ဒံၤမဲရှါ တၢ်ဆါအပနီၣ် ဖျါထီၣ်သီသီသ့ၣ်တဖၣ် တၢ်ကဃုထံၣ်သ့ၣ်ညါအီၤအဂီၢ် ခဲကနံၣ်အံၤ ဖဲအဲကလံးကီၢ်န့ၣ် တၢ်မၤဝဲ တၢ်မၤကွၢ်သွံၣ်ကျိၤကျဲတခါန့ၣ်လီၤ. ကျိၤကျဲသီအံၤ တၢ်မုၢ်လၢ်ဝဲဒၣ်လၢ အကဟ့ၣ်ဒုးသ့ၣ်ညါဘၣ်ပှၤဆါသ့ၣ်တဖၣ်လၢအဆိအချ့, ဒ်သိး ကန့ၢ်အိဘၣ်ကသံၣ်ကသီ ဒီးမၤကဘဲးလီၤဝဲတၢ်ဆါအံၤ အတၢ်ဒိၣ်ထီၣ်အါထီၣ်န့ၣ်လီၤ.
ခဲကနံၣ်အံၤ ပဒိၣ်ပာ်ပနီၣ်ဝဲဒၣ် ပှၤအီစထြ့လယါဖိလၢအဘၣ်အိၣ်မူဃုာ်ဒီး ဒံၤမဲရှါတၢ်ဆါန့ၣ် အိၣ်အါန့ၢ် ၄ဝဝ,ဝဝဝ ဒီး တၢ်ဟီပာ်လၢ မ့ၢ်တုၤလီၤဖဲ ၂ဝ၅ဝ န့ၣ် နီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးအံၤကအါထီၣ်ဝဲဒၣ်တုၤလၢ ၉ဝဝ,ဝဝဝ အဃိ တၢ်မၤကွၢ်သွံၣ်ကျိၤကျဲသီအံၤမ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဃုထံၣ်န့ၢ်တၢ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်တခါန့ၣ်လီၤ.
Stephanie Everill တူၢ်ဘၣ်ဝဲဒၣ်လၢ အအိၣ်ဒီးတၢ်ကီတၢ်ခဲ လၢအကတိၢ်နီၣ်တၢ်အဂီၢ် တၢ်ကတိၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်အဝဲတိၢ်နီၤမၤနီၣ်အီၤတန့ၢ်ဒ်သိးအပူၤကွံာ်လၢညါအသိးဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢတၢ်သ့ၣ်ညါအီၤအါအတၢ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ် လၢအဂီၢ်န့ၣ်ကီဒိၣ်မးလၢ ကသ့ၣ်ညါဝဲအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
Ms Everill အံၤ မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤအဆိကတၢၢ်လၢအပၣ်ဃုာ်ဖဲတၢ်မၤကွၢ်သွံၣ်ကျိၤကျဲသီအပူၤသ့ၣ်တဖၣ်အကျါတဂၤ လၢအမ့ၢ်ပှၤဆါလၢအအိၣ်ဒီး ဒံၤမဲရှါတၢ်ဆါဒီး တၢ်မၤကွၢ်ကျိၤကျဲသီအံၤဘၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါအီီၤလၢ Blood Biomarker Challenge တၢ်မၤကွၢ်သွံၣ်န့ၣ်လီၤ.
စးထီၣ်လၢအပူၤကွံာ်တနံၣ်ဘျဲၣ်အခါလံ Ms Everill လၢအသးနံၣ်အိၣ် ၆၇နံၣ်အံၤ အိၣ်ဒီး Mild Cognitive Impairment — မ့ၢ်ခိၣ်နူာ်တၢ်ဆါတကလုာ် လၢအကဲထီၣ်ဖဲသးနံၣ်ပှၢ်ထီၣ်ဒီး ဒံၤမဲရှါတၢ်ဆါအဘၢၣ်စၢၤန့ၣ်လီၤ.
အဝဲအမိၢ်န့ၣ်အိၣ်ဒီး Alzheimer တၢ်ဆါ လၢအမ့ၢ် ခိၣ်နူာ်တၢ်တိၢ်နီၣ်ဘၣ်ဒိ ခိၣ်နူာ်တမၤတၢ်မၤဂ့ၤဂ့ၤလၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ်အဝဲသူၣ်ဆူၣ်သးဆူၣ်လၢအကမၤလီၤတံၢ်အဝဲအတၢ်ဆါအတၢ်အိၣ်သးန့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဆါဟံၣ် အတၢ်ဃုသ့ၣ်ညါအပူၤန့ၣ် ဖျါလၢအဝဲအတၢ်အိၣ်သးန့ၣ် ဒ့ခံလီၤအါလၢကကဲထီၣ် ခိၣ်နူာ်တၢ်တိၢ်နီၣ်ဘၣ်ဒိ — Alzheimer တၢ်ဆါ နာ်သက့ အဝဲတန့ၢ်ဘၣ်ဒ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဃုထံသ့ၣ်ညါအဂ့ၢ်အကျိၤလီၤတံၢ်လီၤဆဲးဒ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ်—“ယတိၢ်နီၣ်တၢ်တန့ၢ်နီတခါဘၣ်. လီၤမၢ်ကွံာ်ဒၣ်ဒ်န့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်ကသံၣ်လၢယအိအီၤသ့တခါခါ ကအိၣ်စ့ၢ်ဧါန့ၣ် ယတသ့ၣ်ညါဘၣ်. ယမ့ၢ်အိဘၣ်ကသံၣ်ဒု ယကစးထီၣ် ကျဲးစၢး ပာ်ဝဲဒၣ် ယခိၣ်နူာ်အတၢ်တိၢ်နီၣ်, ပာ်ယခိၣ်နူာ်န့ၣ်လၢအမၤတၢ်မၤဂ့ၤဂ့ၤဒီး တိၢ်န့ၢ် န့ၣ် တၢ်ဂံၢ်တၢ်ကျိၤတၢ်ကဲထီၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
ဖဲအဲကလံးကီၢ်န့ၣ် ပှၤဆါအိၣ်ထဲ ၂မျးကယၤဖိ လၢအန့ၢ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်မၤကွၢ် လၢအပတီၢ်ထီ လၢအကိးဝဲ 'gold standard' တၢ်မၤကွၢ် လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး PET scans မ့တမ့ၢ် တၢ်ထုးထီၣ်န့ၢ်ပျိၢ်ဃံကဆူးအထံတၢ်မၤကွၢ်တၢ်ဆါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်မၤကွၢ်သွံၣ်ကျိၤကျဲသီအံၤ အပှ့ၤတဒိၣ်ကဲၣ်ဆိးဘၣ်ဒီး မ့ၢ်ကျိၤကျဲတဘိလၢ ပမၤန့ၢ်ဘၣ်အီၤညီန့ၣ်လီၤ.
ဖဲတၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါမၤကွၢ်လၢ အဘၣ်တၢ်တီခိၣ်ရိၤမဲအီၤလၢ Professor Vanessa Raymon ဖဲ University of Oxford န့ၣ်, သွံၣ်အဒိဖိသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ် scans မၤကွၢ်ဝဲ ဖြိးတံ သ့ၣ်တဖၣ် — biomarkers, လၢအတၢ်ဘၣ်ထွဲအိၣ်ဒီးဒံၤမဲရှါတၢ်ဆါန့ၣ်လီၤ.
Professor Vanessa Raymon စံးဝဲဒၣ် တၢ်မၤကွၢ်ကျိၤကျဲသီအံၤ ကမၤစၢၤ တၢ်ဒုးသ့ၣ်ညါပှၤဆါသ့ၣ်တဖၣ် လၢဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် အမ့ၢ်ပှၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢ တၢ်ကူစါယါဘျါအီၤန့ၢ်ဂ့ၤဂ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ကသံၣ်ကသီလၢတၢ်တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤအဖၢမုၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ်ဒီဒူၣ်ဒီထြၢ, ကသံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤတၢ်အိၣ်သးအိၣ်အါလၢကကဲထီၣ်ဒီးတၢ်ကဘၣ်မၤန့ၢ်ဝဲဒၣ်လံာ်ပျဲ (လဲးစ့ၣ်) ဒီး ဆူမဲာ်ညါစှၤကိးနံၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ် အကအိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ ဒီကလုာ်ဆူၣ်ချ့ဝဲၤကျိၤ NHS အအိၣ်န့ၣ်လီၤ. အခဲအံၤ ကသံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ကြၢးဝဲဘၣ်ဝဲဒၣ်လၢ ပှၤလၢ အတူၢ်ဘၣ် ခိၣ်နူးတၢ်တိၢ်နီၣ်ဘၣ်ဒိ စးထီၣ်သးသီသီသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ် ပကမၤန့ၢ်ဝဲဒၣ်တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါလၢအဘၣ် ဒ်သိးပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် ကန့ၢ်ဘၣ်ဝဲ ကသံၣ်ကသီ သ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”
ကသံၣ်အသီသ့ၣ်တဖၣ် လၢအမ့ၢ်, Leqembi ဒီး Kisunla န့ၣ် ခိၣ်နူာ်တၢ်တိၢ်နီၣ်ဘၣ်ဒိအတၢ်အိၣ်သး ဒ်သိးအသုတနးဒိၣ်ထီၣ်ဘၣ်တဂ့ၤအဂီၢ်န့ၣ် မၤဘဲးလီၤန့ၢ်ဝဲဒၣ်ဖဲအဘၣ်ဖိန့ၣ်လီၤ.
ကသံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် မၤတၢ်မၤထဲဒၣ်လၢ ပှၤအိၣ်ဒီး Alzheimer တၢ်ဆါ စးထီၣ်သီသီ အပတီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် နာ်သက့ ပှၤဆါသ့ၣ်တဖၣ်ကန့ၢ်အီဘၣ်အီၤ လၢအချုးတၢ်ဆၢကတီၢ်အဂီၢ်န့ၣ် ကီဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
နာ်သက့ မ့ၢ်န့ၢ်သူဘၣ်ကသံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤဆိဆိ လၢလၢပှဲၤပှဲၤန့ၣ် တၢ်န့ၢ်ဘျုးသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်အါထီၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.
Professor Kaarin Jane Anstey လၢ University of New South Wales သးလီၤပလိာ်ဝဲဒၣ်ဒီး ကသံၣ်ကသီ တၢ်မၤစၢၤ ပှၤကညီလၢအတူၢ်ဘၣ် ဒံၤမဲရှါ တၢ်ဆါ သီသီ သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, လၢအဝဲသ့ၣ်န့ၣ်တမ့ၢ်တၢ်ယါဘျါတဲာ်အီၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
အဝဲတဲဘၣ် SBS တၢ်ကစီၣ်သန့လၢ ပှၤဆါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အမ့ၢ်သူဘၣ်ကသံၣ်အံၤဖဲတၢ်ဆါပနီၣ် အိၣ်ဖျါသီသီအခါန့ၣ် ဖီၣ်ဂၢၢ်တၢ်ဆါအံၤသ့ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ကသံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အတဒီသဒၢ မ့တမ့ၢ် ပတုာ် တၢ်ဆါ အတၢ်နးဒိၣ်ထီၣ်န့ၢ်ဘၣ်, အဃိ ကသံၣ်ကသီလၢအအိၣ်ခဲကနံၣ်အံၤသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်တုၤထီၣ်ထီၣ်ဘးအိၣ်ဂ့ၤလၢ ပှၤလၢအအိၣ်ဒီး ဒံၤမဲရှါတၢ်ဆါအပနီၣ်သီသီသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, ကသံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်ယါဘျါ တၢ်ဆါအပနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”
ဖဲအပူၤကွံာ်တနံၣ် Australian Institute of Health and Welfare (AIHW) တၢ်ပာ်ဖျါအပူၤန့ၣ် စံးဝဲဒၣ် ခဲကနံၣ်အီၤ ပှၤအီစထြ့လယါဖိလၢအတူၢ်ဘၣ် ဒံၤမဲရှါ တၢ်ဆါန့ၣ် အိၣ်ဘူးထီၣ်လၢ ကကွဲၢ်တဝာ်ဃၣ်ဃၣ် လၢနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးမ့ၢ်ဝဲ ၄၁၁, ဝဝဝ န့ၣ်လီၤ.
