ဖံးလံးပံကီၢ်ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးဆူၣ်မးဒီး ပှၤသံအိၣ်အါမး

ဖဲလါယူၤ ၈သီ, မုၢ်ဆၣ်—မုၢ်ခီၣ်ထံးပူၤအနံၤန့ၣ် ဖံးလံးပံကီၢ်ပူၤ ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးဖးဒိၣ် ကဲထီၣ်အဃိ ပှၤသံအစှၤကတၢၢ်အိၣ်ဝဲ ၃၅ဂၤဒီး ပှၤလီၤမၢ်အိၣ်ဝဲ ၁၂ဂၤန့ၣ်လီၤ. ပှၤမၤပူၤဖျဲးတၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဆဲးဃုဝဲဒၣ် ပှၤအိၣ်မူလီၤတဲာ်တ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဟူး ကဲထီၣ်တၢ်လီၢ်အသးကံၢ်ပူၤ, လၢအဆူၣ်အိၣ်ဝဲ ၇.၈ မဲးကနံကၠူၣ်, ဒီးဒုးကဲထီၣ်ဝဲ ဆူးနးမံး လပီ ဟဲထီၣ် အထီအိၣ်ဝဲ တုၤလၢ တမံထၢၣ်န့ၣ်လီၤ.

---

ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn

ဖဲ Mindanao ကီး အဖီခိၣ်န့ၣ် ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူ ပှၤမၤစၢၤတၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဃုကွၢ်ဝဲဒၣ်တၢ်ဖဲ တၢ်သူၣ်ထီၣ်လီၤပှီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဖီလာ်န့ၣ်လီၤ.

ပှၤလၢတၢ်တထံၣ်န့ၢ်က့ၤအီၤဒ်ဘၣ် ၁၂ဂၤအဂီၢ်န့ၣ် တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ် ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်, ဒီးအဝဲသ့ၣ်န့ၣ် ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် အကအိၣ်ကတာ်ထီဝဲဒၣ်ဖဲတၢ်သူၣ်ထီၣ်လီၤပှီၢ်အကူးအကျီသ့ၣ်တဖၣ်အဖီလာ် လၢအဘူးဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးကဲထီၣ်အခၢၣ်သးတၢ်အလီၢ်န့ၣ်လီၤ.

Deoslinda Deluvio - အိၣ်ခိးကွၢ်ဝဲဒၣ်အဖိခွါတၢ်ကစီၣ်, လၢအအိၣ်ကတာ်ထီဖဲ စူၣ်ဖၢၣ်မၣ်ကဲၣ် လီၤပှီၢ်အပူၤ, လၢအမ့ၢ်ဖဲအဝဲမၤတၢ်မၤအလီၢ်န့ၣ်လီၤ.

နၣ်ရံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်လဲၤပူၤကွံာ်အါမးလံအဃိ အဝဲအတၢ်သူၣ်ကိၢ်သးဂီၤအံၤ လဲလိာ်က့ၤအသးဆူတၢ်ပျံၤတၢ်ဖုး တၢ်လီၤသးအုးန့ၣ်လီၤ.

“ယဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ကစီၣ်အလီၢ်ခံကတၢၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ကဃုထံၣ်က့ၤတၢ်အဂီၢ် ဆူမဲာ်ညါတသီန့ၣ် ပှၤမၤပူၤဖျဲးတၢ်ကရူၢ်ကဟဲတုၤ နာ်သက့ တမ့ၢ်လၢတၢ်မၤဖျဲးတၢ်အဂီၢ်ဘၣ်, ခီဖျိလၢ တၢ်တဖီၣ်န့ၢ်သးဖျၢၣ်စံၣ်ဖုလၢၤဘၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. ပှၤမၤပူၤဖျဲးတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အကျါတဂၤလဲၤဝဲဒၣ်ဖဲန့ၣ်ဒီး တဲဝဲဒၣ်လၢ သးဖျၢၣ်စံၣ်ဖုတအိၣ်လၢၤဘၣ်. ဒ်မိၢ်တဂၤအသိး, ကီဒိၣ်မးလၢကဘၣ်တူၢ်လိာ်အီၤ, နသ့ၣ်ညါလၢနဖိခွါန့ၣ်အိၣ်ကတာ်ထီဖဲန့ၣ်. ယတသ့ၣ်ညါလၢၤဘၣ်. ကီဒိၣ်မးလၢ ယကဘၣ်တူၢ်လိာ်အီၤ.”

ဖဲမုၢ်ဆၣ်—မုၢ်ခီၣ်ထံးပူၤအနံၤ ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးကဲထီၣ်ဖးဒိၣ်အလီၢ် General Santos City ဝ့ၢ်န့ၣ် ပှၤကညီအိၣ်ဆိးဝဲဒၣ် အဂၤနွံကလီၢ် (၇ဝဝ,ဝဝဝ) န့ၣ်လီၤ.

ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးအဆိကတၢၢ်တဝီကဲထီၣ် အါန့ၢ် ၂၄နၣ်ရံၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ, ဟံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်တန့ၢ်ဘၣ်လီမ့ၣ်အူဒ်ဘၣ်အဃိ ပှၤအိၣ်ဆိးဖဲတၢ်လီၢ်အံၤသ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီတၢ် လၢအပၣ်ဃုာ်ဒီး Jayson Manarca န့ၣ်လီၤ.

“ထံတအိၣ်ဘၣ်, လီမ့ၣ်အူတအိၣ်ဘၣ်ဒီး တန့ၢ်ဘၣ်မ့ၣ်အူဘၣ်. ဖဲယဟဲက့ၤတုၤဟံၣ်အခါန့ၣ်, ထံတအိၣ်ဘၣ်, လီမ့ၣ်အူ ဧီၤတအိၣ်ဘၣ်. ပဘၣ်ထံးကိးဂၤဒဲး, ပကအိထံအဂီၢ်တၢ်တအိၣ်နီမံၤဘၣ်.”

တၢ်သံတၢ်ပှၢ်အနီၣ်ဂံၢ်န့ၣ် ဟဲအါထီၣ်ဝဲဒၣ် လၢအဒၣ်စ့ၣ်အါမး, တုၤလီၤဖဲလါယူၤ ၉သီအနံၤ မုၢ်ထူၣ်ထီၣ်အဆၢကတီၢ်န့ၣ် အနီၣ်ဂံၢ်အိၣ်ဝဲ ၃၅ဂၤ ဒီး တၢ်သံတၢ်ပှၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အါတက့ၢ်ကဲထီၣ်အသးခီဖျိ ဟီၣ်ခိၣ်လာ် ကဲထီၣ်ဖဲ Sarangani ကီၢ်ရ့ၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.

ပှၤဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဖဲအံၤန့ၣ်အစှၤကတၢၢ်အိၣ်ဝဲ အဂၤ ခံကယၤ (၂ဝဝ) န့ၣ်လီၤ.

ဖံးလံးပံကီၢ်ခိၣ် Ferdinand Marcos Junior အၢၣ်လီၤဝဲဒၣ်လၢ အဝဲသ့ၣ်ထံကီၢ်ပဒိၣ် မၤဝဲဒၣ်တၢ်မၤလၢတၢ်ကဲထီၣ်သးအံၤအဂီၢ်လံဒီး အတပာ်လီၤတဲာ်တ့ၢ်ဝဲဒၣ် Mindanao ကီးဘၣ်.

ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးကဲထီၣ်ဖဲအံၤန့ၣ်အတမ့ၢ်တၢ်အသီဘၣ်- ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ ပှၤလီၢ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ်စံးဝဲလၢ ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးကဲထီၣ်လၢခံကတၢၢ် အခဲအံၤတဘျီန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်အဆူၣ်ကတၢၢ်တခါလၢအဝဲသ့ၣ်လဲၤခီဖျိဘၣ်အီၤန့ၣ်လီၤ.

Elizabeth Delgado လၢအမ့ၢ် World Vision Philippines အပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါတဂၤစံးဝဲဒၣ် ဟီၣ်ခိၣ်တရုၤအသး ဖဲအကဲထီၣ်အဆူၣ်ကတၢၢ်ဟီၣ်ကဝီၤန့ၣ်, ယံၤဒိၣ်န့ၢ်ဒ်လၢ အပူၤကွံာ် ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးကဲထီၣ်ဖဲလါအီးကထိဘၢၣ်အခါန့ၣ်လီၤ.

“လီၤပျံၤလီၤဖုးသပှၢ်ကတၢၢ်, ဖျါလၢအဆဲးဟူးတရုၤအသးဖးယံၤဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးလၢအပိာ်ထွဲထီၣ်အခံသ့ၣ်တဖၣ်စ့ၢ်ကီးဆူၣ်မး. အပူၤကွံာ်မဟိတနံၣ်န့ၣ် ပတူၢ်ဘၣ်အီၤတဘျီလံ. ယဆိကမိၣ်န့ၣ် ပတူၢ်ဘၣ် ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးပိာ်ထွဲထီၣ်အခံသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အိၣ်ဘူးထီၣ်လၢအဘျီ ၁ဝဝဝ ညါ.”

ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးကဲထီၣ်အဆိကတၢၢ်တဝီန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်ဖဲလါယူၤ ၈သီ မုၢ်ဆၣ် ဂီၤခီ ၇:၃ဝ, ဖဲလၢ ကၠိပျၢ်ကသုၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ ဖိသၣ်ဆံးဖဲတီၤဖုၣ်ကၠိ လၢအအိၣ်ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဟူးကဲထီၣ်အလီၢ်ခၢၣ်သး Mindanoa ကီးအလီၢ် စးထီၣ်က့ၤထီၣ်ကဒါကၠိ အဆိကတၢၢ်တၢတသီအခါန့ၣ်လီၤ.

Ms Delgado စံးဝဲဒၣ် မ့ၢ်လၢ ကၠိတချုးစးထီၣ်ထီၣ်ဒ်ဘၣ်ဒီးဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲတၢ်ချၢအါမးအဃိ, တၢ်ဒီသဒၢအဝဲသ့ၣ်လၢဟီၣ်ခိၣ်ဟူးအံၤန့ၢ်ဝဲချုးဆၢချုးကတီၢ်န့ၣ်လီၤ.

“ပဘၣ်ယိၣ်တၢ်လၢပဖိသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်ဒိၣ်မး. ဖိသၣ်လၢပမၤသကိးတၢ်ဒီးအဝဲသ့ၣ် သ့ၣ်တဖၣ် ပသ့ၣ်ညါအီၤ, ခီဖျိလၢအဝဲသ့ၣ်အိၣ်ဖဲကၠိပူၤ. အဝဲသ့ၣ်တူၢ်ဘၣ်ကဒီးဝဲတၢ်ပျံၤတ့ၢ်တၢ်တဘျီကဒီးန့ၣ်လီၤ.”

တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲတဘျီဃီဒီး အါအါဂီၢ်ဂီၢ်; ဖဲအဘူးဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးကဲထီၣ်အခၢၣ်သးန့ၣ် တၢ်သူၣ်ထီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဟူးဆဲးဆှုဒီးလီၤပှီၢ်ကွံာ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.

တၢ်သူၣ်ထီၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ဃဲၤဖးထီၣ်, ဒ့ခံလီၤ ဒီး ပှၤအိၣ်ဆိးဖဲန့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ပျံၤတၢ်ဖုးတၢ်ဒီး ပှၤမၤတၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဃ့ၢ်ထီၣ်ကရီဝဲဒၣ်ဖဲကျဲသ့ၣ်တဖၣ်အဖီခိၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ် လဲၤတုၤဝဲဒၣ်ဆူ Davao ဝ့ၢ် လၢအအိၣ်ဖဲ ကလံၤစိၤတပၤန့ၣ်လီၤ.

SBS Filipino တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤကတိၤတၢ်ဒီး Elizabeth Joy Serrano Quijano, လၢအမ့ၢ်ကၠိသရၣ်မုၣ်တဂၤဖဲ Davao Occidental State College, ဒီးဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဟူးကဲထီၣ်အခါန့ၣ် အဝဲအိၣ်ဒီးအဖိမုၣ်ဆံးဖဲဟံၣ်ပူၤန့ၣ်လီၤ.

Ms Quijano - စံးဝဲဒၣ် စးထီၣ်လၢ ၂ဝ၁၉နံၣ်န့ၣ် ဟီၣ်ကဝီၤအံၤ တူၢ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးတလီၢ်လီၢ်နာ်သက့ လၢတၢ်ပျံၤတၢ်ဖုးဒိၣ်ဒိၣ်အပူၤန့ၣ် အဝဲကရီလဲၤစိာ်ထီၣ်ဝဲဒၣ်အဖိဆံးန့ၣ်လီၤ.

“တၢ်ပျံၤတ့ၢ်တၢ်န့ၣ်အိၣ်ဒ်ဝဲဒၣ် မ့ၢ်လၢအခါဖဲန့ၣ် ယဖိခွါခံဂၤန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲကၠိပူၤ, အဃိ လၢတဘျီဃီအတီၢ်ပူၤ ဘၣ်ဆိကမိၣ်တၢ်တဘျုးခါန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ကီဒိၣ်မး, အဃိန့ၣ် ယဆိကမိၣ်ဘၣ်ဃး ပတၢ်ပူၤဖျဲးဖဲဟံၣ်ပူၤဒီး ယဖိလၢအအိၣ်ဖဲကၠိ. ပဆၢတဲာ်လၢ ပကဟးထီၣ်ဆူတၢ်ချၢ, လၢအမ့ၢ်စ့ၢ်ကီး တၢ်ဆၢတဲာ်လၢ မၤဘၣ်အီၤကီတခါ, ခီဖျိလၢ ပခိၣ်ပဃၢၤဝးဝးန့ၣ်အိၣ်ဒီး ဃီၤထူၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ပဘၣ်ယိၣ်လၢအကၢ်လီၤတဲာ်ဒီးပှၤန့ၣ်လီၤ.”

ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးကဲထီၣ် တၢတဝီဝံၤန့ၣ် ဆူၣ်နၣ်မံၣ် ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ် ဟ့ၣ်လီၤဝဲ ဆူးနးမံး တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်- လၢတၢ်ဟ့ၣ်လီၤပလီၢ်အီၤသကုၤ ပစိဖ့ၣ်အပူၤ, တုၤဝဲဒၣ်ဆူ ယပၣ်ကီၣ်ဒီး Taiwan န့ၣ်လီၤ.

ပှၤအိၣ်ဆိးဖဲ အ့းဒိးနံရှါ မုၣ်ထီၣ်ခီတက့န့ၣ် တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်အဝဲသ့ၣ်လၢ ဆူးနးမံး အတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး - အ့းဒိးနံရှါခိၣ်ဃၢၤထံကီၢ် မလ့ရှါကီၢ်စ့ၢ်ကီး တၢ်ပာ်လီၤလၢဘၣ်အိၣ်ဒီးတၢ်ပလီၢ်န့ၣ်လီၤ.

အ့းဒိးနံရှါ တၢ်ထိၣ်ဒွးမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤဒီးဟီၣ်ခိၣ်ဂီၤဝဲၤလီၢ်ဟ့ၣ်လီၤဝဲတၢ်နဲၣ်ကျဲဒ်အံၤ:

“ပှၤလီၢ်အိၣ်လီၢ်ဆိးသ့ၣ်တဖၣ် တၢ်မၢအဝဲသ့ၣ် သုးယံၤထီၣ်အသးဒီးကၢၢ်ခိၣ်ဒီး လဲၤအိၣ်ဆူ တၢ်လီၢ်ထီၣ်ထီန့ၣ်လီၤ.”

ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးကဲထီၣ်အနၣ်ရံၣ်အါမးဝံၤအလီၢ်ခံ, တချုးတၢ်ထုးကွံာ် တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်သ့တဖၣ်ဒ်ဘၣ်အခါ, ခဲကနံၣ်အံၤန့ၣ် တၢ်အိၣ်ခိးကွၢ်ဝဲဒၣ် လပီဆံးလၢအဆူၣ်မးသ့ၣ်တဖၣ် ဟဲထီၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ အ့းဒိးနံရှါ Sulawesi ဆူလာဝေစီ -ကီးန့ၣ်လီၤ.

ဖံးလံးပံကီၢ်အံၤ ဟီၣ်ခိၣ်ချၢထံကီၢ်အါမးသ့ၣ်တဖၣ်အကျါ မ့ၢ်ထံကီၢ်တဘ့ၣ်လၢ အတူၢ်ဘၣ် တၢ်တတၢၤတနါနးဒိၣ်မးတဘ့ၣ်, လၢအဘၣ်သဂၢၢ်ဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးတလီၢ်လီၢ်ဒီး ကစၢၢ်မ့ၣ်အူပိၢ်ဖးထီၣ်တလီၢ်လီၢ်, မ့ၢ်လၢထံကီၢ်အံၤအိၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ ပစံၣ်ဖ့ၣ် "Ring of Fire," ဟီၣ်ခိၣ်ဟူး က့ၣ်ကျီၤ အကျိၤ အဖီခိၣ် လၢအအိၣ်ကဝီၤဃးအသးဒီး မၣ်သမံးပီၣ်လဲၣ်န့ၣ်လီၤ.

ကီးပာ်ဖှိၣ်အံၤ ကိးနံၣ်ဒဲးန့ၣ် တူၢ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် typhoons ကလံၤမုၢ်ဒီး တၢ်ကိၢ်လီၢ်ကဝီၤကလံၤမုၢ် အဘျီ ၂ဝ ဃၣ်ဃၣ်န့ၣ်လီၤ.