လီပရၢ—အံမ့လ်တဘ့ၣ်ဖိန့ၣ်မၤဟးဂီၤပနံးတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ဒ်လဲၣ်

ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn

တၢ်အိၣ်ခိးကွၢ်ပှၤကူၣ်တရံးလီန့ၢ်တၢ် — Scamwatch ကရၢ စံးဝဲဒၣ်, ထဲတနံၣ်အံၤအတီၢ်ပူၤန့ၣ် ပှၤအီစထြ့လယါဖိ လၢအဘၣ်တူၢ်ရှူကွံာ်အကျိၣ်စ့ ဖဲပှၤကူၣ်တရံးလီန့ၢ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အစုပူၤန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒီလၣ် ၁၈၇ ကကွဲၢ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ကူၣ်တရံးလီတၢ်အံၤ စှၤန့ၢ်ဒ်အပူၤကွံာ်တနံၣ်— ဆၢကတီၢ်ဒ်သိးသိးအခဲအံၤ, ဒီလၣ် ၂၃ ကကွဲၢ် နာ်သက့, ပှၤသ့ပှၤဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်စံးလၢ ယီၤကူၣ်ဆး—artificial intelligence န့ၣ် မၤကီထီၣ်ဝဲတၢ်လၢ်လၢ တၢ်ကဃုဖီၣ်န့ၢ် တၢ်ကူၣ်တရံးလီတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

University of New South Wales တၢ်မၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢဖဲလီမုၢ်ပျီအပူၤ —Cybercrime ဂ့ၢ်ဝီ သရၣ်ဒိၣ်စိ Richard Buckland တဲဘၣ်ဝဲ SBS ဒ်အံၤ.

“ပှၤမၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ သူဝဲဒၣ် ယီၤကူၣ်ဆး—AI ဂ့ၤဂ့ၤန့ၣ်လီၤ. ပှၤကညီကရူၢ်အိၣ်ဝဲလီၤလီၤဆီဆီ လၢအတူၣ်လိာ်အဝဲသ့ၣ် ချ့ဒိၣ်န့ၢ်လၢတၢ်မၤညီနုၢ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်ကူၣ်တရံးလီတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်ဘၣ်အီၤ ကီဒိၣ်ထီၣ်ဝဲကွ့ၢ်ကွ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. အပူၤကွံာ်လၢညါအခါန့ၣ် ပတဲညီနုၢ်အီၤလၢ, "တၢ်လၢအလီၤသးဒ့ဒီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တဘၣ်ဆီၣ်လီၤ အိးထီၣ်အီၤတဂ့ၤ." မ့မ့ၢ်မုၢ်မဆါတနံၤညါအံၤန့ၣ်, အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် တမ့ၢ်တၢ်လၢအဖျါလီၤသးဒ့ဒီလၢၤဘၣ်. အဃိ တဘၣ်ဆီၣ်လီၤအိးထီၣ်တၢ်နီတမံၤလၢၤတဂ့ၤန့ၣ်လီၤ.”

ဒ်သိးလၢ တၢ်ခိးကွၢ်တၢ်ကူၣ်တရံးလီန့ၢ်တၢ် — Scamwatch ကရၢ ပာ်ဖျါဝဲအသိးန့ၣ်, တၢ်ဂ့ၢ်ခိၣ်သ့ၣ်လၢ ပှၤအီစထြ့လယါဖိသ့ၣ်တဖၣ် လီၤဘၣ်ဆူ တၢ်ကူၣ်တရံးလီတၢ်အပူၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့တၢ်ဖံးတၢ်မၤအဂ့ၢ်, တၢ်အဲၣ်တၢ်ကွံအဂ့ၢ် ဒီး တၢ်နုာ်လီၤဟံးန့ၢ်ကွံာ် မ့တမ့ၢ် ဟုၣ်န့ၢ်ကွံာ် အဝဲသ့ၣ် နီၣ်ကစၢ်နီၣ်ဂံၢ်စရီ မ့တမ့ၢ် တၢ်က့ၣ်ပနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

အီစထြ့လယါစ့တၢးကရၢ, အကရၢခိၣ်, Simon Birmingham စံးဝဲဒၣ်, လီၤဆီဒၣ်တၢ် ပနံးတၢ်မၤဆံးကိးဖိဒီး ဒိၣ်ဖဲအကြၢးသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဖဲတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.

“ပသ့ၣ်ညါဘၣ်လၢ ပှၤအီစထြ့လယါဖိ ပနံးတၢ်ဖံးတၢ်မၤ ယဲၢ်ခါ အကျါ လွံၢ်ခါန့ၣ် တီၣ်ဖျါထီၣ်ဝဲလၢ အဘၣ်တၢ်ပာ်တၢ်ပညိၣ်လီၤဖဲ တၢ်ကူၣ်တရံးလီတၢ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. တဘျီတခီၣ်န့ၣ် ပနံးတၢ်ဖံးတၢ်မၤအဝဲန့ၣ် ဘၣ်တၢ်ကူၣ်တရံးလီန့ၢ်အီၤ လၢအပာ်မၤအသးဒ်သိးအီၤ, လၢအသူဝဲဒၣ် ယီၤကူၣ်ဆး တၢ်သ့တၢ်ဘၣ်ဒီး ဖဲအဝဲသ့ၣ် အီးလဲ အနီၣ်စၢ်စရီတၢ်ပာ်ဖျါအပူၤန့ၣ် ပျိးလဲပာ်မၤအသးဒ်အမ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပနံးတၢ်ဖံးတၢ်မၤအံၤန့ၣ်လီၤ. တဘျီတခီၣ်န့ၣ် သူဝဲဒၣ် တၢ်ဟ့ၣ်စ့လံာ်ဖှီတဲာ် လၢအဆှၢဃီၤဝဲဆူ ပှၤပှ့ၤတၢ်ဖိတဂၤဂၤအအိၣ်, လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ်ပှၤပှ့ၤညီနုၢ်တၢ်နီၣ်ကီၢ်တဂၤ, လၢအကဟ့ၣ်လီၤအဝဲသ့ၣ်အစ့ဖဲစ့တၢးစရီလၢအဂုၤအဂၤလီၤဆီတဖျၢၣ်န့ၣ်လီၤ. တဘျီတခီၣ်န့ၣ်, ပထံၣ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် ပနံးတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲ ဘၣ်တၢ်ကူၣ်တရံးလီန့ၢ်အီၤလၢ တၢ်ဆှၢန့ၢ်အီၤ တၢ်ဟ့ၣ်စ့လံာ်ဖှီတဲာ် အယီၤအဘျၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒ်သိးကမၤန့ၢ်ကျိၣ်စ့လၢအဝဲသ့ၣ်အအိၣ်, အဃိန့ၣ် တၢ်လီတၢ်ဝ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်ဟဲန့ၢ်ဝဲလၢကျိၤကျဲအါမးန့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ်, ပနံးတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ် အလီၢ်အိၣ်လၢ ပဘၣ်ပလီၢ်အသး ဒီသဒၢလီၤအဝဲသ့ၣ်နီၣ်ကစၢ်အသး ကိးပတီၢ်ဒဲးန့ၣ်လီၤ.”

ဒ်သိးလၢ ABA — စ့တၢးကရၢအတၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါအသိးန့ၣ်, ပနံးတၢ်ဖံးတၢ်မၤ အမျးကယၤ ၃ဝ န့ၣ်စံးဝဲလၢ, အပူၤကွံာ်တနံၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်စ့တၢးစရီသ့ၣ်တဖၣ် ဒုးနဲၣ်ဖျါထီၣ်ဝဲ တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤလၢ အအိၣ်ဒီးတၢ်လီၤသးဒ့ဒီ တၢ်တလီၤနာ်ဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ABA စံးဝဲဒၣ် တၢ်ကပာ်လီၤတၢ်ပညိၣ်ဖဲ ပနံးတၢ်ဖံးတၢ်မၤဆံးကိးဖိတခါအဖီခိၣ်န့ၣ် လိၣ်ဒၣ်ထဲတၢ်ကဆှၢလီၤဝဲဒၣ် တၢ်ဟ့ၣ်လီၤစ့လံာ်ဖှီတဲာ်အယီၤအဘျၣ်ဖိတဘ့ၣ် ဖဲမုၢ်ဆါခီတၢ်ဖံးတၢ်မၤအါအဆၢကတီၢ်န့ၣ်လီၤ.

သရၣ်ဒိၣ်စိ Buckland စံးဝဲဒၣ် တၢ်ပျိးလဲပာ်မၤသးဒ်သိး ပနံးတၢ်ဖံးတၢ်မၤ ဆံးကိးဖိတခါန့ၣ် ကဲထီၣ်ဝဲကျိၤကျဲလၢအညီတခါန့ၣ်လီၤ.

“တၢ်အဝဲန့ၣ်ဘၣ်တၢ်ကိးအီၤလၢပနံးတၢ်ဖံးတၢ်မၤလီပရၢလၢအလံၣ်အလီ, နမ့မ့ၢ်ပှၤလၢ အအၢတဂၤန့ၣ်, လီၤဂာ်ဒ်သိးလၢ နဆဲးကျိးဝဲဒၣ် ခီပနံၣ်တဖျၢၣ် ဒီး တဲအီၤလၢ "ပဆီတလဲဝဲဒၣ် ပစ့တၢးစရီ လၢအမ့ၢ်တၢ်အဝဲအံၤ, မ့တမ့ၢ် ပဆီတလဲဝဲဒၣ် ပတၢ်အိၣ်တၢ်ဆိးအလီၢ် လၢအမ့ၢ်တၢ်အဝဲအံၤ, ဒီး နဲတခီနကဟ့ၣ်လီၤဝဲ တၢ်အဘူးအလဲ ဒ်သိးလၢနမၤန့ၢ်ညီနုၢ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်, နာ်သက့ နဟ့ၣ်လီၤစ့န့ၣ်လဲၤဝဲဒၣ်ဆူ ပှၤကူၣ်တရံးလီန့ၢ်တၢ်အံၤ အစ့တၢးစရီအပူၤ, ဒီး တၢ်ဆဲးကျိးခဲလၢာ်ခဲဆ့န့ၣ် လဲၤဝဲဒၣ်ဆူအဝဲသ့ၣ် လီပရၢ—အံမ့လ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ် တၢ်မၢ်လိာ်တၢ်ဖိတၢ်လံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် လီၤဂာ်ဒ်သိးလၢအမ့ၢ်တၢ်နီၣ်ကီၢ် လၢယီၤကူၣ်ဆး—AI တ့ထီၣ်န့ၢ်ဝဲအီၤညီညီဖိ, ဒီးနမ့မ့ၢ်ပှၤလၢအမူအဒါအိၣ်လၢအဟ့ၣ်လီၤစ့န့ၢ်တခီ နကဟ့ၣ်လီၤဘၣ်ဝဲအီၤညီကဒၣ်ဖိန့ၣ်လီၤ. လီၤဂာ်ဝဲဒၣ်ဒ်သိးလီပရၢ—အံမ့လ် နီၣ်ကီၢ်တခါအသိးန့ၣ်လီၤ.”

ပှၤကူၣ်တရံးလီတၢ်သ့ၣ်တဖၣ် တၢ်ဖီၣ်န့ၢ်ဘၣ်အီၤမ့ၢ်ဟဲကီဒိၣ်ထီၣ်နာ်သက့, ပှၤသ့ပှၤဘၣ်စဲၤနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်စံးဝဲဒၣ်, လၢပှၤကညီဒီး ပနံးတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ် ကဒီသဒၢလီၤအဝဲသ့ၣ်အနီၣ်ကစၢ်အသးဒၣ်ဝဲအဂီၢ် တၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်မၤအီၤသ့သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.

ACCC ပှၤပၢဆှၢတၢ်ခိၣ်ကျၢၢ် Catriona Lowe စံးဝဲဒၣ်, ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် ထီဘိန့ၣ် ကြၢးဘၣ်အိၣ်ပတုာ်ဒီး သမံသမိးကွၢ်ဝဲ ပှၤတဂၤလၢ်လၢ်လၢအသံကွၢ် အဝဲသ့ၣ်အဂ့ၢ်အကျိၤလီၤတံၢ်လီၤဆဲးသ့ၣ်တဖၣ် လၢအဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဘၣ်ဟ့ၣ်လီၤတၢ်အပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ နီၣ်ကစၢ်တဂၤအဂ့ၢ်အကျိၤ သ့ၣ်တဖၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤန့ၣ်လီၤ.

“တၢ်အါမံၤအကျါတမံၤလၢ ပှၤကူၣ်တရံးလီတၢ်သ့ၣ်တဖၣ် တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်န့ၢ်အီၤအဂ့ၤကတၢၢ်တခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်မၢကရီကဒးတၢ်န့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ် တၢ်အရ့ဒိၣ်န့ၣ်နီၣ်နီၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တဘၣ်ကရီကဒးနသးဘၣ်, တချုးလၢနဟ့ၣ်လီၤအကျိၣ်စ့တၢ်အပှ့ၤဒ်ဘၣ် မ့တမ့ၢ် နနီၣ်ကစၢ်အဂ့ၢ်အကျိၤဒ်ဘၣ်န့ၣ်, အိၣ်ပတုာ်ဒီးဆိကမိၣ်ထံအီၤမူးမူးနီၣ်နီၣ်. မ့ၢ်ဝံၤန့ၣ် သမံသမိးကွၢ် ပှၤကညီလၢနကရ့ဒီးအီၤတဂၤအံၤ မ့ၢ်အဖိးသဲစးတၢ်ဘျၢစ့ၢ်ဧါ. ဒီးလၢနနီၣ်ကစၢ်ကျိၤကျဲဒၣ်နဲန့ၣ် ကွၢ်ဃုသမံသမိး အလီတဲစိနီၣ်ဂံၢ်, တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢအဝဲသူအီၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး လီပှာ်ယဲၤသန့ လၢအဘၣ်ထွဲဒီးအီၤသ့သ့ၣ်တဖၣ်သ့ဝဲဒၣ်, တမ့ၢ်လၢနသံကွၢ်ကဒါက့ၤအီၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.”