ပဒိၣ်စွဲတရါလိာ်ဘၢလိာ်ကွီၣ်ဝဲဒၣ် ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်စဲးဖီကဟၣ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤလီၢ်ခီပနံၣ်ဖးဒိၣ် 3M ဒီးမ့ၢ်ဝဲတၢ်တရါစွဲတၢ်အဒိၣ်ကတၢၢ်တဘျီလၢခီးမီဝဲးသ်ဃ့ထီၣ်အီၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်ဟံးဂ့ၢ်ဝီတဘျီအံၤန့ၣ် ကကွၢ်ဝဲတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး လၢအကဲထီၣ်ခီဖျိ PFAS တၢ်ဘၣ်အၢဘၣ်သီ သကုၤတၢ်ဒီသဒၢဝဲၤကျိၤအတၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲသ့ၣ်တဖၣ် လၢအအိၣ်ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. ပဒိၣ်အံၤပာ်ဒ့ၣ်ပာ်ကမၣ်ဝဲ ခီပနံၣ်အံၤလၢ အပာ်လီၤတဲာ်တ့ၢ်ဝဲတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤတနီၤ လၢအဘၣ်ဃးဒီးအဝဲသ့ၣ်တၢ်ဖိတၢ်လံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
ခီးမီဝဲးသ်ပဒိၣ်မၤဝဲတၢ်ဟံးသဲစးဂ့ၢ်ဝီဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်စၢဖှိၣ်စံၣ်ညီၣ်ကွီၣ်ဘျီၣ် (Federal Court of Australia) အပူၤ လၢအထီဒါဝဲဒၣ် တၢ်ပာ်ဖှိၣ်မၤသကိးစဲးဖီကဟၣ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤလီၢ်ဖးဒိၣ် 3M ဘၣ်ဃးတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး လၢအဘၣ်ထွဲလိာ်အသးဒီး PFAS တၢ်ဘၣ်အၢဘၣ်သီ ဖဲတၢ်ဒီသဒၢဝဲၤကျိၤအတၢ်လီၢ် ၂၈ တီၤအပူၤန့ၣ်လီၤ.
စံၣ်ညီၣ်ကွီၣ်ခိၣ်ကျၢၢ် Michelle Rowland စံးဝဲဒၣ် ပဒိၣ်အံၤ ပာ်ဒ့ၣ်ပာ်ကမၣ်ဝဲ ခီပနံၣ်အံၤလၢအတီၣ်ဖျါကမၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤဘၣ်ဃးအဝဲသ့ၣ် တၢ်ဒုးပှံၢ်လီၤ ဂာ်ကသံၣ် ထံသဘှဲ, ဒီး တၢ်ဟ့ၣ်လီၤ တၢ်ပူၤဖျဲး အတၢ်အုၣ်ကီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အတဘၣ်လိာ်အသးဒီး တၢ်လၢခီပနံၣ်အံၤသ့ၣ်ညါပာ်အီၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ် တၢ်အဝဲအံၤမ့ၢ်ဝဲတၢ်စွဲတရါအဒိၣ်ကတၢၢ်တခါလၢ ခီးမီဝဲးသ်မၤအီၤန့ၣ်လီၤ.
“အပူၤကွံာ်လၢညါ တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးလၢအကဲထီၣ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်ဒီး ခါဆူညါ တၢ်သူကျိၣ်စ့ လၢတၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ်ဂ့ၢ်အဂီၢ်ဒီး တၢ်ရဲၣ်ကျဲၤ တၢ်ဘၣ်အၢဘၣ်သီလၢအကဲထီၣ်ခီဖျိ တၢ်ပာ်ကီၤလၢပျၢၤဒီး တၢ်သူထံသဘှဲသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ် ခီးမီဝဲးသ်အံၤ ကွၢ်ဃုဝဲ ကျိၣ်စ့လၢအအါန့ၢ် ၂ ဘံလယၢၢ်န့ၣ်လီၤ. ယမ့ၢ်ဘၣ်တဲအီၤရှဲရှဲန့ၣ်, တၢ်အဝဲအံၤ မ့ၢ်ဝဲဒၣ်တၢ်ဃ့ထီၣ်သဲစးတၢ်ဟံးဂ့ၢ်ဝီအဒိၣ်ကတၢၢ်တဘျီ လၢခီးမီဝဲးသ်ဃ့ထီၣ်အီၤန့ၣ်လီၤ.”
PFAS, မ့တမ့ၢ် per- ဒီး poly-fluoroalkyl တၢ်ပီးတၢ်လီသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ, မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ဂာ်ကသံၣ်တၢ်ဖိတၢ်လံၤသ့ၣ်တဖၣ် လၢအဘၣ်တ့ထီၣ်န့ၢ်အီၤလၢ ဂာ်ကသံၣ်အကျိၤအကျဲ ဒီးလၢအပူၤကွံာ်န့ၣ် တၢ်သူအီၤဒ်သိး တၢ်သဘှဲလၢ တၢ်ခးပံာ် မၤလီၤပံာ်ကွံာ်မ့ၣ်အူအဂီၢ် လၢအပၣ်ဃုာ်ဖဲတၢ်ဒီသဒၢဝဲၤကျိၤ အတၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့, မ့ၢ်လၢ တၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီ လၢအဘၣ်ဘျးလိာ်အသးဒီး န့ဆၢၣ်ခိၣ်ဃၢၤ တၢ်ဘၣ်အၢဘၣ်သီအဃိ, ဂာ်ထံသဘှဲလၢ အပၣ်ဃုာ်ဒီး PFAS သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤ တၢ်တသူအီၤလၢၤဘၣ်.
သဲစးတၢ်ဟံးဂ့ၢ်ဝီအံၤ အကကွၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤ တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် တၢ်လၢၤဘူၣ်လၢၤစ့, ဒီးပဒိၣ်စံးဝဲဒၣ် လၢတၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ်ဂ့ၢ်အံၤအဂီၢ်, တၢ်ရဲၣ်ကျဲၤဒီး ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤ တၢ်ဘၣ်အၢဘၣ်သီသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ် လီၤလၢတ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤဟ့ၣ်လီၤခိသွဲသ့ၣ်တဖၣ် အကျိၣ်စ့ အါအါဂီၢ်ဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဒီသဒၢဝဲၤကျိၤ ကိတိာ်ခိၣ်—၂ Peter Khalil စံးဝဲဒၣ် ဖဲတၢ်စွဲတရါ တၢ်မူးတဘျီအံၤ ခီးမီဝဲးသ်ပဒိၣ် မ့ၢ်မၤနၢၤတၢ်န့ၣ်, စ့ဒီၣ်လၣ် ၂ဘံလယၢၢ်အံၤ အကလဲၤဝဲဒၣ်ဆူ အပူၤကွံာ်လၢညါအခါ တၢ်လၢာ်ဘၣ်လၢာ်စ့ လၢတၢ်သူတ့ၢ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဒီး ခါဆူညါ တၢ်လၢာ်ဘူၣ်လၢာ်စ့ လၢတၢ်သူအီၤဘၣ်ဃးတၢ်ဂ့ၢ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်ခီဆၢလၢအဘၣ်ဃးဒီး PFAS တၢ်ဘၣ်အၢဘၣ်သီအဂ့ၢ်အံၤ, လၢတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ ပှၤတဝၢလၢအဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် တၢ်ဒီသဒၢဝဲၤကျိၤ သူတ့ၢ်လံဝဲဒၣ် ပှၤဟ့ၣ်လီၤခီသွဲသ့ၣ်တဖၣ်အကျိၣ်စ့ အိၣ်တုၤလၢ ဒီလၣ် ၃ဘံလယၢၢ်လံ, လၢအပၣ်ဃုာ်ဒီး သဲစးအတၢ်ဘှါရှဲလၢတၢ်ဂ့ၢ်အံၤအဂီၢ် ဒီလၣ် လွံၢ်ကယၤဃိးကကွဲၢ်, လၢအပၣ်ဃုာ်တၢ်စွဲတရါတကတြူၢ်ဃီယဲၢ်ခါ, တၢ်စွဲတရါ အတၢ်ဃ့ထီၣ် လွံၢ်ခါဒီး တၢ်ဃ့ထီၣ် သၢကယၤလွံၢ်ဆံခံခါ လၢအတအိၣ်ဒီးတၢ်စွဲတရါဘၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢကမၤစှၤလီၤ တၢ်ဆူးတၢ်ဆါအတၢ်ဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်ရၤလီၤသးအဂီၢ် ဟီၣ်ခိၣ်ညၣ်ထ့ၣ်ဘၣ်အၢဘၣ်သီလၢအအိၣ်ဖဲ တၢ်ဒီသဒၢဝဲၤကျိၤ အတၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်ဒီသဒၢဝဲၤကျိၤ ကူစါယါဘျါ မ့တမ့ၢ် ထုးစူးကွံာ်လံဝဲဒၣ် ဟီၣ်ခိၣ်ညၣ်ထ့ၣ် အါန့ၢ် ခံကလီၢ် (၂ဝဝ,ဝဝဝ) လံန့ၣ်လီၤ.”
လၢတၢ်ခီဆၢကဒါက့ၤ တၢ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤအံၤအဂီၢ်, ဘၣ်ဃးတၢ်လိာ်ဘၢလိာ်ကွီၣ်အဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် စဲးဖီကဟၣ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤလီၢ်ဖးဒိၣ်ခီပနံၣ် 3M အၢၣ်လီၤဝဲဒၣ်လၢ အဝဲသ့ၣ် ကဒီသဒၢလီၤအနီၣ်ကစၢ်အသးဖဲသဲစးတၢ်ဘျၢအပူၤန့ၣ်လီၤ.
“တနံၤအံၤ တၢ်ထုးထီၣ်ဖျါတၢ်ကစီၣ်လၢ အီစထြ့လယါကီၢ်ခီးမီဝဲးသ်ပဒိၣ်မၤအီၤန့ၣ် ပသ့ၣ်ညါအီၤန့ၣ်လီၤ. 3M အံၤ အတတ့ထုးထီၣ် PFAS ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤနီတဘျီဘၣ်ဒီး ဆိကတီၢ်ကွံာ်ဝဲ တၢ်ဆါလီၤ တၢ်ဖိတၢ်လံၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤ လၢအပူၤကွံာ် အနံၣ် ၂ဝခါလံ. တၢ်အိၣ်သးမ့ၢ်မၤအသးဒ်အံၤနာ်သက့န့ၣ်, တၢ်ဒီသဒၢဝဲၤကျိၤအံၤ ဆဲးသူဝဲဒၣ် တၢ်မၤသံ—မၤပံာ်မ့ၣ်အူ ဂာ်သဘှဲ လၢအပၣ်ဃုာ်ဒီး PFAS အါန့ၢ်ဒ်တၢ်အံၤ လၢအဘူးထီၣ် အနံၣ် ၂ဝဃၣ်ဃၣ်, ဒ်သိးလၢ အပူၤကွံာ်တယံၤဒ်ဘၣ် တၢ်မၤနီၣ်ဃာ်အီၤဖဲ ကမံးတံးလၢအဒုးအိၣ်ထီၣ်သဲစးတၢ်သိၣ်တၢ်သီ အတၢ်ပာ်ဖျါအပူၤန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဃးတၢ်ပာ်ဒ့ၣ်ပာ်ကမၣ်အံၤ ပကဒီသဒၢလီၤဝဲဒၣ်ပသးဖဲသဲစးအပူၤတဆီဘၣ်တဆီန့ၣ်လီၤ.”
Michelle Rowland စံးဝဲဒၣ် တၢ်ဂ့ၢ်အံၤ မ့ၢ်ဝဲဒၣ်တၢ်ဂ့ၤထီၣ်အါထီၣ်လၢ ပှၤအီစထြ့လယါဖိအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
“မၤတၢ်ကမၣ်တဂ့ၤ, တၢ်ဟံးသဲစးဂ့ၢ်ဝီ ထီဒါ 3M အံၤမ့ၢ်တၢ်လၢအကါဒိၣ်. တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်လၢအဘၣ်လိာ်အသးဒီး ပဒိၣ်တဖု လၢအအၢၣ်လီၤပာ်အသးလၢ အကဒုးတၢ်လၢပှၤအီစထြ့လယါဖိသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်ဒီး အဝဲသ့ၣ် မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်အတၢ်န့ၢ်ဘျုးဖးယံၤဖးထီအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲလၢပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး န့ဆၢၣ်ခိၣ်ဃၢၤသ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအခါ ပှၤအီစထြ့လယါဖိသ့ၣ်တဖၣ်မုၢ်လၢ်ဝဲလၢ အဝဲသ့ၣ်ပဒိၣ်ကဂဲၤဆၢထၢၣ်လၢအဝဲသ့ၣ်အဂီၢ်ဒီး ဟံးဂ့ၢ်ဝီခီပနံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢအဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤအီစထြ့လယါဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီး PFAS တၢ်ဘၣ်အၢဘၣ်သီ အတၢ်ဂ့ၢ်ပိာ်ထွဲထီၣ်အခံသ့ၣ်တဖၣ် န့ၢ်လၢအနံၣ်အါမးလံန့ၣ်, ယသ့ၣ်ညါအီၤအသိး, တၢ်ဒီသဒၢဝဲၤကျိၤ ကိတိာ်ခိၣ်—၂အံၤသ့ၣ်ညါဝဲစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ. လၢကမၤဘၣ်က့ၤတၢ်အံၤအဂီၢ် ပပဒိၣ်န့ၣ် ဟံးဝဲဒၣ်အရ့ သဲစးဂ့ၢ်ဝီန့ၣ်လီၤ.”
