ပိာ်မုၣ်ဖိသၣ်လၢအသးနံၣ်အိၣ်ယဲၢ်နံၣ်, လၢအအိၣ်ဖဲကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ Northern Territory အပူၤတဂၤ လီၤမၢ်ကွံာ်အဃိ တၢ်ဟးကွၢ်ဃုက့ၤအီၤသပှၢ်ပှၢ်နာ်သက့ လၢခံကတၢၢ်န့ၣ် တၢ်ထံၣ်န့ၢ်က့ၤအီၤလၢအပှဲၤဒီးတၢ်သူၣ်အုးသးအုးန့ၣ်လီၤ. ပၢၤကီၢ်နာ်ဝဲလၢ အဝဲသ့ၣ်ထံၣ်န့ၢ်လံဝဲဒၣ် ပိာ်မုၣ်ဖိအံၤ အစိၣ်လံန့ၣ်လီၤ. ကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢခိၣ် Lia Finocchiaro စံးဝဲဒၣ် ကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢဒီတဘ့ၣ်ညါ အိၣ်ပှဲၤဒီးတၢ်သူၣ်အုးသး ခီဖျိဟံၣ်ဖိဃီဖိအတၢ်လီၤမၢ်အံၤအဃိန့ၣ်လီၤ.
ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ် တၢ်ဂ့ၢ်အံၤ ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် ကမ့ၢ်တၢ်သးတမုာ်လၢပှၤဒိကနၣ်တၢ်ဖိတနီၤနီၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
မုာ်သးမၤကလီပှၤမၤတၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်ဒီးပၢၤကီၢ်ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ် ဟးကွၢ်ဃုဝဲ Alice Springs ခိခိၣ်ဒူသဝီအခိၣ်အဃၢၤ ယဲၢ်သီ လၢကထံၣ်န့ၢ်က့ၤဝဲဒၣ် ပှၤယဲၢ်နံၣ်ဖိလၢအလီၤမၢ်တဂၤအံၤန့ၣ်လီၤ. အခဲအံၤ တၢ်ထံၣ်န့ၢ်က့ၤတၢ်သံအစိၣ်တခါဒီး အဝဲသ့ၣ်နာ်ဝဲလၢအမ့ၢ်ဖိသၣ်မုၣ်ဖိအံၤ, လၢအဘၣ်တၢ်ကိးအီၤလၢ Kumanjayi Little Baby ဒ်သိးဟံၣ်ဖိဃီဖိသ့ၣ်တဖၣ်ဃ့ထီၣ်ပာ်အီၤအသိး, ဖဲအဟံၣ်ဖိဃီဖိ လံာ်ဘိးဘၣ်ရၤလီၤလၢအဒုးသ့ၣ်ညါတၢ်ကစီၣ်တဝၢ ခီဖျိ Leanne Liddle အအိၣ်တဆီ ဒီးအဝဲန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်, NT ကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢပၢၤကီၢ် တၢ်ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤလုၢ်လၢ်ဆဲးလၤဂ့ၢ်ဝီ ပှၤပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤတၢ်အခိၣ်ဒိၣ်တဂၤန့ၣ်လီၤ.
“ဆူ Kumanjayi little baby အအိၣ်: ယၤ ဒီး Ramsier သ့ၣ်နီၣ်ဘၣ်နၤဒီးအဲၣ်ဘၣ်နၤ. အခဲအံၤန့ၣ် ယသ့ၣ်ညါလၢနအိၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲမူခိၣ်ဘီမုၢ်တပူၤဃီဒီးဟံၣ်ဖိဃီဖိသ့ၣ်တဖၣ်လံ, ဃုာ်ဒီးကစၢ်ခရံာ်, အပၢ်, အဖိခွါဒီး သးစီဆှံ န့ၣ်လီၤ. မုၢ်ကအိၣ်ဝဲတနံၤလၢယၤဒီးနဒီပုၢ်ဝဲခွါကထံၣ်ဘၣ်လိာ်သးဒီးနၤန့ၣ်လီၤ. ပဟ့ၣ်လီၤအးလီၤပသးသမူသ့ၣ်တဖၣ်ဆူကစၢ်ခရံာ်အအိၣ်. တၢ်အိၣ်မူလၢအတပၣ်ဒီးနၤလၢၤဘၣ်အံၤ ကမ့ၢ်ဝဲတၢ်ကီဖးဒိၣ်လၢပကဘၣ်ဆဲးအိၣ်မူအီၤန့ၣ်လီၤ. Ramsier အဲၣ်ဒိးတဲဘၣ်နၤလၢ ဖဲပမ့ၢ်က့ၤထံၣ်လိာ်က့ၤသးဖဲမူခိၣ်ဘီမုၢ်အခါ, အဝဲကဖိးဟုတံၢ်ဃာ်နၤလီၤစိၤန့ၣ်လီၤ. ပှဲၤဒီးတၢ်အဲၣ်အါ—လၢမိမိဒီး Ramsier.”
ကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ ပၢၤကီၢ်ဝဲၤကျိၤမူဒါခိၣ် Martin Dole စံးဝဲဒၣ် တၢ်အစိၣ်အံၤ ဘၣ်တၢ်ထံၣ်န့ၢ်အီၤဖဲလါအ့ဖြ့ၣ်အသီ ၃ဝ, တချုး မုၢ်ထူၣ်ထီၣ်ဒ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ် တၢ်သံအံၤ ကဲထီၣ်အသးခီဖျိ တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤဒ်လဲၣ်န့ၣ် ပၢၤကီၢ် တအိၣ်ဒီး တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤ တၢ်အိၣ်သးလၢ ကဟ့ၣ်လီၤတၢ်စံးဆၢသ့ၣ်တဖၣ်ဒ်ဘၣ်.
“မ့ၢ်အဝဲသံတ့ၢ်ဖးယံၤလံဧါန့ၣ် တၢ်ကမၤဝဲဒၣ် တၢ်ဃိထံသမံသမိး, ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် ကမ့ၢ်ခဲမုၢ်ဆ့ၣ်, ဒီး အကမ့ၢ်ဝဲ ပတီၢ်အရ့ဒိၣ်မးတခါ လၢတၢ်ကပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်ဂ့ၢ်လၢအကဲထီၣ်သးနီၣ်ကီၢ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်မၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢ တၢ်ဃိထံသမံသမိးအံၤ တၢ်ဆဲးမၤအီၤအဖၢမုၢ်, ဒီး ဘၣ်ဃးဒီးတၢ်အံၤန့ၣ် တၢ်ကစးထီၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲသဲစးကွီၣ်မ့ၣ်အတၢ်သမံသမိးန့ၣ်လီၤ. အခဲအံၤန့ၣ် တၢ်လၢပတဲအီၤဆူကမျၢၢ်အအိၣ်သ့သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အကအိၣ်ဝဲဒီးအနီၣ်ထိၣ်န့ၣ်လီၤ.”
တကတီၢ်ဃီန့ၣ် ပၢၤကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် လူၤကွၢ်ဃုစ့ၢ်ကီးဝဲ Jefferson Lewis လၢအသးနံၣ်အိၣ် ၄၇နံၣ်, လၢအမ့ၢ်ပှၤတဂၤလၢ တၢ်ပာ်တၢ်ကမၣ်အီၤလၢအမ့ၢ် အလဲၤစိာ်ဆူၣ်ကွံာ်ဝဲဒၣ် Kumanjayi Little Baby အံၤ ဖဲ Old Timers သဝီ အဒဲကဝီၤ လၢအအိၣ်ဘူးဒီး Alice Springs န့ၣ်လီၤ.
NT—ကလံၤစိာ်ကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ ပၢၤကီၢ်စံးဝဲဒၣ် အဝဲသ့ၣ်နာ်လၢ Jefferson Lewis အံၤ အိၣ်ဒံးဝဲဒၣ်ဖဲ Alice Springs ဟီၣ်ကဝီၤအပူၤ ဒီး ပှၤမၤစၢၤအီၤအိၣ်ဝဲတနီၤန့ၣ်လီၤ.
Jefferson Lewis အံၤ တၢ်ထံၣ်န့ၢ်အီၤဒီးဖီၣ်န့ၢ်အီၤ တနၤဃီဃီ ဝံၤန့ၣ် တၢ်လဲၤစိာ်ဝဲဒၣ်အီၤဆူ Alice Springs တၢ်ဆါဟံၣ် မ့ၢ်လၢတၢ်မၤဒၢၣ်မၤဆါအီၤအဃိန့ၣ်လီၤ. ဖဲတၢ်မၤဒၢၣ်အီၤအခါန့ၣ် ပၢၤကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် လဲၤနုာ်လီၤဝဲဖဲတၢ်ဘၢၣ်စၢၤဒီး ဖီၣ်န့ၢ်အီၤ ဒီးဖဲန့ၣ်အလီၢ်ခံ တၢ်ဆှၢဝဲဒၣ်အီၤဆူ ဒါဝ့ န့ၣ်လီၤ.
ပှၤအိၣ်ဖှိၣ်ရိဖှိၣ်ထီၣ်သးလၢ အလဲၤမၤဒၢၣ် ပိာ်ခွါအံၤ ဆၢၣ်မဲာ်လိာ်စ့ၢ်ကီးအသးဒီး ပၢၤကီၢ်ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ် နာ်သက့ ပၢၤကီၢ်စံးလၢ တၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အခဲအံၤန့ၣ် လီၤကယးကွံာ်ဝဲဒၣ်လံန့ၣ်လီၤ.
ပၢၤကီၢ်ဝဲၤကျိၤခိၣ်—၂ Peter Maley မ့ၢ်ဝဲပှၤတီခိၣ်ရိၤမဲတၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါအံၤတဂၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲစံးဝဲဒၣ်—
“မဟါကၢၤန့ၣ် ယတဲဘၣ်ဃး တၢ်ကဲထီၣ်သးအလီၢ်ဒီး တၢ်ဖိတၢ်လံၤလၢပဃုထံၣ်ဟံးန့ၢ်ဃာ်အီၤ လၢအအိၣ်ဖဲတၢ်ကဲထီၣ်သးအလီၢ်န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်ကပဲၤထံနီၤဖးအီၤအဂီၢ် တၢ်ဖိတၢ်လံၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တၢ်ဆှၢအီီၤဆူ ဒါဝ့လံန့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်အကျါအကါဒိၣ်ကတၢၢ်တခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဖိသၣ်ဖိအံၤအဖျီၣ်ခံဖိတစူၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲဖျီၣ်ခံဖိအလိၤန့ၣ် ပဃုထံၣ်န့ၢ်ဝဲဒၣ် DNA အက့ၢ်အဂီၤခံခါန့ၣ်လီၤ. တခါန့ၣ် တၢ်ဆိကမိၣ်လၢဘၣ်ဃးဒီးဖိသၣ်မုၣ်ဖိအံၤ, ဒီးတခါန့ၣ် ဘၣ်ဃးဝဲဒီး Jefferson Lewis န့ၣ်လီၤ.”
ကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢခိၣ် Lia Finocchiaro စံးဝဲဒၣ် ကတိၤဘၣ်ဝဲတၢ်ဒီး ဖိသၣ်ပိာ်မုၣ်ဖိအံၤအမိၢ် ဃုာ်ဒီး လ့ၢ်ဘရၢၢ် ကီၢ်စၢဖှိၣ် ဘျီၣ်ဒိၣ်ထးခီခၢၣ်စး Jacinta Nampijinpa Price, လၢ Ms Finocchiaro စံးဝဲဒၣ် အမ့ၢ်ဖိသၣ်မုၣ်ဖိအံၤအမုဂါန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ် ကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢဒီတခါအပူၤ အိၣ်ပှဲၤဒီးတၢ်သူၣ်အုးသးအုးန့ၣ်လီၤ.
“အပူၤကွံာ် ယဲၢ်သီအတီၢ်ပူၤန့ၣ် ပှၤကညီ အဂၤ ၂ဝဝ ဃၣ်ဃၣ် ကွၢ်ဃုဝဲဒၣ်ဖိသၣ်မုၣ်ဖိဃံလၤ လၢအလီၤမၢ်တဂၤအံၤ, ဒီး ယဲၢ်သီအတီၢ်ပူၤန့ၣ်, ပှၤအိၣ်ဖဲကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢအံၤအပူၤကိးဂၤ ပှဲၤဒီး တၢ်သူၣ်ကတံာ် သးကတံာ် အိၣ်ခိးဝဲတၢ်ဆၢကတီၢ် လၢတၢ်ကဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤ တၢ်ထံၣ်န့ၢ်က့ၤအီၤ လၢအပှဲၤဒီးတၢ်ပူၤဖျဲးဂ့ၤဂ့ၤ, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်ကစီၣ်န့ၣ် အတဟဲဒ်အံၤဘၣ်. ပှၤကိးဂၤဒဲး တူၢ်ဘၣ်တၢ်နးနးကလဲာ်န့ၣ် ပတဲအီၤသ့လီၤ. လၢတၢ်အဆၢဟဲထီၣ်အဖီခိၣ်န့ၣ် ပှၤကိးဒဲး သူၣ်ဘၣ်ဒိသးဘၣ်ဒိသပှၢ်ပှၢ်န့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဃးဒီးတၢ်ဂ့ၢ်အံၤ နၤ မ့တမ့ၢ် ပှၤတဂၤဂၤ မ့ၢ်လိၣ်ဘၣ်တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤန့ၣ် ကိးဘၣ် Beyond Blue ဖဲလီတဲစိနီၣ်ဂံၢ် ၁၃ဝဝ ၂၂၄ ၆၃၆ မ့တမ့ၢ်ကိးဘၣ် Lifeline ဖဲလီတဲစိနီၣ်ဂံၢ် ၁၃ ၁၁ ၁၄ တက့ၢ်.
Embrace Multicultural Mental Health — နီၣ်သးဂ့ၢ်ဝီဆူၣ်ချ့ဝဲၤကျိၤအံၤ ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤဝဲ ပှၤလၢအထူအထံးဟဲန့ၢ်လၢ ကလုာ်ဒူၣ်ဆဲးလၤအါကလုာ်အပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
