တၢ်ကလုၢ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
ဖဲလၢကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ်ပှၤပၢၤစ့ ဒီသဒၢဝဲဒၣ် ပဒိၣ်စ့တိာ်ပာ်ဒီး ဒုးနဲၣ်လီၤဝဲတၢ်ဆီၣ်သနံးလၢတၢ်ချၢသ့ၣ်တဖၣ်အခါ, ပှၤထီဒါတၢ်ကရၢဒီး Greens ပၣ်တံၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ဂ့ၢ်လိာ်ဘှီလိာ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်ဆီလီၤပာ်လီၤသနူခဲကနံၣ်အံၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ဟ့ၣ်လီၤတၢ်ကမၣ်ဆူပှၤအီစထြ့လယါဖိကိးဂၤဒဲးဒီး ကွၢ်ကပၤဝဲဒၣ် မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်ကျိၤကျဲလၢအဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
စ့ဘ့ၣ်အလုၢ်အပှ့ၤလၢအအိၣ်ပာ် ၃.၆ မျးကယၤ န့ၣ် လီၢ်ခၢၣ်သးစ့တၢးမၤထီၣ်ဝဲဒၣ်အီၤတုၤလၢ ၃.၈၅ မျးကယၤ အဃိန့ၣ် စ့အ့ၣ်ဟဲအါထီၣ်ဝဲဒၣ် ဝ.၂၅မျးကယၤန့ၣ်လီၤ.
လၢတၢ်ဆၢကတီၢ်အါန့ၢ် ၂နံၣ်အတီၢ်ပူၤ တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲတၢ်အဆိကတၢၢ်တဘျီ လၢလီၢ်ခၢၣ်သးစ့တၢး မၤအါထီၣ်ဝဲဒၣ် စ့အလုၢ်အပှ့ၤ အဃိ, ယပၣ်ကီၢ်မ့ၢ်ဝံၤန့ၣ် အီစထြ့လယါလီၢ်ခၢၣ်သးစ့တၢးအံၤ မ့ၢ်ဝဲ မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်ပတီၢ်ထီလီၢ်ခၢၣ်သးစ့တၢး လၢအဒုးအါထီၣ်စ့အ့ၣ် အတၢ်ဝးတရံး ခံဖျၢၣ်တဖျၢၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဘၣ်ယိၣ်မ့ၢ်အိၣ်လၢ ပဒိၣ်တၢ်သူစွဲကျိၣ်စ့န့ၣ် မ့ၢ်အဒုးအါထီၣ် စ့သိၣ်သွံ စ့အလုၢ်အပှ့ၤလီၤ ဒီး ကဲထီၣ်တၢ်ဆီၣ်သနံး ပှၤနီၣ်တဂၤပၢမုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်ဟီၣ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ် နာ်သက့ ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ်ပှၤပၢၤစ့ Jim Chalmers စံးဝဲဒၣ် ဖဲဘျီၣ်ဒိၣ်အပူၤ လီၢ်ခၢၣ်သးစ့တၢး အတၢ်ပာ်ဖျါအပူၤန့ၣ် ပာ်ဖျါဝဲဒၣ်လၢ ဂံၢ်ခီၣ်ထံး တၢ်ဒုးကဲထီၣ် စ့သိၣ်သွံ စ့အလုၢ်အပှ့ၤလီၤန့ၣ် တမ့ၢ်လၢပဒိၣ်တၢ်သူတၢ်စွဲအဃိဘၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢပှၤနီၣ်တဂၤ အတၢ်လိၣ်ဘၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ.
“ စ့သိၣ်သွံအါထီၣ် စ့အလုၢ်အပှ့ၤလီၤအါထီၣ် အတၢ်ဆီၣ်သနံးန့ၣ် အိၣ်ဖျါရှဲရှဲလၢ အဟဲန့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ ပှၤနီၣ်တဂၤတၢ်လိၣ်ဘၣ်အဖီခိၣ်န့ၣ်လီၤ. ယကတဲအီၤရှဲရှဲဖိ. တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲဒၣ် လံာ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလၢ အဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်အီၤလၢ ပှၤပၢဆှၢလီၢ်ခၢၣ်သးစ့တၢးန့ၣ်လီၤ. ဘျီၣ်ဒိၣ်ပှၤပၢၤလီၢ်ဆ့ၣ်နီၤ, ပှၤနီၣ်တဂၤအတၢ်လိၣ်ဘၣ်န့ၣ် ဟဲဒိၣ်ထီၣ် အါန့ၢ်ဒံးလၢတၢ်မုၢ်လၢ်ပာ်အီၤ. ဘျီၣ်ဒိၣ်ပှၤပၢၤလီၢ်ဆ့ၣ်နီၤ, တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲတၢ်ဂ့ၢ်ခိၣ်သ့ၣ်လၢ လီၢ်ခၢၣ်သးစ့တၢးပာ်ဖျါထီၣ်အီၤဖဲတနံၤအံၤန့ၣ်လီၤ.”
Dr Chalmers စံးဝဲဒၣ် တၢ်ပဲၤဖးနီၤဖး ပဒိၣ်အတၢ်သူတၢ်စွဲ လၢအမ့ၢ် တၢ်လၢအဒုးကဲထီၣ် စ့သိၣ်သွံ စ့အလုၢ်အပှ့ၤလီၤန့ၣ် တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ ထံရူၢ်ကီၢ်သဲး အတၢ်ဂဲၤလိာ်တခါ, အတမ့ၢ်တဂ့ၢ်နီၣ်နီၣ်ကီၢ်ကီၢ်ဘၣ်.
စ့အ့ၣ်အပှ့ၤထီၣ်အံၤ အါန့ၢ်ဒ်လၢပဒိၣ်မုၢ်လၢ်ပာ်အီၤန့ၣ် Dr Chalmers အၢၣ်လီၤဝဲဒၣ် နာ်သက့ တကတီၢ်ဃီန့ၣ် အဝဲစံးလၢ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်အတၢ်အိၣ်သး န့ၣ်တၢ်လီၤတံၢ်လီၤမံတအိၣ်ဘၣ်အဃိ အလီၢ်အိၣ်လၢ တၢ်ကဘၣ်ဘှါရှဲဝဲဒၣ် စ့သိၣ်သွံအတၢ်ဂ့ၢ်ကီအံၤလၢအဆိအချ့ဒီး ဆီတလဲမၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤ တၢ်တ့ထုးထီၣ်ပနံာ်အဂံၢ်သဟီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲလၢကတိၤတၢ်ဒီး ABC’s Radio National Breakfast တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအခါ ပှၤပၢၤစ့အံၤ ဒီသဒၢဝဲဒၣ် ပဒိၣ် အစ့တိာ်ကျဲၤဒီး စံးဝဲဒၣ်လၢ လီၢ်ခၢၣ်သးစ့တၢး မၤအါထီၣ်စ့ဘ့ၣ်အလုၢ်အပှ့ၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်ဘှါရှဲမၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤ စ့သိၣ်သွံ စ့အလုၢ်အပှ့ၤလီၤ အတၢ်ဂ့ၢ်ကီန့ၣ်လီၤ.
ပှၤအီစထြ့လယါသ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီး တၢ်အိၣ်ဆိးအပှ့ၤဒိၣ်ထီၣ်န့ၣ် Dr Chalmers အၢၣ်လီၤဝဲဒၣ်အီၤ ဒီးစံးဝဲဒၣ်လၢ ပဒိၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်ဝဲသနူသ့ၣ်တဖၣ် လၢကမၤစၢၤ ထုးစှၤလီၤကွံာ် ကိးနံၤဒဲး တၢ်ဆီၣ်သနံးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
“အဆိကတၢၢ်န့ၣ်, ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်အိၣ်ဖဲတၢ်ဆီၣ်သနံးအဖီလာ်န့ၣ် ပအၢၣ်လီၤအီၤတကးဘၣ် လၢတၢ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ် ပမၤတၢ်မၤလံ. ပထုးထီၣ်ကသံၣ်ကသီလၢအပှ့ၤဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, လၢအစးထီၣ်ဟးထီၣ်ဖဲအပူၤကွံာ်တလါ, မၤအါထီၣ် bulk billing, ထုးစှၤလီၤကွံာ်ကၠိဖိဒ့ၣ်ကမၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်ဒီၣ်တဲာ်ခိသွဲသၢခါ: တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် ဘၣ်ဃးဝဲဒီး တၢ်ပာ်ပနီၣ်ဒီး မၤတၢ်လၢတၢ်ဆီၣ်သနံးနီၣ်နီၣ်ကီၢ်ကီၢ်အဂီၢ် လၢပှၤကညီဖဲပပှၤတဝၢပူၤဒီး သကုၤထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ တူၢ်ဘၣ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
လီၢ်ခၢၣ်သးစ့တၢး မ့ၢ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤဝဲဒ်အံၤနာ်သက့န့ၣ်, ပှၤထီဒါတၢ်ကရၢအခိၣ် Ley တဲနၢၤန့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ ပဒိၣ်အတၢ်သူတၢ်စွဲန့ၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ် စ့သိၣ်သွံ စ့အလုၢ်အပှ့ၤလီၤ တၢ်ဂ့ၢ်ကီန့ၣ်လီၤ.
“ပှၤအီစထြ့လယါဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်တၢ်ကီတၢ်ခဲန့ၣ် အါန့ၢ်လၢ တၢ်အိၣ်ဆိးအပှ့ၤဒိၣ်ထီၣ်တခါဒံးန့ၣ်လီၤ. တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ Labor တၢ်အိၣ်ဆိးအပှ့ၤဒိၣ်ထီၣ် အတၢ်ဂ့ၢ်ကီန့ၣ်လီၤ. ဖဲလၢလ့ၢ်ဘၢၢ်သူကျိၣ်စ့အခါ ပှၤအီစထြ့ယါဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်ဟ့ၣ်လီၤတၢ်အပှ့ၤဟဲဒိၣ်ထီၣ်န့ၣ်လီၤ. ယတဲသကိးဘၣ်တၢ်ဒီး မိၢ်အါမးဒီး ယပှၤမၤသကိးတၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒီး ဖဲအဝဲသ့ၣ်ကွၢ်ဝဲဒၣ် အပူၤကွံာ်တနွံဒီး တနွံညါအံၤ တၢ်က့ၤထီၣ်ကဒါက့ၤကၠိ အတၢ်လၢၤဘူၣ်လၢၤစ့အခါ, အဝဲသ့ၣ် စးထီၣ်သ့ၣ်ညါဝဲလၢ တၢ်အိၣ်သးအိၣ်လၢစ့အ့ၣ်အပှ့ၤကထီၣ်န့ၣ်လီၤ.”
တကတီၢ်ဃီန့ၣ် Greens ပၣ်တံၣ်အကရၢခိၣ်, Larissa Waters, ပာ်ဒ့ၣ်ပာ်ကမၣ်ဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤဟံၣ်ဃီအဖၠါ, လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ် စ့သိၣ်သွံ စ့အလုၢ်အပှ့ၤလီၤ တၢ်ကီတၢ်ခဲတခါန့ၣ်လီၤ.
“တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤဟံၣ်ဃီအပှ့ၤဒိၣ်မးန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ ပဒိၣ်သနူသ့ၣ်တဖၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. လၢကမၤစၢၤပှၤပှ့ၤဟံၣ်အဆိကတၢၢ်တဖျၢၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒီး ပှၤအိၣ်လဲဟံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အလီၢ်န့ၣ် ပဒိၣ်အံၤမၤအါထီၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့ဆူဟံၣ်ဃီတၢ်ဖံးတၢ်မၤအပူၤဒီး ဟ့ၣ်လီၤဝဲဒီလၣ်ဘံလယၢၢ်အါမးဆူ ပှၤဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့ တၢ်ဖံးတၢ်မၤတၢ်လၢ တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤဟံၣ်ဃီသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲဒၣ် သနူလၢအဆီလီၤပာ်အသး လၢတၢ်ကဘၣ်ဘှီဘၣ်ထီၣ်က့ၤအီၤန့ၣ်လီၤ. နာ်သက့ လၢကဘှီဂ့ၤထီၣ်တၢ်အံၤအလီၢ်န့ၣ်, တၢ်လၢပဒိၣ်မၤအီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ဟ့ၣ်လီၤအါထီၣ်တၢ်လၢ စ့တၢးဖးဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, လၢအလီၤဂာ်ဒ်သိး ဟ့ၣ်လီၤအါထီၣ်တၢ်လၢ အဝဲသ့ၣ် တံၤသကိး ပှၤမၤသကိးတၢ်ဖးဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အအိၣ်ထီဘိန့ၣ်လီၤ.”
Dr Tim Thornton, လၢအမ့ၢ်ပှၤပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤ ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးမုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်ကၠိတၢ်မၤလိတဂၤ စံးဝဲဒၣ်, မ့ၢ်ကွၢ်လၢ ထံကီၢ်တဘ့ၣ်အပူၤ တၢ်တ့ထုးထီၣ်အပတီၢ်န့ၣ် ပဒိၣ်အတၢ်သူတၢ်စွဲန့ၣ် အတဒိၣ်ထဲန့ၣ်ဘၣ်ဒီး ဘၣ်လိာ်အသးဒီး OECD—တၢ်ကရၢကရိလၢမုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်တၢ်မၤသကိးဒီး တၢ်ဂုၤထီၣ်ပသီထီၣ်အဂီၢ် အတၢ်ပာ်ပနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ် ကျိၤကျဲလၢကဖီၣ်ဂၢၢ် စ့သိၣ်သွံ စ့အလုၢ်အပှ့ၤလီၤန့ၣ် အတမ့ၢ်ထဲလၢဘၣ်မၤအါထီၣ်စ့အ့ၣ်ဘၣ်.
“လၢတၢ်ကရဲၣ်ကျဲၤကတီၤ စ့သိၣ်သွံအဂီၢ်န့ၣ် ကျိၤကျဲတၢ်ပီးတၢ်လီသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်အါမး, အါတလၢန့ၢ်လၢ တၢ်ဘၣ်မၤအါထီၣ်စ့အ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤလၢအဘၣ်ဟံးမူဒါဒီးတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် အါတက့ၢ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်ပဒိၣ်, တမ့ၢ်လီၢ်ခၢၣ်သးစ့တၢးဘၣ်. တၢ်ပီးတၢ်လီကျိၤကျဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဝဲဒၣ်ဒီး တၢ်ဖီၣ်ဂၢၢ်တၢ်အပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်ဖီၣ်ဂၢၢ်ဒ့ၣ်ကမၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်နီၤလီၤတၢ်ဖိတၢ်လံၤဒ်တၢ်ပာ်ပနီၣ်အီၤအသိး, ဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်ဘၢၣ်စၢၤပနံာ်ပာ်ဖှိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး တၢ်လၢ အဘၣ်တၢ်ကိးအီၤလၢ ကျိၣ်စ့တၢ်ဟဲနုာ်သနူသ့ၣ်တဖၣ်, လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ် ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးအတၢ်သးလီၤပလိာ်ဖဲ ပနံာ်ပာ်ဖှိၣ်နီၤလီၤသကိးတၢ်ဖံးတၢ်မၤ လၢအလီၤဆီလိာ်အသးအဘၢၣ်စၢၤန့ၣ်လီၤ. ခဲကနံၣ်အံၤန့ၣ် တၢ်ပီးတၢ်လီကျိၤကျဲအဂုၤအဂၤဒ်အံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်ပာ်အီၤလၢအမ့ၢ်ဒ်သိး တၢ်လၢအတချုးတၢ်ဆၢကတီၢ်လၢၤဘၣ် မ့တမ့ၢ် တၢ်လၢအသူးအသ့ၣ်လၤကပီၤတအိၣ်ဘၣ်န့ၣ် ကဲထီၣ်ဝဲဒၣ် လုၢ်လၢ်တခါလံ. ယဆိကမိၣ် တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲဒၣ်တၢ်ကမၣ်တခါ, ဘၣ်မနုၤလဲၣ်န့ၣ် ပီးလီကျိၤကျဲသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အပူၤကွံာ်လၢညါ ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤ တၢ်သူတ့ၢ်အီၤဒီး အိၣ်ဝဲဒီးတၢ်တုၤထီၣ်ထီၣ်ဘးဂ့ၤဂ့ၤ, အဃိ တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤတနီၤန့ၣ် ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် တၢ်က့ၤသူကဒါက့ၤအီၤတဘျီကဒီးသ့ဝဲဒၣ်အသိး တၢ်သူအီၤလၢခါဆူညါအဂီၢ်စ့ၢ်ကီးသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.”
တကတီၢ်ဃီန့ၣ် Dr Andrew Grant, လၢအမ့ၢ် သရၣ်ဒိၣ်စိသဃဲၤလၢကျိၣ်စ့ဂ့ၢ်ဝီဖဲ University of Sydney, ဟ့ၣ်ပလီၢ်ဝဲဒၣ်လၢ ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် တၢ်ကမၤထီၣ်ဒံးဝဲဒၣ် စ့ဘ့ၣ်အလုၢ်အပှ့ၤန့ၣ်လီၤ.
“တၢ်လၢအညီနုၢ်မၤအသးန့ၣ်, ဖဲလၢလီၢ်ခၢၣ်သးစ့တၢးအမ့ၢ်ဒုးထီၣ်တၢ်အလုၢ်အပှ့ၤလံန့ၣ်, အတပတုာ်ဝဲဒၣ်ဖဲ တဘျီဧိၤဘၣ်. မ့ၢ်ကွၢ်လၢအပူၤကွံာ်န့ၣ်, တၢ်ပနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဖျါလၢ တဘျီဃီ တပယူၤဃီအတီၢ်ပူၤန့ၣ် အဝဲသ့ၣ် ကမၤအါထီၣ်ဝဲဒၣ် ခံဘျီ, သၢဘျီညါန့ၣ်လီၤ. တၢ်ဒ်အံၤ ကဲထီၣ်အသးသ့န့ၣ် ပထံၣ်ဘၣ်တ့ၢ်အီၤလံ. အဃိတချုးဖဲနံၣ်ကတၢၢ် မ့တမ့ၢ် ဖဲကျိၣ်စ့နံၣ် တနံၣ်အတီၢ်ပူၤဒၣ်လဲာ် တၢ်မ့ၢ်မၤအါထီၣ်စ့အလုၢ်အပှ့ၤ တဘျီ ခံဘျီကဒီးန့ၣ် တလီၤကမၢကမၣ်လၢယဂီၢ်ဘၣ်, လီၤဆီဒၣ်တၢ်ဖဲလၢတၢ်ကီတၢ်ခဲအိၣ်ဒီး တၢ်ကမၤပတုာ်ဝဲဒၣ် စ့သိၣ်သွံအံၤန့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ်, တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်လၢယမုၢ်လၢ်ပာ် လၢကထံၣ်ဘၣ်အီၤန့ၣ်လီၤ.”
