သိးလၢအဝဲသ့ၣ်မိၢ်န့ၢ်သးလီအသိးတသ့ဘၣ်, ဒီး ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် ကဘၣ်နုာ်လီၤဝဲဖဲ တၢ်ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤ တၢ်ဖံးတၢ်မၤအံၤအပူၤ လၢအဘၣ်အိၣ်ဒီး တၢ်စီၣ်မဲာ်စီၣ်နါဂ့ၤဂ့ၤန့ၣ်လီၤ.”
တၢ်ဆီတလဲဒီး တၢ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲ ပှၤသူၣ်က့သးပှၢ်သ့ၣ်တဖၣ်စ့ၢ်ကီး ဘၣ်တၢ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤအီၤ, ဒီး မ့တမ့ၢ်လၢ ကသံၣ်ကသီတၢ်မၤစၢၤဝဲၤကျိၤဘၣ် ဒီး လၢဟံၣ်ပူၤတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤအဂီၢ် တၢ်ဟ့ၣ်လီၤပှၤကညီ တနၣ်ရံၣ် ဒီလၣ် ၅ဝ န့ၣ် ပဒိၣ်ကထုးကွံာ်အီၤစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.
ဖဲလါနိးဝ့ဘၢၣ် တၢ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤ တၢ်ဆီတလဲအဂ့ၢ်အပူၤန့ၣ်လီၤ, ပှၤဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်မၤစၢၤတနီၤနီၤန့ၣ် ဒိးန့ၢ်ဘၣ် ကျိၣ်စ့အါထီၣ် လၢခီၣ်တဃာ်တၢ်မၤစၢၤအဂီၢ်— ဒ်သိး တၢ်ဒုးလုၢ်ထံဒီး တၢ်ဒုးကူဒုးသိးထီၣ် သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်က့ၤဟ့ၣ်လီၤကဒါက့ၤစ့သ့ၣ်တဖၣ်တအိၣ်ဘၣ်ဒီး တုၤလၢလါအီးကထိဘၢၣ်တစုန့ၣ် တၢ်ဆီတလဲသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တစးထီၣ်အသးဒ်ဘၣ်.
Ageing Australia ကရၢခိၣ် စံးဝဲဒၣ် Tom Symondson တၢ်ထုးစှၤလီၤအံၤ မ့ၢ်တၢ်လၢအလီၤတူၢ်လိာ်မုာ်တခါန့ၣ်လီၤ.
“ပတဲအီၤထီဘိလီၤ, တၢ်ဒုးလုၣ်ထံန့ၣ် မ့မ့ၢ်တၢ်လၢ တၢ်ဟံးအဘူးအလဲသ့နာ်သက့ ပကဘၣ်ပာ်ဝဲသနူအံၤဖဲ တၢ်ကက့ၤကွၢ်သမံသမိးက့ၤအီၤသ့အဖီလာ်, ခီဖျိလၢ အဝဲသ့ၣ်ဟ့ၣ်လီၤအပှ့ၤတန့ၢ်ဘၣ်အဃိ, ပတအဲၣ်ဒိးထံၣ်ဘၣ် ပှၤသးပှၢ်သ့ၣ်တဖၣ် တူၢ်ဆါအသးလၢ တၢ်လုၢ်ထံ, ဂံၢ်ခီၣ်ထံးတၢ်ကဆှဲကဆှီဒီး အဝဲသ့ၣ်အသူးသ့ၣ်လၤကပီၤဘၣ်.
ပှၤသးပှၢ်လၢအမၤဒ်အံၤသ့ၣ်တဖၣ် ပထံၣ်ဘၣ်အီၤအိၣ်ဝဲအါမး လၢအမ့ၢ်, တူၢ်ဆါသးလၢတၢ်လုၢ်ထံအဂီၢ်, ဒီးဒီတနွံန့ၣ် လုၢ်ထံထဲဒၣ်စှၤကိးဘျီဖိန့ၣ်လီၤ. အဃိတၢ်ဒုးလုၢ်န့ၣ် တၢ်ကပာ်အီၤဒ်သိး တၢ်ဘၣ်မၤကလီန့ၢ်တခါအသိးန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢအဂ့ၤနီၣ်နီၣ်တခါန့ၣ်လီၤ.”
NDIS အတၢ်မၤတၢ်ဆီတလဲသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ကစးထီၣ်အသးဖဲတနံၣ်အံၤ လါယူၤလံအတီၢ်ပူၤန့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ ပှၤဂဲၤလိာ်လၢ ပှၤနီၣ်ခိက့ၢ်ဂီၤတဂ့ၤဘၣ်ကရူၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ဂဲၤလိာ်သ့ၣ်တဖၣ်အဃိ တၢ်မၤယံၤမၤနီၣ်ကွံာ်အီၤ တုၤလၢ ၂ဝ၂၇နံၣ် လါအ့ဖြ့ၣ်န့ၣ်လီၤ.
Mark Butler စံးဝဲဒၣ် လါလၢအကဟဲဆူမဲာ်ညါစှၤကိးလါအတီၢ်ပူၤအံၤ, တၢ်ကမၤဝဲ တၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးတၢ်ဒီး ကီၢ်စဲၣ်, ကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ, ပှၤတဝၢဒီး တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးတၢ်ကရူၢ်ကရၢသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
အမ့ၢ်တအိၣ်ဒီး တၢ်ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤ မူးမူးနီၣ်နီၣ်ဘၣ်န့ၣ်, Mr Butler စံးလၢ တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤ အနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲန့ၣ် ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် အအိၣ်တသ့လၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ဖဲစ့တိာ်ပာ်အပူၤန့ၣ် တၢ်ကဒွးဃုာ်ဒီး NDIS န့ၣ်လီၤတံၢ်လံ - ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်လၢအဒိၣ်န့ၢ်ဒ်စ့တိာ်ပာ်န့ၣ်လီၤ. NDIS န့ၣ်မ့ၢ်တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ် ပပှၤကလုာ်အလုၢ်အပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်, မ့ၢ်တၢ်ထိၣ်တၢ်တဲာ် ပပှၤကလုာ် အတၢ်သကဲးပဝး တၢ်ပာ်ပနီၣ်အပတီၢ်တခါ. တၢ်အံၤ မ့ၢ်တၢ်လၢ အအါန့ၢ် ဂံၢ်ထံးတခါလၢ တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ ပှၤနီၣ်ခိက့ၢ်ဂီၤတဂ့ၤဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, မ့ၢ်ဝဲတၢ်ပာ်ကဖၢလၢသးသ့အဂံၢ်ထံးတခါန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤကိးခါဒဲးန့ၣ် ပှၤဟ့ၣ်လီၤတၢ်မၤစၢၤ လၢအလံၣ်တၢ်လီတၢ်သ့ၣ်တဖၣ် မၤဟးဂီၤဝဲသနူအံၤ. ပှၤဟ့ၣ်လီၤခိသွဲကျိၣ်စ့ကိးဂၤဒဲး အကျိၣ်စ့န့ၣ် လဲၤကလီကွံာ်ဝဲဒၣ်ဆူ တၢ်လီတၢ်ဝ့ၤအပူၤ, အီၣ်ဂီၤကွံာ်ဝဲ တၢ်နာ်အီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်. အဃိန့ၣ်, တၢ်ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်အံၤ မ့ၢ်တၢ်လၢအဘၣ်ဃးအါန့ၢ် တၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဘၣ်စ့. မ့ၢ်တၢ်လၢအဘၣ်ဃးဒီး တၢ်မၤပူၤဖျဲး NDIS အနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.”
