ပှၤအီစထြ့လယါဖိသ့ၣ်တဖၣ်ဘၣ်လီၤဃိးပူၤအါထီၣ်ဒီးတၢ်လၢာ်ဘူၣ်လၢၤစ့အါမး; ကျိၤကျဲသနူအံၤမ့ၢ်အမၤတၢ်မၤစ့ၢ်ဧါ?

ဃိးနံၣ်အတီၢ်ပူၤ အီစထြ့လယါကီၢ် တနံၤအတီၢ်ပူၤ တၢ်ထိၣ်ဃူအနီၣ်ဂံၢ်လၢပှၤဘၣ်လီၤဃိးပူၤန့ၣ်အိၣ်ဝဲဖဲအပတီၢ်အထီကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ.ဖဲ Productivity Commission တၢ်ဃုထၢပာ်ဖျါနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးအသီတခါအပူၤန့ၣ် ထံၣ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် ဖဲ၂ဝ၂၄ — ၂ဝ၂၅နံၣ် ကျိၣ်စ့နံၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ် လၢတနံၤဘၣ်တနံၤအဂီၢ် ပှၤလီၤဃိးပူၤတၢ်ထိၣ်ဃူအနီၣ်ဂံၢ်န့ၣ်အိၣ်ဝဲ ၄၅,ဝဝဝ ဂၤဃၣ်ဃၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤသ့ပှၤဘၣ်စဲၤနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်စံးဝဲဒၣ် နီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးအံၤ ဒုးနဲၣ်ဖျါဝဲရှဲရှဲဖိလၢသနူကျိၤကျဲအံၤ အတၢ်တုၤထီၣ်ထီၣ်ဘး တၢ်ကဲထီၣ်လိၣ်ထီၣ်တအိၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

---

တၢ်ကလုၢ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn

Productivity Commission တၢ်ပာ်ဖျါအသီလၢ အထုးထီၣ်ရၤလီၤဝဲဖဲအပူၤကွံာ်တနွံန့ၣ် ပာ်ဖျါဝဲဒၣ်လၢ အီစထြ့လယါကီၢ် ပှၤဃိးဖိအနီၣ်ဂံၢ်န့ၣ် ဃိးနံၣ်အတီၢ်ပူၤ မ့ၢ်တၢ်လၢအအါကတၢၢ်, အပတီၢ်န့ၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ်လၢအထီကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ.

ဖဲ ၂ဝ၂၄ — ၂ဝ၂၅နံၣ် ကျိၣ်စ့နံၣ်အတီၢ်ပူၤ ကိးမုၢ်နံၤဒဲး ပှၤလၢအဘၣ်လီၤဃိးပူၤ တၢ်ထိၣ်ဃူနီၣ်ဂံၢ်အဖီခိၣ် အနီၣ်ဂံၢ်အိၣ်ဝဲဒၣ် အါန့ၢ် ၄၅,ဝဝဝ ဂၤန့ၣ်လီၤ

တၢ်အံၤ အါန့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢအပူၤကျိၣ်စ့နံၣ်အတီၢ်ပူၤအခါ လၢအအိၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ ၂,၅ဝဝ န့ၣ်လီၤ.

မ့ၢ်လၢပှၤဘၣ်လီၤဃိးပူၤအနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးအံၤ အါမးအဃိ တၢ်လၢာ်ဘူၣ်လၢာ်စ့အိၣ်အါဝဲစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.

Productivity Commission ကရၢအတၢ်ပာ်ဖျါအံၤ ထုးဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါကီၢ်ဃိးအပှ့ၤန့ၣ် အပူၤကွံာ်အနံၣ်၁ဝအတီၢ်ပူၤ ဟဲအါထီၣ်ဝဲ အါန့ၢ် ၄၉မျးကယၤန့ၣ်လီၤ.

Robert Tickner မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ်ကိတိာ်လီၢ်လံၤတဂၤန့ၣ်လီၤ.

ခဲကနံၣ်အံၤန့ၣ် အဝဲမ့ၢ် Justice Reform Initiative အပှၤပၢၤလီၢ်ဆ့ၣ်နီၤတဂၤန့ၣ်လီၤ.

အဝဲစံးဝဲဒၣ် နီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဒုးနဲၣ်ဖျါဝဲဒၣ် တနံၣ်န့ၣ် ဒီလၣ် ဘံလယၢၢ်အါမး ဘၣ်တၢ်သူအီၤဖဲ ကျိၤကျဲ လၢတၢ်တုၤထီၣ်ထီၣ်ဘး တအိၣ်ဘၣ်အပူၤန့ၣ် တၢ်အုၣ်ကီၤအိၣ်ဖျါဝဲန့ၣ်လီၤ.

“ဃိးဒီး သးစၢ်တၢ်ဒုးဃာ် အလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပဘၣ်သူၣ်အါထီၣ်အီၤကွ့ၢ်ကွ့ၢ် လၢအလီၤဂာ်ထီၣ်ဝဲဒၣ်ဒ်သိးကီၢ်အမဲရကၤ, လၢအဒုးကဲထီၣ်ကီၢ်အမဲရကၤန့ၣ် မ့ၢ်ထံကီၢ်လၢဃိးအိၣ်အအါကတၢၢ်တဘ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်နီၣ်နီၣ်န့ၣ် ပအိၣ်တ့ၢ်ဒံးလၢအဝဲသ့ၣ်လီၢ်ခံဖးယံၤဖိညါ နာ်သက့ ပလူၤထီၣ်အဝဲသ့ၣ်ခံ ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်န့ၣ်လီၤ...ခဲကနံၣ်အံၤန့ၣ် ကိးနံၣ်ဒဲး ပသူဝဲဒၣ် စ့ဒီလၣ် ၇.၃ ဘံလယၢၢ် လၢပဃိးသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဒီး စ့ဘံလယၢၢ်အဂၤတခါလၢ သးစၢ်တၢ်ဒုးဃာ်ဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”

ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ ကတီၢ်ဖဲလၢ ဃိးအနီၣ်ဂံၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်လၢာ်ဘူၣ်လၢာ်စ့သ့ၣ်တဖၣ် ဟဲအါထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်အခါ... တၢ်မၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢ အနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဟဲက့ၤစှၤလီၤဝဲန့ၣ်လီၤ.

ဖဲအီစထြ့လယါတၢ်ဃုထၢပာ်ဖှိၣ်နီၣ်ဂံၢ်စရီဝဲၤလီၢ်ခိၣ်သ့ၣ် (ABS) တၢ်မၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢ တၢ်ပာ်ကီၤ အနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးအပူၤန့ၣ်, အပူၤကွံာ်အနံၣ် တဆံအတီၢ်ပူၤ ဟံၣ်ဒူၣ်ဃီဒူၣ် တၢ်မၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢ လၢအလီၤဂာ်ဒ်သိး တၢ်မၤဟးဂူာ်ဟးဂီၤ ဟံၣ်ဃီတၢ်စုလီၢ်ခီၣ်ခိၣ်, တၢ်နုာ်လီၤဟုၣ်တၢ်ဖဲဟံၣ်ပူၤ ဒီး တၢ်ဟးဟုၣ်သိလ့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ် စှၤလီၤဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်သူနီၣ်ခိဂံၢ်ဘါ တၢ်မၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢ အစရီအါတက့ၢ်န့ၣ် စှၤလီၤစ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ်, လၢအပၣ်ဃုာ် တၢ်မၤအၢတၢ်ဒီး တၢ်ဂုာ်ဆူၣ်ဂုာ်ပျိတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, နာ်သက့ မ့မ့ၢ်လၢ မုၣ်ခွါသွံၣ်ထံးက့ၢ်ဂီၤ တၢ်မၤအၢ မၤဆူးမၤဆါ အနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးန့ၣ် ဟဲအါထီၣ်ဝဲတစဲးဖိန့ၣ်လီၤ.

Mr Tickner စံးဝဲဒၣ် တၢ်အံၤအိၣ်ဖျါဝဲဒၣ်ရှဲရှဲဖိလၢ ပှၤဃိးဖိအနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးဟဲအါထီၣ်အံၤ တဘၣ်ဃာ်လိာ်အသးဒီး တၢ်မၤကမၢ်သဲစးကွီၣ်မ့ၣ် အနီၣ်ဂံၢ်ဟဲအါထီၣ်ဘၣ်, နီၣ်နီၣ်တခီ မ့ၢ်ခီဖျိအသးလၢ သဲစးတၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ်ဃံးဒိၣ်ထီၣ်ဝဲအဃိန့ၣ်လီၤ.

“တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢအဘၣ်ဃးတၢ်ဂ့ၢ်အံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်လီၢ်ဖဲတၢ်ထိၣ်ဒွးအီၤလၢ တၢ်မၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢ အိၣ်အါအလီၢ်ခိၣ်သ့ၣ် သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်မၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးဟဲစှၤလီၤ. တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲတၢ်လီၤဆီတမံၤန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်လၢပထံၣ်ဘၣ်အီၤ နီၣ်ကီၢ်ဖဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ပာ်တၢ်ပညိၣ်လီၤဖဲ ပှၤဃိးဖိအနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးဟဲအါထီၣ်ဖဲဃိပူၤန့ၣ်လီၤ. ဒီးတၢ်အံၤန့ၣ် အတမ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်ထံၣ်တခီတၢၤလၢ ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးတကပၤတခီဘၣ်အသိး အတမ့ၢ်လၢ အဂုၤအဂၤတကပၤစ့ၢ်ကီးဘၣ်န့ၣ်လီၤ.”

တၢ်အံၤအခိၣ်တိၤလိၤအသးဆူ တၢ်မၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢသနူသ့ၣ်တဖၣ်ဟဲဃံးထီၣ်ဝဲဒၣ် သကုၤ ကီၢ်စဲၣ်ဒီး ကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤ - ဒီး သကုၤထံရူၢ်ကီၢ်သဲးအဒူၣ်အဆၢသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဖဲ ၂ဝ၂၄နံၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ် ခွံစလဲ ကရၢစၢဖှိၣ်ပဒိၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲ တၢ်သိၣ်တၢ်သီတခါ ဖဲအဝဲသ့ၣ်သနူအပူၤလၢအကိးဝဲဒၣ် 'Adult time for Adult crime' ဒ်သိးအဝဲသ့ၣ်ကဒုးအိၣ်အါထီၣ်တၢ်ပူၤဖျဲးဖဲ ခွံစလဲအပူၤ လၢအကိးဝဲ 'Making Queensland Safer' တၢ်မၤတကွီၣ်ဒိန့ၣ်လီၤ. ဒ်န့ၣ်အသိး ဖဲ ၂ဝ၂၅နံၣ် အတီၢ်ပူၤန့ၣ် ဝံးထိရံယါ လ့ၢ်ဘၢၣ် ပၣ်တံၣ် မၤပိာ်ထွဲအဝဲသ့ၣ် လၢအစးထီၣ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢအသီ—ကိးဝဲလၢ 'Adult time for Violent Crime' န့ၣ်လီၤ.

ဝံးထိရံယါကီၢ်စဲၣ် ပာ်လီၤစ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် သဲစးတၢ်ဘျၢ လၢတၢ်ကိးအီၤ တၢ်အုၣ်ကီၤသဲစးလၢအဃံးကတၢၢ်ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤ, လၢအပၣ်ဃုာ်ဒီး ပှၤမၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢတလီၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် တၢ်အုၣ်ကီၤသဲစးလၢအဃံးဒိၣ်ထီၣ် ဒီး တၢ်ဘၣ်တၢ်ကမၣ်အသီ ခီဖျိတၢ်လုၢ်သ့ၣ်ခီပတာ် တၢ်အုၣ်ကီၤသဲစးအဃိ သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဖဲ ၂ဝ၂၄နံၣ်န့ၣ် နယူဆီၣ်သ်ဝံ မၤဃံးထီၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် တၢ်အုၣ်ကီၤသဲစး လၢအလီၤဂာ်ဒီးတၢ်အံၤ ဒီး ဖဲအပူၤကွံာ်တနံၣ်န့ၣ် ကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ Northern Territory စ့ၢ်ကီး မၤဃံးထီၣ်ဝဲသဲစးန့ၣ်လီၤ.

ဖဲအဆှၢလံာ်တၢ်ပာ်ဖျါဆူ SBS အိၣ်အခါ, ကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ Minister for Corrections, Gerard Maleyn ဒီသဒၢဝဲ အကီၢ်စဲၣ် တၢ်မၤဃံးထီၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ် လၢတၢ်ဖးဖျါထီၣ်အီၤဒ်အံၤန့ၣ်လီၤ:

“Northern Territory အပူၤ တၢ်မၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢန့ၣ် တုၤဝဲဒၣ်အပတီၢ်လၢ တၢ်တူၢ်လိာ်အီၤတသ့လၢၤဘၣ်, လၢအမ့ၢ် ပှၤမၤတၢ်ကမၣ်သ့ၣ်တဖၣ် မၤကမၣ်တၢ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ် ဒီး ဖဲအအိၣ်လၢတၢ်အုၣ်ကီၤသဲစးအပူၤအခါ မၤကမၣ်ဝဲတၢ် ဝံၤက့ၤဝံၤက့ၤန့ၣ်လီၤ. ပှၤလၢအမၤကမၣ်တၢ်ဝံၤက့ၤဝံၤက့ၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ် ပဒိၣ်အံၤမၤဆူၣ်ထီၣ်ဝဲ သဲစးလၢအပိာ်ထွဲထီၣ်အခံသ့ၣ်တဖၣ်, မၤဃံးထီၣ် တၢ်အုၣ်ကီၤသဲစးသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ဆီၣ်ထွဲဝဲပၢၤကီၢ် လၢအဟ့ၣ်လီၤဝဲတၢ်စိတၢ်ကမီၤ လၢကသူဝဲဒၣ်အီၤ လၢတၢ်ဒီသဒၢကမျၢၢ်အဂီၢ်... ပတၢ်ပညိၣ်န့ၣ်အတဆီတလဲအသးဘၣ်ဒီးအိၣ်ဝဲဒ်အလီၢ်လီၢ်အသိး – လၢအမ့ၢ် ပှၤတဝၢတၢ်ပူၤဖျဲးန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢပဘၣ်မၤအီၤအဆိကတၢၢ် နီၣ်ဂံၢ်တၢတခါ, ဒီး တၢ်ကစီၣ်အံၤအိၣ်ဖျါဝဲဒၣ်ရှဲရှဲဖိ: နမ့ၢ်လုၢ်သ့ၣ်ခီပတာ်သဲစးတၢ်ဘျၢန့ၣ်, တၢ်ကဟံးနၤအရ့န့ၣ်လီၤ.”

ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ ပှၤသ့ပှၤဘၣ်စဲၤနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်စံးလၢ တၢ်မၤဃံးဒိၣ်ထီၣ် တၢ်အုၣ်ကီၤ သဲစးတၢ်ဘျၢန့ၣ် အတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအိၣ်ဝဲဒၣ် အတကွီၣ်လဲၢ်မးန့ၣ်လီၤ.

Professor Thalia Anthony မ့ၢ်ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါတဂၤဖဲတၢ်မၤလိသဲစးဂ့ၢ်ဝီ, ဖဲ University of Technology လၢအအိၣ်ဖဲဆ့ၣ်ဒနံၤန့ၣ်လီၤ.

အဝဲစံးဝဲဒၣ် သကုၤထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ တၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ်ဃံးဒိၣ်ထီၣ်အဃိ ပှၤကညီတဂၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ကြၢးဟ့ၣ်အီၤ တၢ်အုၣ်ကီၤ ဧါန့ၣ် တၢ်မၤဘၣ်တၢ်ဆၢတဲာ်သ့ၣ်တဖၣ် ကီဒိၣ်ထီၣ်ဝဲကွ့ၢ်ကွ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.

“ပထံၣ်ဘၣ်လၢ တၢ်မၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢလၢအအါမးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ လၢညါအခါန့ၣ် တၢ်ဆိကမိၣ်အီၤဒ်သိး အတၢ်ကမၣ်တအိၣ်ဘၣ်ဒီး ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်ဟ့ၣ်လီၤပျၢ်ထီၣ်အီၤဒီးတၢ်အုၣ်ကီၤ, နာ်သက့ အခဲအံၤန့ၣ် အိၣ်ဖျါဒ်သိးလၢ ပှၤကညီတဂၤန့ၣ် တၢ်ဆိကမိၣ်အီၤလၢ အကမၤကမၣ်ကဒီးဝဲတၢ်တမံၤမံၤဒီး တၢ်တဟ့ၣ်လီၤတၢ်အုၣ်ကီၤလၢၤဘၣ်, အဃိ အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် အတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်တအိၣ်လၢ ကန့ၢ်ဘၣ်တၢ်အုၣ်ကီၤလၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.”

အဝဲစံးဝဲဒၣ် သဲစးတၢ်ဘျၢလၢအဃံးထီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အခီပညီန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်အိၣ်ဖဲတၢ်အိၣ်ခိးထီၣ်တၢ်မူးတၢ်ဒုးဃာ်အလီၢ်အါထီၣ်, ဘၣ်အိၣ်ဝဲဖဲန့ၣ် လၢအနွံအါမး, အလါအါမး ဒီး တုၤဒၣ်လဲာ် လၢအနံၣ်အါမးအိၣ်ဝဲဒၣ် ဖဲအဝဲသ့ၣ်အိၣ်ခိးထီၣ်တၢ်မူးတၢ်ရၢ်အံၤအဂီၢ်အခါန့ၣ်လီၤ.

“ညီနုၢ်န့ၣ် ပှၤတဂၤ ဖဲတၢ်ဂ့ၢ်လိာ်အီၤ လၢတဟ့ၣ်အီၤတၢ်အုၣ်ကီၤဘၣ်အခါ, တၢတပတီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပၢၤကီၢ်ဂ့ၢ်လိာ်အီၤ, ဒီးမ့ၢ်ဝံၤန့ၣ် စံၣ်ညီကွီၣ်ဘျီၣ်ဂ့ၢ်လိာ်အီၤ ဒီးဖဲန့ၣ်အလီၢ်ခံအဝဲသ့ၣ်ဘၣ်လဲၤနုာ်ဆူဃိးပူၤလိၤလိၤ, တဘျီတခီၣ်န့ၣ် တၢ်ဆၢကတီၢ်အယံၤန့ၣ် တံာ်တာ်လၢအလါအါမးအိၣ်အသိး တဘျီတခီၣ် တၢ်ကမၣ်မ့ၢ်ဒိၣ်န့ၣ် တံာ်တာ်ယံၤလၢအနံၣ် အိၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ်, ပှၤကညီတဂၤန့ၣ် အတၢ်ကမၣ် မ့ၢ်တအိၣ်ဘၣ်ဒၣ်လဲာ်, အဝဲသ့ၣ်တန့ၢ်ဘၣ်က့ၤ တၢ်နာ်န့ၢ်အီၤနီတခါလၢၤဘၣ် ဒီး တန့ၢ်ဘၣ်စ့ၢ်ကီးစ့အီၣ်လီး ခီဖျိလၢတၢ်ဒုးဃာ်အီၤအဃိဘၣ်. အဃိန့ၣ် တၢ်အံၤ ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဝဲဒၣ် တၢ်ကြၢးဝဲဘၣ်ဝဲ ဖဲသဲစးတၢ်ဖံးတၢ်မၤတဆီဘၣ်တဆီအပူၤ အတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်န့ၣ်လီၤ.”

ဖဲ ၂ဝ၂၅နံၣ် အတီၢ်ပူၤ ပှၤဃိးဖိလၢအဘၣ်အိၣ်ဖဲတၢ်ဒုးဃာ်အလီၢ် ဒီးအိၣ်ခိးထီၣ် တၢ်မူးန့ၣ် အနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးလီၤလၢဝဲ ဃိးပူၤပှၤကညီအနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွး အါန့ၢ်အမျးကယၤ ၄ဝန့ၣ်လီၤ.

Professor Anthony စံးဝဲဒၣ် ပှၤကညီကရူၢ် လီၤတံၢ်လီၤဆဲးတဖုဖု, လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး ပိာ်မုၣ်ဒီး ပှၤထူလံၤဖိသ့ၣ်တဖၣ်, ကထီၣ်ဘၣ်တၢ်မူးအဂီၢ် ဘၣ်အိၣ်ခိးတၢ်ဖဲတၢ်ဒုးဃာ်အပူၤန့ၣ် တၢ်ဆၢကတီၢ်ယံၤလီၤဆီဝဲန့ၣ်လီၤ.

”ဖဲနယူဆီၣ်သ်ဝံအပူၤန့ၣ် တၢ်လၢပထံၣ်ဘၣ်အီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်လီၤဆီအိၣ်ဝဲဒၣ်ဒီး ကရူၢ်တနီၤနီၤ လၢအမ့ၢ်ဒ်သိးပိာ်မုၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဖဲအပူၤကွံာ်တနလါန့ၣ် ပထံၣ်ဘၣ်လၢ အအါထီၣ်သပှၢ်ပှၢ်န့ၣ်လီၤ. နယူဆီၣ်သ်ဝံအပူၤ ပှၤအိၣ်ခိးထီၣ်တၢ်မူးလၢဘၣ်အိၣ်ဖဲတၢ်ဒုးဃာ်အလီၢ် အမျးကယၤ ၆ဝန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ ပိာ်မုၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”

ဖဲအီစထြ့လယါတၢ်ဃုထၢပာ်ဖှိၣ်နီၣ်ဂံၢ်စရီဝဲၤလီၢ်ခိၣ်သ့ၣ် (ABS) တၢ်ပာ်ဖျါလၢခံကတၢၢ်အပူၤန့ၣ်, ပှၤထူလံၤဖိ အဘီးရကၠံၤနၢၤဒီး ထီရ့ၣ်စထြ့ၣ်အးလဲးဒၢၤ ဃိးဖိ လၢအဘၣ်ဆဲးအိၣ်ဖဲ ဃိးပူၤအနီၣ်ဂံၢ်အိၣ်ဝဲဒၣ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်, မ့ၢ်ဒွးအီၤလၢ ပှၤဒိၣ်တုာ်ခိၣ်ပှဲၤဃိးဖိနီၣ်ဂံၢ်ခဲလၢာ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ်အနီၣ်ဂံၢ်န့ၣ်အိၣ်အါန့ၢ် ၃၇မျးကယၤန့ၣ်လီၤ.

Nerita Waight မ့ၢ်ဝဲ Victorian Aboriginal Legal Service ပှၤပၢဆှၢတၢ်အခိၣ်ဒိၣ်တဂၤဒီး မ့ၢ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် National Aboriginal and Torres Strait Islander Legal Service ပှၤပၢၤလီၢ်ဆ့ၣ်နီၤတဂၤန့ၣ်လီၤ.

အဝဲစံးဝဲဒၣ် တၢ်မၤဃံးထီၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်ဂဲၤလိာ်သနၢၢ်အဒိၣ်တတၢၢ်တခါလၢ ပှၤထူလံၤဖိ ဃိးဖိအနီၣ်ဂံၢ် ဟဲအိၣ်အါထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.

“တၢ်ဂ့ၢ်ခိၣ်သ့ၣ်လၢအဒုးကဲထီၣ်တၢ်အံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ တၢ်မၤဃံးထီၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်အုၣ်ကီၤ သဲစးတၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဃးဒီး ကသံၣ်မူးဘှီးဂ့ၢ်ဝီဒီး တၢ်မၤကွၢ် တၢ်ဂ့ၢ်လၢအဆူၣ်သ့ၣ်တဖၣ် တၢ်သိၣ်ဃီၣ်ရဲၣ်ကျဲၤအီၤ ဃံးဒိၣ်ထီၣ် လၢအမ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဆီတလဲသ့ၣ်တဖၣ် ဟဲစးထီၣ်အသးန့ၣ်လီၤ. တၢ်အံၤ အခီပညီမ့ၢ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် ပှၤအဘီးရကၠံၤနၢၤ ဃိးဖိ လၢတၢ်တဆၢတဲာ်ဟ့ၣ်လီၤတၢ်ကမၣ်ဒ်ဘၣ်အနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးသ့ၣ်တဖၣ် ဟဲအါထီၣ်ဝဲဒၣ် သကုၤထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.”

ပှၤသ့ပှၤဘၣ်စဲၤနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ် စံးဝဲဒၣ် ဖဲတနွံအံၤ Productivity Commission တၢ်ပာ်ဖျါ လၢအဒုးနဲၣ်ဖျါထီၣ် ပှၤဃိးဖိ အနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးအါမးန့ၣ် တၢ်အံၤအိၣ်ဖျါဝဲဒၣ်ရှဲရှဲဖိလၢ ကျိၤကျဲသနူအံၤ အတကဲထီၣ်လိၣ်ထီၣ်ဘၣ်ဒီး တၢ်တုၤထီၣ်ထီၣ်ဘးတအိၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ပာ်ဖျါအံၤ ထံၣ်ဘၣ်ဝဲလၢ ဖဲ ၂ဝ၂၂ — ၂ဝ၂၃နံၣ် ကျိၣ်စ့နံၣ်အတီၢ်ပူၤ ပှၤဃိးဖိ အါန့ၢ် ၄၄ မျးကယၤ လၢတၢ်ပျၢ်ထီၣ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ် ခံနံၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ် ဟဲက့ၤနုာ်လီၤကဒါက့ၤဝဲဆူဃိးပူၤန့ၣ်လီၤ.

ဖဲနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအကျါန့ၣ်, ကီၢ်စဲၣ်ဒီးကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢခဲလၢာ်အပူၤ ပှၤအဘီးရကၠံၤနၢၤဒီး ထီရ့ၣ်စထြ့ၣ်အးလဲးဒၢၤအနီၣ်ဂံၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ်အအါကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ.

Ms Waight စံးဝဲဒၣ် တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်ပနီၣ်ရှဲရှဲတခါ လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ် ကျိၤကျဲသနူ အတၢ်ဂ့ၢ်ကီန့ၣ် ဒုးအိၣ်အါထီၣ် တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဒီး တၢ်လီၤဘၣ်ဃိးပူၤဒီး တၢ်ကွၢ်ကပၤဝဲဒၣ် တၢ်မၤကမၣ်တၢ်ဝံၤက့ၤဝံၤက့ၤ အဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

“လၢတၢ်ဆၢကတီၢ်အါမးအပူၤန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်အိၣ်ဒီး နီၣ်သးဂ့ၢ်ဝီ ဆူၣ်ချ့တၢ်ဂ့ၢ်ကီ ဃုာ်ဒီး နီၣ်ခိက့ၢ်ဂီၤတၢ်လီၤတူာ်လီၤကာ်, မ့ၢ်ပှၤလၢအဟံၣ်ဃီတအိၣ်ဘၣ် လၢတၢ်ဆၢကတီၢ်ဖးယံၤဖးထၢအပူၤ, ဒီး ဘၣ်ဃးတၢ်မၤဒၢၢ်မၤနၢၤ အတၢ်ဂ့ၢ်ကီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်မၤစၢၤ ထဲစှၤကိးဖိ မ့တမ့ၢ် ဘၣ်တခီ လ့ၤတက့ၤတဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်မၤစၢၤဘၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ်အသိး, ဘၣ်ဃးဒီး ပှၤဂ့ၢ်ဝီ တၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်ဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီးတၢ်ဂ့ၢ်ကီအါမး ဒီးလၢတၢ်ကမၤစၢၤတၢ်ဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ် တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤသ့ၣ်တဖၣ်တအိၣ်ဘၣ်. လၢကဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့ဖဲတၢ်မၤစၢၤတၢ်ဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အလီၢ်န့ၣ်, အဒိဒ်သိးဒီးဝံးထိရံယါန့ၣ်, ပသူဝဲဒၣ် ဒီလၣ် ၁.၆ ဘံလယၢၢ် လၢဃိးပူၤတၢ်လိၣ်ဘၣ်အဂီၢ်, နာ်သက့ မ့မ့ၢ်လၢ တၢ်မၤစၢၤဆီၣ်ထွဲပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်အံၤတၢ်လိၣ်ဘၣ်အဂီၢ်န့ၣ် တၢ်တဘျၢနုာ်လီၤသူကျိၣ်စ့နီတစဲးဖိဘၣ်.”

Mr Tickner မ့ၢ်ဝဲဒၣ် အဘီးရကၠံၤနၢၤဂ့ၢ်ဝီ ကီၢ်စၢဖှိၣ်ကိတိာ်လီၢ်လံၤတဂၤ, ဒီး မ့ၢ်စ့ၢ်ကီး New South Wales Aboriginal Legal Service ပီၢ်ရီခိၣ်လီၢ်လံၤတဂၤန့ၣ်လီၤ.

တၢ်ပာ်တၢ်ပညိၣ်လီၤန့ၣ် တၢ်ကဘၣ်သုးအီၤချ့ချ့ လၢအမ့ၢ် တၢ်ကဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့ဖဲဃိးပူၤသ့ၣ်တဖၣ်အလီၢ်န့ၣ်, တၢ်ကဘၣ်သူအီၤလၢ တၢ်ဂ့ၢ်ကီလၢ အဒုးအိၣ်ဝးတရံးဝဲဒၣ် ပှၤမၤတၢ်ကမၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ.

“အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် တၢ်ပျၢ်လီၤကွံာ်ဝဲဒၣ်အီၤဖဲကျဲခိၣ်, လၢအဟံၣ်အဃီတအိၣ်ဘၣ်, တၢ်ဖံးတၢ်မၤတအိၣ်ဘၣ်. ခီဖျိလၢတၢ်အိၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဃိ တၢ်လၢအကဲထီၣ်အသးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဘၣ်တၢ်ဖီၣ်န့ၢ်ကဒီးအီၤဖဲသနူအံၤအပူၤတဘျီကဒီးန့ၣ်လီၤ. နီၣ်နီၣ်တခီတၢ်လၢပအဲၣ်ဒိးအီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်စးထီၣ်က့ၤ လၢအခီၣ်ထံးအသီတဘျီ လၢအပှဲၤဒီး တၢ်အသီန့ၣ်လီၤ. ဒီးဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤ, ပှၤဂဲၤလိာ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲး လၢအက ကတိၤဘၣ်ဃး တၢ်မၤစၢၤဟ့ၣ်လီၤတၢ်ခွဲးတယာ်အသီတဘျီ ဒီး ပှၤလၢအဟးထီၣ်လၢဃိးပူၤသ့ၣ်တဖၣ် ဒ်သိးကစးထီၣ်အတၢ်အိၣ်မူအသီအဂီၢ်န့ၣ် အိၣ်ဒၣ်ထဲစှၤကိးဂၤန့ၣ်လီၤ.”