တၢ်ကဲဟံၣ်ကစၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲပှၤအီစထြ့လယါဖိတဂၤအတၢ်မုၢ်လၢ်တခါ, နာ်သက့ လၢပှၤသးစၢ်ဒ်သိးပှၤကၠိဖိသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်, တၢ်အံၤလီၤဂာ်ဒ်သိးတၢ်မံမီၢ်အၢသီတခါန့ၣ်လီၤ.
အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ပှၤလၢအစးထီၣ် အဖၠၣ်စိမိၤတၢ်မၤလိ အဆိကတၢၢ်တနွံ, လၢအမ့ၢ်ပှၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢအနုာ်လီၤပၣ်ဃုာ်ဖဲ ပှၤလၢအဘူးကဖျိထီၣ်ကၠိလၢအအိၣ်ဒီးဒ့ၣ်ကမၢ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အကျါန့ၣ်လီၤ.
တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤခဲကနံၣ်အံၤအဖီလာ်န့ၣ် ကန့ၢ်ဘၣ်စ့ဟံးလိၢ်လၢတၢ်ပှ့ၤဟံၣ်အဂီၢ်န့ၣ် ကီဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ.
ပှၤပၢၤစ့ Jim Chalmers ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤ တၢ်မၤတၢ်ဆီတလဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အကကဲထီၣ်ဝဲတၢ်မၤစၢၤန့ၣ်လီၤ.
“တၢ်တာ်တၢ်ဒီးဟံၣ်ဃီအဂ့ၢ်န့ၣ် ပကွၢ်ဃုကျိၤကျဲလၢအသနၢၣ်ကိးကပၤဒဲးန့ၣ်လီၤ. ပှၤလၢအအိၣ်ဒီးကၠိဖိဒ့ၣ်ကမၢ်တဂၤအဂီၢ် စ့ဟံးလိၢ်အလံာ်ပတံန့ၣ် ပဃ့ဝဲဒၣ် ကျိၣ်စ့ဂ့ၢ်ဝီပှၤပာ်လီၤတၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး စ့တၢးသ့ၣ်တဖၣ် ပပာ်လီၤအီၤတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢအဘၣ်ဘျီးဘၣ်ဒါလိာ်သးန့ၣ်လီၤ.”
ဖဲစ့တၢးသ့ၣ်တဖၣ်ဃိထံသ့ၣ်ညါ တၢ်ဟံးလိၢ်စ့လၢတၢ်ပှ့ၤဟံၣ်အဂီၢ်အလံာ်ပတံတဘ့ၣ်အခါ, အဝဲသ့ၣ် ဆိကမိၣ်ပၣ်ဃုာ်ဒီး ပှၤပတံထီၣ်တၢ်အံၤ အကၠိဖိဒ့ၣ်ကမၢ်အိၣ်ပတီၢ်ဒီး မၤဝဲတၢ်ထိၣ်ဃူဆၢတဲာ်လၢအထီဒါပှၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
နာ်သက့ Mr Chalmers စံးဝဲဒၣ် ကၠိဖိဒ့ၣ်ကမၣ်န့ၣ် အတဒ်သိးဒီး ဒ့ၣ်ကမၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်ဘၣ်, ခီဖျိလၢ စ့ဟံးလိၢ်အံၤ အတပၣ်ဃုာ်ဒီး စ့အ့ၣ်လၢအတလၢကွံာ် တၢ်နဲၣ်ဖျါလံာ်ရဲၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
“အတၢ်လီၤဆီန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဘၣ်က့ၤဟ့ၣ်ကဒါက့ၤဒ့ၣ်ကမၢ်အံၤ တၢ်ဒွးန့ၢ်အီၤလၢ ကျိၣ်စ့တၢ်ဟဲနုာ်အါစှၤအဖီခိၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်မ့ၢ်အိၣ်ဖဲတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ်အဘၢၣ်စၢၤအခါ, တၢ်ဘၣ်က့ၤဟ့ၣ်လီၤက့ၤ ကၠိဖိဒ့ၣ်ကမၢ်အံၤ တၢ်ပတုာ်ပာ်ဃာ်ဝဲဒၣ်အီၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်အံၤဘၣ်တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်အီၤဖဲဖၠၣ်စိမိၤ တၢ်သးလီၤပလိာ် လံာ်အုၣ်ကီၤအပူၤန့ၣ်လီၤ. အခဲအံၤန့ၣ်, စးထီၣ်လၢအပူၤကွံာ်စှၤကိးလါန့ၣ် ယမၤဝဲတၢ်မၤဘူးဘူးတံၢ်တံၢ်ဒီး ကျိၣ်စ့ဂ့ၢ်ဝီပှၤပာ်လီၤတၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
ကျိၣ်စ့ဂ့ၢ်ဝီပှၤပာ်လီၤတၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဒီး Australian Prudential Regulation Authority, APRA, ဒီး Australian Securities and Investments Commission, ASIC သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
အဝဲသ့ၣ်န့ၣ်ပာ်လီၤဝဲဒၣ် တၢ်ဟ့ၣ်လိၢ်စ့ တၢ်ဘျၢဒိး တၢ်နဲၣ်ကျဲ လၢအတၢ်စိကမီၤလုၢ်ဘၢ စ့တၢးသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်သမံသမိး ဝဲၤကျိၤအကံၢ်အစီ, — မ့ၢ်ဘၣ်တဲလၢတၢ်ကိတိၤအဂၤတမံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤကညီတဂၤ အကံၢ်အစီလၢ အဟ့ၣ်လီၤကဒါက့ၤ စ့ဟံးလိၢ်အံၤန့ၢ် န့ၣ်လီၤ.
ပှၤပၢၤစ့အံၤနဲၣ်လီၤဝဲ APRA လၢကတဲဘၣ် စ့တၢးကိးဖျၢၣ်ဒဲး ကထုးထီၣ်ကွံာ်ဝဲဒၣ် ကၠိဖိတၢ်ဟ့ၣ်လီၤကဒါက့ၤ ကၠိဖိဒ့ၣ်ကမၢ်အံၤဖဲအဝဲသ့ၣ်တၢ်သမံသမိး တၢ်ကဟ့ၣ်လီၤ စ့ဟံးလိၢ်လၢတၢ်ပှ့ၤဟံၣ်အဂီၢ်အခါ, ဒီးပာ်ပနီၣ်အီၤလၢ ပှၤကပှ့ၤဟံၣ်တဂၤအံၤ ဟ့ၣ်လီၤကဒါက့ၤဒ့ၣ်ကမၢ်အံၤကန့ၢ်ဝဲဒၣ်ဖဲတၢ်ဆၢကတီၢ်ဖုၣ်ကိးအတီၢ်ပူၤန့ၣ်လီၤ.
တၢ်နၢ်ပၢၢ်အိၣ်ဝဲဒၣ်လၢ APRA ကမၤသီထီၣ်က့ၤ ဒ့ၣ်ကမၢ် — ဒီးကျိၣ်စ့တၢ်ဟဲနုာ် အတၢ်ပာ်ဖျါအခီပညီအံၤ, အဃိ ကၠိဖိဒ့ၣ်ကမၢ် (HELP debts) အံၤ အတကဲထီၣ် တၢ်တံာ်တာ် လၢဒ့ၣ်ကမၣ်တၢ်ပာ်ဖျါအဂီၢ်လၢၤဘၣ် ဒီး ပှၤပတံထီၣ်စ့ဟံးလိၢ်လၢတၢ်ပှ့ၤဟံၣ်အဂီၢ်အံၤ ဟံးလိၢ်ဟ့ ကန့ၢ်အါထီၣ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်နဲၣ်ကျဲလၢအအိၣ်ပာ်စၢၤသ့ၣ်တဖၣ် မၤကီဒိၣ်ထီၣ်တၢ်လၢ ပှၤအိၣ်ဒီးကၠိဖိဒ့ၣ်ကမၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၣ်န့ၣ် University of New South Wales မုၢ်ကျိၤဝဲမကွာ် ဂ့ၢ်ဝီ သရၣ်ဒိၣ်စိ Richard Holden သးလီၤပလိာ်ဝဲဃုာ်ဝဲဒၣ် ဒီး စံးဝဲဒ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
“တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲဒၣ်တၢ်တြီတံာ်တာ်တခါ, အဃိ တၢ်အံၤအိၣ်ဖျါလၢ စ့တၢးသ့ၣ်တဖၣ် ဂံၢ်ဃုာ်ဝဲကၠိဖိဒ့ၣ်ကမၢ်အံၤ ဒ်သိးဒ့ၣ်ကမၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အကမၤတၢ်အံၤလၢအကျိၤအကျဲဘၣ်အဂီၢ်စ့ၢ်ကီး အဝဲသ့ၣ်ဃ့ တၢ်နဲၣ်ကျဲလၢ APRA အအိၣ် တအိၣ်ဘၣ်, အဃိ တၢ်အံၤမ့ၢ်ဒၣ် စ့တၢး အတၢ်အဲၣ်ဒိးဃုသ့ၣ်ညါတၢ်ဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ် မၤလီၤတံၢ်က့ၤ တၢ်ဂ့ၢ်အံၤ မ့ၢ်ဘၣ်မူးမူးနီၣ်နီၣ်န့ၣ်, တၢ်အံၤကကဲထီၣ်တၢ်ကဲဘျုးကဲဖှိၣ်လၢပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ပှ့ၤဟံၣ်ဃီအဂီၢ် ဒီး ကနုာ်လီၤဆူ တၢ်ပှ့ၤဟံၣ်ပှ့ၤဃီအဖၠါပူၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”
မ့မ့ၢ် ကရၢစၢဖှိၣ်ဟံၣ်ဃီဂ့ၢ်ဝီ အပှၤကတိၤတၢ်ပၢ Michael Sukkar ဒုအတသးလီၤပလိာ်ဒီးတၢ်ထံၣ်အံၤဘၣ်.
“တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ တၢ်မၤတၢ်ဆီတလဲတစဲးတမွဲး ဖဲလၢ ပှၤပၢၤစ့ ကွဲးလံာ်ဆူ APRA အအိၣ်ဝံၤ ၁၁နၣ်ရံၣ်အလီၢ်ခံန့ၣ်လီၤ. ပတဆိကမိၣ်လၢ တၢ်အံၤ အကမၤစၢမ ပှၤအီစထြ့လယါဖိလၢအပှ့ၤဟံၣ်အဆိကတၢၢ်တဖျၢၣ်အဂီၢ် သ့ၣ်တဖၣ်ဘၣ်. တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤတခါလၢ အကကးဘၢဝဲဒၣ် ပဒိၣ်အံၤ အတၢ်မၤကီထီၣ် တၢ်အိၣ်မူလၢ ပှၤကပှ့ၤဟံၣ် အဆိကတၢၢ်တဖျၢၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်ဒီး ပှၤဒိးလဲလီၤဟံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် လၢအအိၣ်လံ ခံနံၣ်ဘျဲၣ်လံန့ၣ်လီၤ.”
တၢ်ဆီတလဲလၢတၢ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤအီၤဖဲလါဖ့ၤဘြူၤအါရံၤ ၁၂သီအံၤ ဟဲန့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဃုာ် ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ် အပူၤကွံာ်သနူခံခါ အအိၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲမဟိတနံၣ်န့ၣ်, အပူၤကွံာ်တယံၤဒ်ဘၣ်နံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အတီၢ်ပူၤ ကၠိဖိဒ့ၣ်ကမၢ်အစရီဟဲအါထီၣ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်န့ၣ် တၢ်ထုးပာ်ဖျါထီၣ်အီၤတအိၣ်ဘၣ်.
Labor ပၣ်တံၣ်စံးဝဲဒၣ် တၢ်မ့ၢ်က့ၤဃုထၢထီၣ်ကဒါက့ၤအဝဲသ့ၣ်န့ၣ် အၢၣ်လီၤဝဲဒၣ်လၢ အကထုးကွံာ်စှၤလီၤကွံာ် ကၠိဖိဒ့ၣ်ကမၢ် အမျးကယၤ ၂ဝ န့ၣ်လီၤ.
တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲဒၣ်တကတီၢ်ဃီဖဲလၢ Greens အပှၤကတိၤတၢ်ပၢ, ဘျီၣ်ဒိၣ်ထးခီခၢၣ်စး Penny Allman-Payne စံးဝဲဒၣ် Labor အတၢ်မၤတၢ်ဆီတလဲသ့ၣ်တဖၣ် အတအိၣ်ဒီးတၢ်လၢတၢ်ပှဲၤထဲန့ၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
“လၢတၢ်ကပာ်တဒၢကွံာ် ကၠိဖိဒ့ၣ်ကမၢ် (HECS debt) ဒ်သိးအံၤအလီၢ်, တၢ်မ့ၢ်ထုးသံကွံာ် ကၠိဖိဒ့ၣ်ကမၢ်အံၤခဲလၢာ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲကျိၤကျဲလၢအဂ့ၤတဘိန့ၣ်လီၤ. ကၠိဖိဒ့ၣ်ကမၢ်ဖဲထံကီၢ်အံၤအပူၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပသ့ၣ်ညါလၢပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဖီၣ်ဂၢၢ်အီၤတန့ၢ်ဘၣ်. ပှၤသးစၢ်လၢအကျဲးစၢးလၢအတၢ်အိၣ်မူခါဆူညါအဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် အဝဲသ့ၣ်ကိာ်ဘိတၢ်ဝံဃၢတခါန့ၣ်လီၤ.”
ပှၤဂဲၤလိာ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးသ့ၣ်တဖၣ် ဖဲအဝဲသ့ၣ် လီၤတၢ်ဂဲာ်လိာ်လၢ တၢ်ဃုထၢအဂီၢ်အခါ, တၢ်အဝဲသ့ၣ်မုၢ်လၣ်လၢ အဝဲသ့ၣ် သနူသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ကမၤစၢၤအါထီၣ်ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်လၢကန့ၢ်ဘၣ်ဟံၣ်ဃီဒီး အဝဲသ့ၣ်ကက့ၤန့ၢ်ဘၣ်ကဒါက့ၤလီၢ်လးဖဲဘျီၣ်ဒိၣ်ခဲဘါရၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.
