Iran တၢ်ဒုးတၢ်ယာ်အံၤ အတကွီၣ်ဟဲလဲၢ်ထီၣ်ဒ်သိးလီၢ်ကဝီၤတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်တခါအဃိ လၢအနံၣ်အါမးအတီၢ်ပူၤ သကုၤဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် ရ့ၣ်နီၣ်သိအပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ် ဟဲဒိၣ်ထီၣ်ဝဲလၢ အဒိၣ်ကတၢၢ်တဘျီန့ၣ်လီၤ. တၢ်ဒုးတၢ်ယာ်မ့ၢ်ယံၤထီၣ်န့ၣ် တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်လၢ အကကဲထီၣ်ဝဲ တၢ်တံာ်မုၢ်တံာ်တာ်ဒီး ဂံၢ်သဟီၣ် တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤ ကွီၤဘျးစဲသ့ၣ်တဖၣ်, လီၤဆီဒၣ်တၢ် တၢ်တီဆှၢသိကျဲအလီၢ်ခိၣ်သ့ၣ် လၢအမ့ၢ် Hormuz ထံဒိၣ်စ့ၤ—Strait of Hormuz— န့ၣ်တၢ်ကးတံာ်လီၤကွံာ်အီၤအဃိန့ၣ်လီၤ. ပှၤပဲၤထံနီၤဖးတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်စံးလၢ တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်စးထီၣ်တူၢ်ဘၣ်လံဝဲဒၣ်အီၤ- လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ် အတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ် အတၢ်ဘၣ်ထွဲ ဒီး စ့သိၣ်သွံ စ့အလုၢ်အပှ့ၤလီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်ကလုၢ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်တီဆှၢသိ ထံအကျိၤ လၢတၢ်သူအီၤအအါကတၢၢ်တဘိ, လၢအမ့ၢ် ရ့ၣ်နီၣ်သိအတၢ်ယွၤလီၤဝးတရံး ခီဖျိပီၣ်လဲၣ်ထံကျိၤန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ် ၃၁ မျးကယၤ — ဒီး မ့ၢ်ကွၢ်လၢတနံၤအဂီၢ်န့ၣ် လီၤလၢဝဲဒၣ် ရ့ၣ်နီၣ်သိဒၢဖးဒိၣ် ၁၃ကကွဲၢ် န့ၣ်လီၤ.
တၢ်လၢ Hormuz ထံဒိၣ်စ့ၤ—Strait of Hormuz— န့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ Oman ဒီး Iran အဘၢၣ်စၢၤ ဖဲထံက့ၣ်ကျိၤအပူၤ ဒီး ခီဖျိလၢ ယူၤအဲၣ်စ်—ဒီး အံးစရ့ တၢ်လဲၤဒုး Iran အဃိ ဘၣ်တၢ်ကးတံာ်လီၤကွံာ်အီၤ တုၤလီၤတီၤလီၤန့ၣ်လီၤ.
တၢ်လူၤပိာ်ကွၢ်ကဘီထံကျိၤပျဲစီၣ် MarineTraffic ဒုးနဲၣ်ဖျါဝဲဒၣ် ကဘီထံအတၢ်လဲၤတၢ်က့ၤခီဖျိထံက့ၣ်ကျိၤအံၤန့ၣ် စှၤလီၤကွံာ်ဝဲဒၣ် အမျးကယၤ ၇ဝ, ဒီး ကဘီထံသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်ပတုာ်ပာ်လီၤအနီၣ်သက့ၤဖဲကၢၢ်ခိၣ်အိၣ်ဝဲတနီၤ ဒီး တနီၤနီၤတခီန့ၣ် ဘၣ်လဲၤတရံးက့ၤဝဲဆူကျဲအဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲလါမးရှး ၂သီအနံၤန့ၣ် Iran စံးဝဲဒၣ်, ကဘီထံ တဘ့ၣ်ဂ့ၤ တဘ့ၣ်ဂ့ၤ လၢအမ့ၢ် လဲၤခီတဲာ်ဖဲထံကျိၤ Hormuz ထံဒိၣ်စ့ၤအံၤန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်ကခးအီၤ, နာ်သက့ တၢ်မၤကဲထီၣ်လိၣ်ထီၣ်တၢ်ကးတံာ်လီၤထံကျိၤအံၤအဃိ ကဲထီၣ်တၢ်ဆီတလဲသုးကွံာ် အဝဲသ့ၣ် သုးတၢ်ကူၣ်တၢ်ဆး တၢ်ဂံၢ်တၢ်ဘါသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး သုးအတၢ်ဖံးတၢ်မၤဝးတရံးအကျိၤအကျဲ အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
မ့ၢ်လၢတၢ်ကးတံာ်လီၤ တၢ်တီဆှၢ ရ့ၣ်နီၣ်သိကျဲအံၤအဃိ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် ရ့ၣ်နီၣ်သိ အတၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤန့ၣ် ဟဲဒိၣ်ထီၣ် အစှၤကတၢၢ်အိၣ်ဝဲ ၈မျးကယၤ, ဒီးတုၤဖဲလါမးရှး ၃သီ မုၢ်ခံနံၤ—မုၢ်ယူၤအနံၤန့ၣ် ထံဂုၤကီၢ်ဂၤ တၢ်ပာ်ပနီၣ် Brent အကလုာ် ရ့ၣ်နီၣ်သိသံသိ အပှ့ၤန့ၣ် ဟဲဒိၣ်ထီၣ် တလၢကွံာ်ဝဲဒၣ် ၈၅ ဒီလၣ်, ဒီး စးထီၣ်လၢ ၂ဝ၂၄နံၣ် လါယူၤလံအလီၢ်ခံန့ၣ် တၢ်အပှ့ၤထီၣ်အံၤ မ့ၢ်ဝဲတၢ်အဆိကတၢၢ်တဘျီန့ၣ်လီၤ.
ပှၤဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့ တၢ်ဖံးတၢ်မၤကစၢ်သ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်လၢအဘၣ်ဆိကမိၣ်ဃုာ်ဒီး မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ် အတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး အိၣ်ထီၣ်သ့အဂ့ၢ်အဃိ, ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် ကျိၣ်စ့တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤအဖၠါသ့ၣ်တဖၣ် လီၤကွံာ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
Susannah Streeter မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့တၢ်တိၤကျဲၤခိၣ်သ့ၣ် အခိၣ်ဒိၣ်တဂၤဖဲ Wealth Club န့ၣ်လီၤ.
“ဆၢကတီၢ်ဖဲ ပအိၣ်ဒီးတၢ်မုၢ်လၢ်လၢ ဂံၢ်သဟီၣ်အပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်ကစှၤလီၤ နာ်သက့ ခဲကနံၣ်အံၤ ပကတုၤလီၤဝဲဒၣ်ဆူ ဂံၢ်သဟီၣ် တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ် တဂၢၢ်တကျၢၤဘၣ် အစိၤန့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်တၢ်ပာ်နုာ်အါထီၣ် တၢ်ဆါသံကစဲၤ လၢဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် ဟံၣ်ဒူၣ်ဃီဒူၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ခီပနံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ထံကီၢ်တနီၤနီၤန့ၣ် အကတူၢ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် အါန့ၢ်ထံကီၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်. ဒီး ယဆိကမိၣ်န့ၣ် လၢဆူမဲာ်ညါစှၤကိးသီအတီၢ်ပူၤန့ၣ်ပထံၣ်ဘၣ်ဝဲဒၣ်အီၤန့ၣ်လီၤ. နာ်သက့ လၢခံကတၢၢ်န့ၣ် တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ် တၢ်ဆဲးဒိၣ်ထီၣ် နးထီၣ် လၢအကတၢၢ်ကတာ်တအိၣ်ဒ်ဘၣ် အတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်, မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီနီၣ်နီၣ် လၢပှၤဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့တၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဒီး အဃိန့ၣ် ပထံၣ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် ကျိၣ်စ့တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤဖၠါ အတၢ်ခီဆၢကဲထီၣ်သးဒ်အံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
Mr Trump န့ၣ် တဲပာ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အံၤ ကယံၤဝဲဒၣ်တုၤလၢ လွံၢ်နွံ — မ့တမ့ၢ်ဘၣ်တခီ အကယံၤအါန့ၢ်ဒ်တၢ်အံၤသ့ဝဲဒၣ်.
အတၢ်ကတိၤအံၤ ကဲထီၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် တၢ်ဘၣ်ယိၣ်တခါ, လၢအမ့ၢ်, တၢ်အံၤစံးတၢ်န့ၣ် လၢပှၤပှ့ၤသူတၢ်ဖိအဂီၢ် အခီပညီမ့ၢ်တၢ်မနုၤလဲၣ်, လီၤဆီဒၣ်တၢ် လၢအဘၣ်ထွဲလိာ်သးဒီး ဟံၣ်ဒူၣ်ဃီဒူၣ်တၢ်သူတၢ်စွဲအပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ရ့ၣ်နီၣ်သိဒီးသိဒွဲၣ်အလုၢ်အပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဃးဒီးတၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီအဂ့ၢ်အံၤန့ၣ်, ဖဲကတိၤလီၤတၢ်ဆူ ပှၤဃုထၢတၢ်ကစီၣ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်အအိၣ်, ဖဲဟံၣ်ဝါ—White House အပူၤအခါ, ကီၢ်အမဲရကၤကီၢ်ခိၣ် Donald Trump စံးဝဲလၢ, Iran တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အံၤမ့ၢ်ကတၢၢ်ကွံာ်တဘျီ အဝဲနာ်လၢ သိအပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ် ကလီၤက့ၤဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
“အါတက့ၢ်ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်တူၢ်ဘၣ်အီၤဒ်လဲၣ်န့ၣ် ... ယကတဲနၤ, တၢ်လၢယမၤတ့ၢ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပှၤကပတြၢၤယၤဒ်သိးတၢ်အံၤန့ၣ် အတအိၣ်နီတဘျီဒ်ဘၣ်. ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်တူၢ်ဘၣ်ဝဲလၢ တၢ်အံၤန့ၣ်, မ့ၢ်ဝဲတၢ်တခါလၢ တၢ်ကဘၣ်မၤဝံၤမၤတဲာ်ကွံအီၤ. အဃိန့ၣ်, လၢတၢ်ဆၢကတီၢ်စှၤကိးအတီၢ်ပူၤဒု ပကအိၣ်ဒီးသိပှ့ၤထီၣ်စှၤကိးဖိ. နာ်သက့ ဖဲတၢ်အံၤမ့ၢ်ကတၢၢ်ကွံာ် တဘျီခီန့ၣ်, တၢ်အပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ကလီၤကွံာ်ဝဲဒၣ်, ယနာ်လၢ, အပှ့ၤကဘၣ်န့ၢ်ဒ်အပူၤကွံာ်လၢညါ, လၢအပှ့ၤဘၣ်ကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ.”
ဖဲအဝဲသ့ၣ် ခံခီခံကပၤ တၢ်တဲသကိးဝံၤအလီၢ်ခံ ဒီးအိၣ်ဆၢထၢၣ်သကိးဃုာ်ဒီး Mr Trump အခါ, ကီၢ်ခၠၢမနံၣ် ကိတိာ်ခိၣ်ကျၢၢ် Friedrich Merz စံးဝဲဒၣ် တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်န့ၣ် တၢ်ကဘၣ်မၤစှၤလီၤဝဲဒၣ်အီၤနီၣ်နီၣ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်အံၤန့ၣ်, မ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢ အဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးပမုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်သပှၢ်ပှၢ်. လၢရ့ၣ်နီၣ်သိသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ဂာ်သဝံသိသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ် တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ တၢ်လၢအကဲထီၣ်သး အမ့ၢ်အတီ နီၣ်နီၣ်ကီၢ်ကီၢ်န့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ်, တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဂ့ၢ်တခါ လၢပမုၢ်လၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဒုးတၢ်ယာ်အံၤ တသ့ဖဲအသ့န့ၣ် ပအဲၣ်ဒိးလၢအကကတၢၢ်ကွံာ်လၢအဆိအချ့န့ၣ်လီၤ. ဒီးပမုၢ်လၢ်လၢ အံးစရ့ဒီး အမဲရကၤသုးသ့ၣ်တဖၣ် ကမၤဝဲတၢ်လၢအဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ် လၢတၢ်ကမၤကတၢၢ်ကွံာ်တၢ်အံၤအဂီၢ်ဒီး တၢ်အံၤကဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ် ပဒိၣ်အသီတဖု လၢအအိၣ်ထီၣ်ကဒါက့ၤပှဲၤဒီး တၢ်မုာ်တၢ်ခုၣ်ဒီး တၢ်သဘျ့န့ၣ်လီၤ.”
မ့မ့ၢ်ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤန့ၣ်, ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်လဲၤရဲၣ်လီၤသး အိၣ်ဖးထီဖဲ တၢ်ဆါရ့ၣ်နီၣ်သိသန့သ့ၣ်တဖၣ်အဃိ, ဒုးကဲထီၣ်ဝဲဒၣ် ဂံၢ်သဟီၣ်ကိတိာ် Chris Bowen လၢအဘၣ်ထုးထီၣ်ဟ့ၣ်လီၤဝဲဒၣ် တၢ်ပလီၢ်အံၤန့ၣ်လီၤ:
“ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်အတၢ်သူၣ်ကိၢ်သးဂီၤန့ၣ်ယနၢ်ပၢၢ်အီၤ, နာ်သက့ တၢ်အံၤ မ့ၢ်ဝဲတၢ်အရ့ဒိၣ်တခါ လၢပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်ကဘၣ်သ့ၣ်ညါဝဲ ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤ ပအိၣ်ဒီး သိတၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤအဖၠါ အတၢ်ပာ်ကၢၤဃာ်ဂ့ၤဂ့ၤန့ၣ်လီၤ. တုၤလီၤခဲအံၤန့ၣ် တၢ်အံၤ အတၢ်မၤပျံၤမၤဖုး အီစထြ့လယါကီၢ် ရ့ၣ်နီၣ်သိ, သိဒွဲၣ်အတၢ်ဟ့ၣ်နီၤလီၤသ့ၣ်တဖၣ်တအိၣ်ဒံးဘၣ်. မုၢ်ထီၣ်ခၢၣ်သး ခိၣ်ဃၢၤန့ဆၢၣ် တၢ်ကီတၢ်ခဲသ့ၣ်တဖၣ်အဃိ တၢ်တာ်တၢ်သ့ၣ်နၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ်. Hormuz ထံဒိၣ်စ့ၤ—Straits of Hormuz— န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်အရ့ဒိၣ်မးတခါလၢဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤ ကွီၤဘျးစဲအဂီၢ်တခါ, အတမ့ၢ်ထဲလၢအီစထြ့လယါကီၢ်အဂီၢ်ဘၣ်, လၢဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အဂီၢ်, လၢအပၣ်ဃုာ် စ့ၣ်ကဖူၣ်ဒီး အ့ရှၢၢ်မုၢ်ထီၣ်, မ့ၢ်ဝဲတၢ်လီၢ်တခါလၢ ပဒိးန့ၢ်ဘၣ် သိအအါကတၢၢ်တတီၤန့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ် တၢ်တာ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ်နီၣ်ကီၢ်, နာ်က့န့ၣ် တလိၣ်ဘၣ်ကိၢ်ဘၣ်ဂီၤ ဘၣ်ပှ့ၤနါစိၤတၢ်ဒ်ဘၣ်. တၢ်မၤတၢ်ဒ်အံၤန့ၣ် ကမ့ၢ်ဒၣ်ထဲ တၢ်မၤနးဒိၣ်ထီၣ်တၢ်အိၣ်သးန့ၣ်လီၤ.”
ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ်ပှၤပၢၤစ့ Jim Chalmers ကွဲးဆှၢဃီၤဝဲလံာ်ပရၢဆူ Australian Competition and Consumer Commission—ပှၤအီစထြ့လယါဖိ တၢ်ပြၢလိာ်သးဒီး ပှၤပှ့ၤသူတၢ်ဖိ ခီမ့ရှၢၢ်အအိၣ်, လၢအမၢဝဲဒၣ် အတၢ်ကအိၣ်ခိးကွၢ် ရ့ၣ်နီၣ်သိ, ဂာ်သဝံသိဒီးသိဒွဲၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အပှ့ၤ ဒီး တၢ်မၤထီၣ်သိသ့ၣ်တဖၣ်အပှ့ၤန့ၣ်လီၤ.
လီခၢၣ်သးစ့တၢး ပှၤပၢဆှၢတၢ်ခိၣ်ကျၢၢ် Michele Bullock စံးဝဲဒၣ် ဆူမဲာ်ညါ တၢ်အိၣ်သးကမၤသးဒ်လဲၣ်န့ၣ် တၢ်လီၤတံၢ်လီၤဆဲး တအိၣ်ဘၣ်.
ဖဲလါမးရှး ၃သီ, အတၢ်ကတိၤလီၤဖဲဆ့ၣ်ဒနံၤဝ့ၢ် AFR Business Summit —ပနံးတၢ်ဖံးတၢ်မၤတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဖးဒိၣ်အပူၤအခါ, အဝဲစံးဝဲဒၣ် လီၢ်ခၢၣ်သးစ့တၢး ပာ်လီၤတၢ်အဒိအတဲာ်တဘျုးခါ, လၢခါဆူညါအဂီၢ် တၢ်ယးဆိ ဂံၢ်သဟီၣ်အပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ် — ဒီးအတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး ပှၤအီစထြ့လယါဖိ မုၣ်ကျိၤဝဲၤကွာ်ဒီး စ့သိၣ်သွံ စ့အလုၢ်အပှ့ၤလီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
“လၢစ့သိၣ်သွံ စ့အလုၢ်အပှ့ၤလီၤအဂီၢ် တၢ်အံၤအခီပညီ ကမ့ၢ်လၢပဂီၢ်ဒ်လဲၣ်န့ၣ် ပကသ့ၣ်ညါဘၣ်အီၤအဂီၢ် ပကဘၣ်ဟံးတၢ်ဆၢကတီၢ်တတီၤဖိ.
တၢ်တ့ထုးထီၣ်တၢ်ဖိတၢ်လံၤဝဲၤကျိၤ အတၢ်အိၣ်သး ဆီတလဲဖုးအသးအန့ဆၢၣ်အံၤ, အဒိ, တၢ်အံၤကဒုးအိၣ်အါထီၣ်စ့သိၣ်သွံအတၢ်ဆီၣ်သနံးသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး တၢ်မုၢ်လၢ်ပာ် စ့သိၣ်သွံ အတၢ်ဒိဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်စ့ၢ်ကီး, မ့ၢ်တၢ်တခါလၢ ပပလီၢ်ပာ်သးဂ့ၤဂ့ၤန့ၣ်လီၤ. တကတီၢ်ဃီန့ၣ်, ဂံၢ်သဟီၣ် တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤအဖၠါ အတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးလၢ တၢ်ဆၢကတီၢ်ဖးယံၤအဂီၢ်န့ၣ် ကဒုးအိၣ်အါထီၣ် တၢ်ဒိဘၣ်မၤဟူးဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်အတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤ ဒီး တၢ်ဆီၣ်သနံးသ့ၣ်တဖၣ် ကဟဲလီၤဘၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲစ့သိၣ်သွံအလိၤ, ဒီး အကမၤအသးဒ်လဲၣ်န့ၣ် တၢ်အံၤအတအိၣ်ဖျါလီၤတံၢ်လီၤဆဲးဒံးဘၣ်. အဃိ တၢ်လၢယသ့ၣ်ညါဘၣ်အီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် စ့အ့ၣ်အပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ် အခိၣ်တိၤကလိၤဖဲလဲၣ်န့ၣ် ပှၤကမျၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဲၣ်ဒိးသ့ၣ်ညါအါထီၣ်ဝဲတၢ်လီၤတံၢ်လီၤဆဲး, ဒီးပမ့ၢ်ပာ်မၤပသးလၢ ပသ့ၣ်ညါတၢ်လီၤတံၢ်လီၤဆဲး လၢပကမၤတၢ်မနုၤလဲၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ် အကမ့ၢ်တၢ်လၢအကမၣ်တခါန့ၣ်လီၤ.”
ဂံၢ်သဟီၣ်ဂ့ၢ်ဝီ ပှၤပဲၤထံနီၤဖးတၢ် Jess Ralston စံးဝဲဒၣ် ခဲကနံၣ်အံၤန့ၣ် ထံကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဒီး တၢ်ဆိကမိၣ်ထံ သညူးသပှၢ် လၢတၢ်ကမၤစှၤလီၤ အဝဲသ့ၣ်တၢ်ဒိးသန့ၤသး ဒီးသိအံၤန့ၣ်လီၤ.
“စးထီၣ်လၢ ရှၢၢ်ရှါ နုာ်လီၤဆူၣ်ဖဲ ယူၤကရ့န့ၣ်, တၢ်အိၣ်သဘျ့လၢဂံၢ်သဟီၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်ဂ့ၢ်ခိၣ်တီတခါလၢ တၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးအီၤတဘျုးနံၣ်လံန့ၣ်လီၤ. ဒီး တၢ်အိၣ်သဘျ့လၢဂံၢ်သဟီၣ်အံၤ အအိၣ်ဖျါလီၤဂာ်ဒ်လဲၣ်န့ၣ် တၢ်ထံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်လီၤဆီလိာ်အသး. ယဆိကမိၣ်တၢ်အံၤ ပှၤသ့ပှၤဘၣ်စဲၤနီၣ်သ့တဖၣ် သးလီၤပလိာ်ဃုာ်အီၤ လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး, Energy Transitions Commission ကရၢ, International Energy Agency ကရၢ - ဒီးကရၢအဂုၤအဂၤအါမးသ့ၣ်တဖၣ်- လၢတၢ်ကသုးသးဆူညါ လၢတၢ်ကသူဝဲဒၣ် ဂံၢ်သဟီၣ်လၢအက့ၤပှဲၤထီၣ်ကဒါက့ၤဒၣ်အတၢ်သ့ ဒ်သိးထံကီၢ်အါမး လၢအဂီၤဂာ်ဒ်သိး ယူၤခ့ၣ်ကီၢ် လၢအလဲလိာ်ဝဲဒၣ် ထံဂုၤကီၢ်ဂၤ ဂာ်သဝံ တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤအဖၠါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဒီး တၢ်သုးသးဆူညါလၢတၢ်ကသူဝဲဒၣ် net zero စဲးဖီကဟၣ်သ့ၣ်တဖၣ် လၢအလီၤဂာ်ဒ်သိး စဲးသဝံးတၢ်ကိၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, electric vehicles—လီမ့ၣ်သိလ့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်ဒ်သိးအံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အခီပညီမ့ၢ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ်လၢ ပတဒိးသန့ၤပသးဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဂီၤထံရူၢ်ကီၢ်သဲး ခိၣ်နၢ်သ့ၣ်တဖၣ် လၢအလီၤဂာ်ဒ်သိး Putin န့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်အရ့ဒိၣ်သပှၢ်ပှၢ်လၢ ပကစးထီၣ်သုးပသးဆူညါဆူ net zero အပူၤ, လၢအတမ့ၢ်ထဲဒၣ် မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်ဆီတလဲဘၣ်, နီၣ်နီၣ်တခီ ကမ့ၢ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ်လၢ တၢ်အိၣ်သဘျ့ လၢဂံၢ်သဟီၣ် ဒီး ကတီၤ ဒီဃာ် ပသးလၢ ခါဆူညါ တၢ်ဂ့ၢ်ကီလၢအကအိၣ်ထီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”
