ကတဲာ်ကတီၤပာ်သးအခဲအံၤ: ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါဟ့ၣ်ပလီၢ်တၢ်ကိၢ်ထီၣ်သီပှၢ်မ့ၣ်အူအတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်

ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn

စးထီၣ်လၢ တၢ်စူၤစုၣ်စီၣ်ကလံၤစိၤဟီၣ်ကဝီၤ — တုၤလီၤဆူ အီစထြ့လယါကီၢ် ကီၢ်စဲၣ်လၢအအိၣ်ဖဲ ကလံၤထံးတကပၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်, မ့ၣ်အူပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤထီၣ်ဝဲအသးလၢ တၢ်ကိၢ်ထီၣ်သီအဂီၢ် လၢအကဟဲစိာ်န့ၢ်တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ် လၢအလီၤဆီလိာ်အသး သကုၤထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.

တၢ်ထိၣ်ဒွးမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤဝဲၤလီၢ်ခိၣ်သ့ၣ်— Bureau of Meteorology, ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါ Michael Egan စံးဝဲဒၣ် မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤအကလုာ်— El Niño—အဲးလ်နံၤညိးန့ၣ် အဂံၢ်ဟဲဆူၣ်ထီၣ်ဝဲဒီး အစိကမီၤလုၢ်ဘၢကွံာ်ဝဲတၢ်ဟီဆိပာ်စၢၤတၢ်အိၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်မၤအသးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တမ့ၢ်ခီဖျိအသးထဲလၢမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤအတၢ်အိၣ်သးအဃိဘၣ်.

“ယအဲၣ်ဒိးဒုးသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်ပှၤကိးဂၤဒဲးလၢ ဝဲၤလီၢ်ခိၣ်သ့ၣ် အတၢ်တယာ်ဆိပာ်စၢၤ လၢကတီၢ်ယံၤအဂီၢ်အံၤ ပၣ်ဃုာ်ဒီးတၢ်စိကမီၤလုၢ်ဘၢခဲလၢာ်—စးထီၣ်လၢ မၣ်သမံးပီၣ်လဲၣ်မိၢ်ပှၢ် လၢအအိၣ်ဖဲခိၣ်ဃၢၤဝးဝး ဒီးကလံၤကဟုလၢအအိၣ်ဝးတရံးဝးဝးသ့ၣ်တဖၣ် ဃုာ်ဒီး မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်အိၣ်သးလၢကတီၢ်ယံၤအဂီၢ်. ယပာ်ဖျါထီၣ်အီၤဒ်အံၤန့ၣ် ခီဖျိလၢ ပှၤကညီအါတက့ၢ်န့ၣ် ပာ်သူၣ်ပာ်သးဝဲဒၣ်ဒီး အဲးလ်နံၤညိး တၢ်အိၣ်သးလၢအကဲထီၣ်အဖၢမုၢ်အံၤ, မၤဆူၣ်ထီၣ်အဂံၢ်အဘါကွ့ၢ်ကွ့ၢ်ဒီး အကမ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢအဂံၢ်ဆူၣ်မးတခါ ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်အဝဲအံၤန့ၣ် တမ့ၢ်မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤ တၢ်အိၣ်သးထဲတခါလၢ ဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်စိကမိၤလုၢ်ဘၢဒီး ပှၤအီစထြ့လယါဖိ အမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်အိၣ်သးဘၣ်.”

ဝံးထိရံယါဂ့ၢ်ဂီၢ်အူအတၢ်ပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤမူဒါခိၣ် Tim Wiebusch စံးဝဲဒၣ် ကီၢ်စဲၣ်အံၤ ကထံၣ်ဘၣ်ဝဲ မ့ၣ်အူအတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤ ဆိဆိန့ၣ်လီၤ.

“ဝံးထိရံယါအံၤ ကတိနိၣ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်ကိၢ်ထီၣ်သီအကတီၢ်လၢ အကိၢ်ဒိၣ်ထီၣ်ဒီး ဃ့ထီဒိၣ်ထီၣ်, လၢအခီပညီမ့ၢ်ဝဲ ပကစးထီၣ်ထံၣ်ဘၣ် ပှၢ်တပှီၤမ့ၣ်အူ အတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ် လၢကစးထီၣ်ဖဲ တနံၣ်အံၤ လါအီးကထိဘၢၣ်စးထီၣ်သီအတီၢ်ပူၤ ဒီး ပဂ့ၢ်ဂီၢ်အူဝဲၤကျိၤ ဖဲဝံးထိရံယါအပူၤသ့ၣ်တဖၣ် ခဲကနံၣ်အံၤ စးထီၣ် ကတဲာ်ကတီၤထီၣ်ပာ်စၢၤပသးလၢ မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်အဂီၢ် လၢအကစးထီၣ်အသးဖဲ လါအီးကထိဘၢၣ်ထီၣ်သီ ဒီး တုၤလီၤဆူ တၢ်ကိၢ်ခါအလါသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤ, ဒီတကတီၢ်န့ၣ်လီၤ.”

ဖဲကလံၤစိၤ အထိးနါတကပၤ, ခွံစလဲ ကလံၤထံးဒီး မုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံး တၢ်လီၢ်တနီၤအပူၤန့ၣ် ကဘၣ်သဂၢၢ်ဝဲဒီး မ့ၣ်အူ အတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ် လၢအထီန့ၢ် တၢ်ထိၣ်ဃူအပတီၢ်န့ၣ်လီၤ.

တစိၢ်တလီၢ် မူဒါခိၣ် Aaron Howard စံးဝဲဒၣ် ပှၤမၤသံမ့ၢ်အူကရူၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤထီၣ်ပာ်အသးသပှၢ်ပှၢ်လံန့ၣ်လီၤ.

“ပခွံစလဲမ့ၣ်အူဝဲၤကျိၤန့ၣ် ပဆဲးမၤဝဲဒၣ် တၢ်ကတဲာ်ကတီၤပာ်စၢၤသး, ဒီး ကီၢ်စဲၣ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ တၢ်အိၣ်သးမ့ၢ်ဟ့ၣ်အဝဲသ့ၣ်အခွဲးန့ၣ်, ပပှၤမၤသံမ့ၣ်အူကရူၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဆဲးမၤဝဲဒၣ် တၢ်မၤစှၤလီၤမ့ၢ်အူအီၣ်တၢ်အတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး အတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤလၢအကဲတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်လၢမ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်အဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်လၢယအဲၣ်ဒိးတဲဘၣ် ပပှၤမၤသကိးတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်အဝဲအံၤ ထဲဒၣ်ပဝဲန့ၣ် ပမၤအီၤတသ့ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.”

ဖဲကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ— Northern Territory အပူၤန့ၣ်, Fire and Emergency မ့ၣ်အူဒီး ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူ မူဒါခိၣ် Andrew Warton စံးဝဲဒၣ် တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်လၢ မ့ၣ်အူကအီၣ်တၢ်ဖဲဟီၣ်ကဝီၤ တဘျုးတီၤအပူၤ လၢအကကဲထီၣ်အသး တဘျီဃီန့ၣ်လီၤ.

“တနံၣ်ညါအံၤ တၢ်တာ်ယာ်ဆိပာ်စၢၤအပူၤန့ၣ် ဖဲတၢ်စုၣ်စီၣ်အဆၢကတီၢ် ဘူးထီၣ် ကကတၢၢ်န့ၣ် မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ် အတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ် ကဟဲအါထီၣ်ဝဲဖဲကလံၤစိၤတကပၤ, ဒီး အကယံၤဝဲဒၣ် တုၤဖဲလါနိးဝ့ဘၢၣ်အပူၤ, ဒီးတကတီၢ်ဃီန့ၣ် ဖဲ Barkley, Tanami ဒီးအီစထြ့ယလါကီၢ်ခၢၣ်သးဟီၣ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်အိၣ်သးန့ၣ်သုးလီၤဝဲဆူ တၢ်ဘၣ်ယိၣ်အိၣ်ဒိၣ်မး အဆၢကတီၢ် အပူၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်အဝဲအံၤန့ၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ် မ့ၣ်အူအတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်သ့ဝဲဒၣ် သကုၤ ကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ ဟီၣ်ကဝီၤ တဘျုးတီၤအပူၤ ဒီး အကကဲထီၣ်အသးတဘျီဃီန့ၣ်လီၤ.”

ပှၤထူလံၤဖိမ့ၣ်အူဂ့ၢ်ဝီၤပှၤပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤတၢ်သ့ၣ်တဖၣ် သူစ့ၢ်ကီးဝဲ လုၢ်လၢ်ထူသနူလၢတၢ်မၤညီနုၢ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ် ဒ်သိး ကမၤစှၤလီၤ မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်အတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ် တချုးလၢအတုၤလီၤဖဲ တၢ်အိၣ်သးလၢအနးကတၢၢ်အတီၢ်ပူၤဒံးဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

Indigenous Carbon Industry Network ကရၢခိၣ် Anna Bousted စံးဝဲဒၣ် ကျိၤကျဲလၢတၢ်မၤညီနုၢ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဒီး တၢ်ဒွဲၣ်အူဆိကွံာ်တၢ်ဖဲတၢ်ကိၢ်ခါအဆၢကတီၢ်န့ၣ်လီၤ.

“ပဆီၣ်ထွဲဝဲဒၣ် ပှၤထူလံၤဖိ မ့ၣ်အူဂ့ၢ်ဝီ ပှၤပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ လၢအမ့ၢ်ပှၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢ အဒုးအါထီၣ်ဝဲဒၣ် ဂာ်ခၣ်ဘိၣ် ခြဲဒ့ၤ ခီဖျိ ဆးဘါနၣ် တၢ်ရဲၣ်ကျဲၤကတီၤမ့ၣ်အူဝဲၤကျိၤတဆီန့ၣ်လီၤ. တၢ်မၤအကျိၤအကျဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဒီး တၢ်ဒွဲၣ်အူဆိတၢ်ဖဲတၢ်ကိၢ်ခါ, မ့တမ့ၢ် တၢ်ဒွဲၣ်အူကွံာ်တၢ်ဖဲ တၢ်ခုၣ်ခါအကတီၢ်, ဒီတနံၣ်ညါတီၢ်ပူၤ တၢ်ခုၣ်ဒိၣ်ကတၢၢ် အကတီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဖဲ လါမးရှၤ မ့တမ့ၢ် လါအ့ဖြ့ၣ်, ဒီးဖဲန့ၣ်အလီၢ်ခံ ပိာ်ထွဲထီၣ်က့ၤအသးဒီး တၢ်မၤသံမ့ၣ်အူ ဒ်သိးကမၤစၢ်လီၤကွံာ် မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်ဖဲ တၢ်ကိၢ်ခါ ဘူးကကတၢၢ်အဆၢကတီၢ်န့ၣ်လီၤ.”

မ့မ့ၢ်ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်မုၢ်နုာ်—Western Australia အပူၤန့ၣ်, မုၢ်နုာ်ကလံၤထံးတကပၤ တၢ်ကိၢ်ခါကတီၢ်န့ၣ် မူခိၣ်စူၤကစှၤဝဲဒၣ်အဃိ တၢ်တယာ်ဆိပာ်စၢၤအပူၤန့ၣ် ကမ့ၢ်ဝဲဒၣ် လါယူၤလံ လၢတၢ်ကိၢ်ဒိၣ်ကတၢၢ် တဘျီန့ၣ်လီၤ.

မ့ၣ်အူဒီးဂ့ၢ်ဂီၢ်အူဝဲၤကျိၤ မူဒါခိၣ် Darren Klemm စံးဝဲဒၣ် တၢ်ကတဲာ်ကတီၤပာ်စၢၤသးလၢအခဲအံၤန့ၣ် ကဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲ တၢ်လီၤဆီန့ၣ်လီၤ.

“မ့ၢ်တၢ်ဆၢကတီၢ်အဂ့ၤကတၢၢ်လၢ တၢ်ကတဲာ်ကတီၤသးအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. တဘၣ်အိၣ်ခိးတုၤလၢ ပှၢ်မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်စးထီၣ်တဂ့ၤ. လၢကပာ်လီၤတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအဂီၢ် ဟံးန့ၢ်တၢ်ဆၢကတီၢ်အခဲအံၤ, သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်ပာ်ဃာ်နတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးပာ်အီၤဒီး နဟံၣ်ဖိဃီဖိပှၤလၢနအဲၣ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်.”

ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ကလံၤထံး—South Australia အပူၤန့ၣ်, ဖဲတယံၤဒ်ဘၣ် တၢ်စူၤအဃိ ဟီၣ်မဲာ်ပျီသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဖျါလါအ့ဂ့ၤမး, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ Country Fire Service မူဒါခိၣ် Brett Loughlin စံးဝဲဒၣ် တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဆီတလဲအသး သ့ဝဲဒၣ်ချ့မးန့ၣ်လီၤ.

“ဖဲလၢဟီၣ်မဲာ်ပျီသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဖျါလါဟ့ဂ့ၤမးဒီး မ့ၣ်အူအတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်စှၤအခါအံၤ ပဟ့ၣ်သဆၣ်ထီၣ်ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်လၢ တဘၣ်သးမံထွဲအီၤဒ်တဂ့ၤ, ပဟ့ၣ်သဆၣ်ထီၣ်ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်လၢ အကပာ်ဝဲဒၣ် တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီအံၤ ဒ်သိးဒီး တၢ်သညူးသပှၢ်တခါန့ၣ်လီၤ.”

ထဲးစမ့နံယါစ့ၢ်ကီး အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤပာ်အသးလၢ မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ် လၢအစးထီၣ်အသးဆိဆိသ့အံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါခိၣ်—၂ Matt Lowe စံးဝဲဒၣ် တၢ်ပညိၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်မၢပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်လၢအကအိၣ်ကတဲာ်ကတီၤပာ်စၢၤသး တချုးလၢ တၢ်အိၣ်သးလၢအနးမး ဟဲတုၤလီၤဒံးဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဝ့ၢ်ခိၣ်တၢ်ပၢ—ACT န့ၣ် မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်အတၢ်လီၤဘၣ်န့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ အခၢၣ်အသးအပတီၢ်, နာ်သက့ ဖဲတၢ်ကိၢ်ဃ့ထီအကတီၢ်န့ၣ် မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်အတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ် ဟဲအါထီၣ်သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.

မ့မ့ၢ်ညူဆီၣ်သ်ဝံန့ၣ်, ဖဲတၢ်ဟီဆိပာ်စၢၤအပူၤ, မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်အိၣ်သးဃ့ထီန့ၣ် ကကဲထီၣ်အသးအါဝဲဒၣ်ဖဲ Great Dividing Range မုၢ်နုာ်တကပၤ, နာ်သက့ ကလံၤမုၢ် လၢအဆူၣ်မးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ကဟဲစိာ်ဝဲ မူခိၣ်စူၤဖးဒိၣ်, ကလံၤအူတၢ်ဆူၣ်လၢအကဲထီၣ်တၢ်ဟးဂူာ်ဟးဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်, သူၣ်မ့တမ့ၢ် ထံချံၣ်သၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ကလီၤအါအါဂီၢ်ဂီၢ် ဒီး ထံလုၢ်ဘၢတၢ်ကဲထီၣ်ဖုးအသးသတူၢ်ကလာ်သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.

လၢဟံၣ်ဒူၣ်ဃီဒူၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢ တၢ်မၤအီၤသ့ သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

NSW ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူဝဲၤကျိၤ ကိတိာ် Jihad Dib စံးဝဲဒၣ် တၢ်မၤပာ် တၢ်ဖံးတၢ်မၤယိယိဖိ ဖဲဟံၣ်ခိၣ်ဟံၣ်ဃၢၤန့ၣ် မၤစၢၤဒုးစှၤလီၤ တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးန့ၣ်လီၤ.

“အဃိန့ၣ် ပကျဲးစၢးဒ်သိးပှၤကိးဂၤဒဲးန့ၣ် တသ့ဖဲအသ့ အကအိၣ်ဒီးတၢ်ကတဲာ်ကတိၤပာ်စၢၤသး ဒီး ပ SES စ့ၢ်ကီးကဟဲဒီးဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤသု ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ ပလိၣ်ဘၣ်စ့ၢ်ကီးလၢ ပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ် အကမၤတၢ်လၢအနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲတဆံးတက့ၢ် - မၤကရှဲကဆှီပာ်စၢၤ ထံမိၤတြိၤ, ထံယွၤကျိၤသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး တၢ်ဂ့ၢ်လၢ ပအဲၣ်ဒိးနမၤကရှဲကဆှီပာ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဒ်သိး ထံတအိၣ်ကတာ်ထီအသးဒီးဟဲဒိၣ်ထီၣ်ဖဲနဟံၣ်ပူၤဘၣ်တဂ့ၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”

ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ တၢ်တယာ်ဆိ ဟီဆိပာ် မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်အိၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်အိၣ်လီၤဆီလိာ်အသးဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့, ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ်စံးလၢ တၢ်ကစီၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲတၢ်ရှဲရှဲဖိ လၢအမ့ၢ်: တချုးဂ့ၢ်ဂီၢ်အူတၢ်အိၣ်သးစးထီၣ်ဒ်ဘၣ်န့ၣ် သ့ၣ်ညါပာ်စၢၤ နလီၢ်ကဝီၤ အတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, အိၣ်ဒီးတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ ဒီး အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤပာ်စၢၤနသးန့ၣ်လီၤ.