ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
အပူၤကွံာ်စှၤကိးနံၣ် ဖဲလၢ Suzanne Duel အိၣ်တဆူၣ်ဘၣ်ခီဖျိလၢအဒိးန့ၢ်ဘၣ် RSV တၢ်ဆါဃၢ်အခါ, အဝဲအတၢ်ဆါပနီၣ်လၢအအိၣ်ဖျါထီၣ်အါမးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် လီၤကမၢကမၣ်ဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ်, “ယဆဲးတ့ၢ် RSV ကသံၣ်ဒီသဒၢ လၢအပူၤကွံာ် ဘူးထီၣ်သၢနံၣ်အခါန့ၣ်, ဒီး ယတၢ်အိၣ်မူအပူၤန့ၣ် ယဆိးက့နးနးကလဲာ်တအိၣ်နီတဘျီဘၣ်. တချုးတၢ်ကဲထီၣ်အသးဒ်အံၤဘၣ်အခါန့ၣ် ယဘၣ်တ့ၢ်ဝဲဒၣ် COVID တၢ်ဆါခံဘျီ, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်ဃၢ်အဝဲန့ၣ် အတလီၤဂာ်ဒ်သိး COVID နီတစဲးဘၣ်. အစှၤကတၢၢ်န့ၣ် ယဆိးက့ နးနးကလဲာ် အိၣ်ဝဲဒၣ်လၢခံနွံ, ဒီး တၢ်မၤစၢၤယၤတသ့နီတမံၤဘၣ်.”
Respiratory Syncytial Virus, မ့တမ့ၢ် RSV တၢ်ဆါဃၢ်အံၤ မ့ၢ်ဝဲကလံၤကသါကျိၤ တၢ်ဆါဃၢ်အတၢ်ဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်တခါ လၢအကဲထီၣ်ညီနုၢ်ဒီး ဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်တၢ်ချ့မး လၢတၢ်သ့ၣ်ညါကမၣ်အီၤဒ်သိး တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်တၢ်ဆါသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့, Professor Hubertus Jersmann လၢ Royal Adelaide တၢ်ဆါဟံၣ်စံးဝဲဒၣ်, လၢပှၤနီၣ်ဒိၣ်တုၤခိၣ်ပှဲၤ ပှၤသးပှၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်, RSV တၢ်ဆါဃၢ်အံၤအိၣ်ဒီးတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်, တဘျီတခီၣ်န့ၣ်ကဲထီၣ်တုၤလၢသးသမူအတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ဘဲရၢးစ်တခါအံၤဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်တၢ်န့ၢ်အါ, တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်အိၣ်အါန့ၢ် တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်တၢ်ဆါန့ၣ်လီၤ. အဃိ မ့ၢ်တၢ်ဆူးတၢ်ဆါတခါလၢအကဲထီၣ်နးနးကလဲာ်ဒီး ဒုးကဲထီၣ်ဝဲ ပှၤအီစထြ့လယါသးပှၢ်လၢပတဲတ့ၢ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဒီးတၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဒိၣ်မး အကဲထီၣ် တၢ်ဆါဃၢ်နုာ်လီၤဆူ ကလံၤကသါကျိၤအပူၤ, တၢ်ကတိၤအဂၤတဖျၢၣ်လၢပသူအီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ပသိၣ်တၢ်ဆါ, လၢအဘၣ်လဲၤထီၣ်အိၣ်ဖဲတၢ်ဆါဟံၣ်အပူၤ, ဘၣ်အိၣ်လၢတၢ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲဘူးဘူးတံၢ်တံၢ်အဖီလာ် ဒီး အပတီၢ်တုၤလၢအသံဒၣ်လဲာ်အိၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.”
ဒ်သိးလၢ တၢ်မၤဂ့ၤဒိၣ်ထီၣ် တၢ်ဒီသဒၢ ပှၤအီစထြ့လယါသးပှၢ်လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ် ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤဝဲဒၣ် စးထီၣ်လၢ လါမ့ၤ ၁၅သီန့ၣ်, ပှၤအီစထြ့လယါဖိ သးနံၣ် ၇၅နံၣ်ဒီး ဆူအဖီခိၣ် — ဃုာ်ဒီး ပှၤထူလံၤဖိ အဘီးရကၠံၤနၢၤဒီး ထီရ့ၣ်စထြ့ၣ်အးလဲးဒၢၤ သးနံၣ် ၆ဝ ဒီးဆူအဖီခိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် — ကန့ၢ်ဆဲးကလီဘၣ်ဝဲ RSV ကသံၣ်ဒီသဒၢသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲအပူၤကွံာ်တနံၣ်န့ၣ်, ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ် ပၢနုာ်ဃုာ်ဝဲဒၣ် RSV ကသံၣ်ဒီသဒၢဖဲ National Immunisation Program — ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်ဆဲးကသံၣ်ဒီသဒၢ တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအပူၤ လၢပှၤမိၢ်ဒၢဒီး ဖိသၣ်အိၣ်ဖျဲၣ်လီၤသီသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ကီၢ်စၢဖှိၣ်ဆူၣ်ချ့ဂ့ၢ်ဝီကိတိာ် Mark Butler စံးဝဲဒၣ် အခဲအံၤန့ၣ် ပဒိၣ်အိၣ်ဒီးတၢ်ဆၢတဲာ်ပာ်သးလၢ အကဟ့ၣ်လီၤအါထီၣ်ဝဲ စ့ဒီလၣ် ၄၄၅ကကွဲၢ် လၢ ၅နံၣ်အဂီၢ်, ဒ်သိး ပှၤအီစထြ့လယါဖိလၢ အအိၣ်ဒီးဆူၣ်ချ့တၢ်ဂံၢ်စၢ်ဘါစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ကန့ၢ်ဆဲးကလီဘၣ်ဝဲကသံၣ်ဒီသဒၢအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်မၤလဲၢ်ထီၣ် ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်ဆဲးကသံၣ်ဒီသဒၢအတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤန့ၣ်, မ့ၢ်ဒ်သိးဒီး တၢ်မၤလဲၢ်ထီၣ် ကသံၣ်ကသီတၢ်န့ၢ်ဘျုးန့ၢ်ဖှိၣ်အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ —Pharmaceutical Benefits Scheme, လၢအမ့ၢ်ဝဲ ပတၢ်ဖံးတၢ်မၤခဲလၢာ် လၢကမၤလီၤတံၢ် အီစထြ့လယါပှၤဆါသ့ၣ်တဖၣ် ဒိးန့ၢ်ဘၣ်ဝဲ ကသံၣ်ကသီဒီး ကသံၣ်ဒီသဒၢ အဂ့ၤကတၢၢ်လၢဟီၣ်ခိၣ်ချၢအံၤ လၢအအိၣ်ဒီးအပှ့ၤဖဲအကြၢးအဘၣ်န့ၣ်လီၤ.”
ကသံၣ်ဒီသဒၢ လၢတၢ်ကိးအီၤ Arexvy အံၤ, ဘၣ်တၢ်မၤကွၢ်အီၤဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်မၤကွၢ်ကသံၣ်ကသီ လၢထံကီၢ် ၁၇ဘ့ၣ်အပူၤ, လၢအပၣ်ဃုာ်ဒီး အီစထြ့လယါကီၢ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်စးထီၣ်ဆဲးန့ၢ်ကလီကသံၣ်ဒီသဒၢ RSV တၢ်ဆါဃၢ်အတၢ်ဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်အံၤ မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်မၤပိာ်ထွဲထီၣ် ၂ဝ၂၅နံၣ် ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ် ပှၤဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်တၢ်ဆါအံၤ အတၢ်ပာ်ဖျါ လၢအနီၣ်ဂံၢ်အိၣ်အါန့ၢ် ၁၇၇,ဝဝဝ, လၢအပၣ်ဃုာ် ပှၤဒိၣ်တုၤသးပှၢ်လၢအသးနံၣ်အိၣ် ၆ဝ နံၣ် ဒီးဆူအဖီခိၣ် ၄ဝ,ဝဝဝ ဂၤန့ၣ်လီၤ.
Dr Jersmann စံးဝဲဒၣ် တၢ်မၤပူၤဖျဲးသးသမူ ကသံၣ်ဒီသဒၢအံၤ, ညီနုၢ်န့ၢ် တၢ်ဆဲးအီၤတဘျီအဂီၢ်န့ၣ် ဘၣ်ဟ့ၣ်လီၤစ့ ဒီလၣ် ၃ဝဝ, ဒီး ဟ့ၣ်လီၤဝဲတၢ်ဒီသဒၢန့ၢ်တဘျုးနံၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ကသံၣ်ဒီသဒၢအံၤ မၤဝဲတၢ်ဒီသဒၢအတၢ်မၤန့ၢ်တုၤလၢ အမျးကယၤ ၈ဝ — ၉ဝ, လၢပတနၢ်ဟူဘၣ်အီၤနီတဘျီဘၣ်, ဒီးအဂ့ၤဒိၣ်န့ၢ်ကသံၣ်ဒီသဒၢအဂုၤအဂၤတကးဘၣ် ဂ့ၤဒိၣ်န့ၢ်ဒံး ကသံၣ်ဒီသဒၢ တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်တၢ်ဆါန့ၣ်လီၤ. ဒီးကသံၣ်ဒီသဒၢအံၤ အတၢ်ဂ့ၤအဂၤတမံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ဒီသဒၢတၢ်ဆါဃၢ်န့ၢ်ဝဲထီၣ်ဘးတုၤလၢ သၢနံၣ်, နာ်သက့ ပတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤပာ်ကီၤတအိၣ်ဒံးဘၣ်, မ့မ့ၢ်လၢ ကသံၣ်ဒီသဒၢ တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်တၢ်ဆါန့ၣ် အမ့ၢ်အိၣ်ယံၤထီၣ်တုၤဖဲ ယဲၢ်လါဘျဲၣ်ဘျဲၣ်န့ၣ် အဂံၢ်စးထီၣ်လီၤစၢ်ကွံာ်န့ၣ်လီၤ. အဃိ ပမ့ၢ်ကွၢ်ဖဲကသံၣ်သဒီသဒၢ အဟီၣ်ကဝီၤအပူၤန့ၣ် တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢအရ့ဒိၣ်တခါန့ၣ်လီၤ.”
Professor Lucy Morgan လၢ Lung Foundation Australia — အီစထြ့လယါကီၢ်ပသိၣ်ဂ့ၢ်ဝီကရၢ စံးဝဲဒၣ်, ကသံၣ်ဒီသဒၢအံၤ လီၤဆီလိာ်အသးဒီး ကသံၣ်ဒီသဒၢလၢတၢ်သူအီၤလၢဖိသၣ်အဂီၢ်, လၢအဒီသဒၢဝဲဘဲရၢးစ်တကလုာ်ဃီအံၤန့ၣ်လီၤ.
“မ့ၢ်ဝဲကသံၣ်ဒီသဒၢတကလုာ်လၢ တၢ်ကိးအီၤ လၢအမ့ၢ်ကသံၣ်ဒီဒၢလီၤဆီန့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်ကသံၣ်ဒီသဒၢတခါလၢ တၢ်တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်န့ၢ်အီၤဒီး တၢ်ပီးတၢ်လီလီၤဆီဃါဃုာ်သးအကလုာ်အါမံၤ လၢကဟ့ၣ်ဆူၣ်ထီၣ်နီၣ်ခိဂံၢ်တြီဆၢ ဖဲလၢပသးပှၢ်ထီၣ်အခါန့ၣ်လီၤ. အဃိကသံၣ်ဒီသဒၢတကလုာ်အံၤန့ၣ်မ့ၢ်ကသံၣ်ဒီသဒၢလီၤလီၤဆီဆီတခါလၢပှၤသူၣ်က့သးပှၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”
ဖဲပှၤအီစထြ့လယါ သူၣ်က့သးပှၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အကျါန့ၣ်, ပှၤလၢအအိၣ်ဒီး ကတီၢ်ယံၤထၢဆူၣ်ချ့တၢ်ဂ့ၢ်ကီ လၢအပၣ်ဃုာ်, တၢ်သးဘံး, သးတၢ်ဆါ လၢအမ့ၢ်သးဖျၢၣ်ဖုတဘၣ်လီၢ်ဘၣ်ဆးထီဘိဘၣ်ဒီး ဆံၣ်ဆၢတၢ်ဆါသ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်ပှၤလၢ အအိၣ်ဒီးတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်လၢ အဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ် RSV တၢ်ဆါဃၢ်နးနးကလဲာ်သ့ဒီး အပတီၢ်တုၤလၢဘၣ်ထီၣ်တၢ်ဆါဟံၣ်သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.
Ms Morgan စံးဝဲဒၣ် ပှၤသးနံၣ်စၢ် ဒ်သိး ပှၤထူလံၤဖိ အဘီးရကၠံၤနၢၤဒီး ထီရ့ၣ်စထြ့ၣ်အးလဲးဒၢၤ သ့ၣ်တဖၣ် ဆဲးကလီဘၣ် ကသံၣ်ဒီသဒၢအံၤသ့ဝဲဒၣ် မ့ၢ်လၢတၢ်ပာ်ပနီၣ်အဝဲသ့ၣ် ဒ်သိးပှၤလၢ အအိၣ်ဒီး ကလံၤကသါကျိၤတၢ်ဆါ အတၢ်ဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ် ကဲထီၣ်သးအါ အဃိန့ၣ်လီၤ.
“မ့ၢ်ထိၣ်ဒီး ပှၤလၢအတမ့ၢ်ပှၤထူလံၤဖိ ဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်, ပှၤလၢအထူအထံးမ့ၢ် အီစထြ့လယါပှၤထူလံၤဖိ အဘီးရကၠံၤနၢၤဒီး ထီရ့ၣ်စထြ့ၣ်အးလဲးဒၢၤသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဒီးတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်အါ, မ့ၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်န့ၣ် အသးစၢ်ဒၣ်လဲာ် RSV တၢ်ဆါဃၢ် မ့ၢ်ဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်အီၤန့ၣ် ဆိးက့နးနးကလဲာ်သ့ဝဲဒၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် တၢ်ပာ်ပနီၣ်အီၤဒ်သိး ပှၤလီၤဆီတဒူၣ်လၢ အမ့ၢ်ဘၣ်ဘဲရၢးစ်တၢ်ဃါအံၤန့ၣ် အဆိးက့နးနးကလဲာ်သ့အဃိ, လၢအဘီးရကၠံၤနၢၤဒီး ထီရ့ၣ်စထြ့ၣ်အးလဲးဒၢၤ သးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် တၢ်ဟ့ၣ်လီၤ တၢ်ဆဲးကလီကသံၣ်ဒီသဒၢအံၤ လၢအလဲၤခီဖျိဝဲဒၣ်ဖဲ NIP တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအဖီလာ်န့ၣ်လီၤ.”
RSV ဒီး တိးကွ့တၢ်ဘၣ်သမုၣ်ကသံၣ်ဒီသဒၢခံကလုာ်အံၤ တၢ်ရဲၣ်ကျဲၤဆဲးအီၤသ့ဝဲဒၣ်တဆၢကတီၢ်ဃီ, ဒီး ဆူၣ်ချ့ ကသံၣ်သရၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါဝဲ ပှၤအီစထြ့လယါသးပှၢ်သ့ၣ်တဖၣ်လၢ အဆဲးဘၣ်ကသံၣ်ဒီသဒၢသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဖဲလၢတၢ်ဂိၢ်ခါစးထီၣ်နုာ်လီၤအဆၢကတီၢ်အံၤန့ၣ်လီၤ. ကလံၤကသါကျိၤ တၢ်ဆါဃၢ်အတၢ်ဘၣ်ကူဘၣ်ဃာ်န့ၣ် ကဲထီၣ်သးအအါကတၢၢ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်ဖဲ တၢ်ဂိၢ်ခါ အဆၢကတီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ပှၤလၢ တၢ်ပာ်ပနီၣ် အတၢ်အိၣ်သးဒီး သးနံၣ် ထီၣ်ဘးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မၤန့ၢ်ဆဲး RSV ကသံၣ်ဒီသဒၢအံၤဖဲ အလီၢ်ကဝီၤ ကသံၣ်သရၣ်ထီရီၤ GPs အအိၣ် ဒီး တၢ်ဆဲးကသံၣ်ဒီသဒၢ ကသံၣ်ဒၢးသ့ၣ်တဖၣ် အအိၣ်သ့ဝဲအသိး, ဖဲတၢ်ဆါလီၤကသံၣ်ကျးလၢအပၣ်ဃုာ်ဖဲ တၢ်ဆဲးကသံၣ်ဒီသဒၢ တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအပူၤ သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး အဘီးရကၠံၤနၢၤ ဆူၣ်ချ့ဝဲၤကျိၤ သ့ၣ်တဖၣ် အအိၣ်စ့ၢ်ကီးလဲၤဆဲးအီၤသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.
