ဖဲခိခိၣ်ဟီၣ်ကဝီၤတၢ်လီၢ် လၢပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်ဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီး သိဒွဲၣ်—ရ့ၣ်နီၣ်သိ တကူတယၢဘၣ်နးနးကလဲာ်အိၣ်အလီၢ်န့ၣ်, တၢ်ကဃါဃုာ်ဝဲဒၣ် သိဒွဲၣ်—ရ့ၣ်နီၣ်သိလၢအပၣ်ဒီး ဆါလ်ဖၢလ် ဂာ်သဟီၣ်အါသ့ၣ်တဖၣ်, ဒ်အမ့ၢ် ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ် တၢ်ဟ့ၣ်ခွဲးတစိၢ်တလီၢ်တခါ လၢအထုးလီၤကဆှၣ်ကွံာ် တၢ်ပာ်ပနီၣ်သိဒွဲၣ်အကံၢ်အစီ အပတီၢ်, လၢအကယံၤဝဲဒၣ် အသီ ၆ဝန့ၣ်လီၤ.
ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/karen/kar/listen
ဖဲလၢဂံၢ်သဟီၣ်ဂ့ၢ်ဝီကိတိာ် Chris Bowen စံးလၢ ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်တၢ်ပာ်ကီၤဃာ်သိန့ၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ်ဂၢၢ်ဂၢၢ်ကျၢၤကျၢၤအခါ, ပှၤပဲၤဖးနီၤဖးတၢ်ဒီး ပှၤပဲၤထံနီၤဖးတၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဟ့ၣ်ပလီၢ်ဝဲလၢ အီစထြ့စယါကီၢ်အံၤ တၢ်လၢအဝဲဘၣ်ဟံးမူဒါဘၣ်ဃး ကဘၣ်ပာ်ကီၤဃာ်သိဒွဲၣ်လၢတၢ်မၤပှဲၤထံဂုၤကီၢ်ဂၤအတၢ်လိၣ်ဘၣ်အဂီၢ်န့ၣ် မၤဝဲတန့ၢ်ဘၣ်အဃိ, ဒုးအိၣ်ထီၣ် ကတီၢ်ယံာ်ဟီၣ်ခိၣ်ဂီၤထံရူၢ်ကီၢ်သဲး အတၢ်အိၣ်သးလၢအလီၤပျံၤလီၤဖုးသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.
အီစထြ့လယါကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ် ဟ့ၣ်လီၤဝဲတစိၢ်တလီၢ်တၢ်ဟ့ၣ်ခွဲး, လၢတၢ်ကထုးလီၤကဆှၣ်ကွံာ် သိဒွဲၣ်—ရ့ၣ်နီၣ်သိသ့ၣ်တဖၣ်အကံၢ်အစီအပတီၢ် လၢတၢ်ပာ်ပနီၣ်ပာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ် အသီ ၆ဝ အဃိ, သိလၢအပၣ်ဒီး ဆါလ်ဖၢလ်ဂာ်သဟီၣ်အါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်ကမၤပှဲၤအီၤဖဲတၢ်လီၢ်လၢအလိၣ်ဘၣ်သိဒွဲၣ် ဒီးအတအိၣ်ဒီးသိဒွဲၣ်တကူတယၢဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဒ်သိးလၢအမ့ၢ်တၢ်ထုးစှၤလီၤကွံာ်တၢ်ဆီၣ်သနံးလၢပှၤနီသိလ့ၣ်ဖဲခိခိၣ်ဟီၣ်ကဝီၤအပူၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဒီး မၤဂၢၢ်မၤကျၢၤသဒွဲၣ်—ရ့ၣ်နီၣ်သိသ့ၣ်တဖၣ်အပှ့ၤအဂီၢ်, ပဒိၣ် ဆၢတဲာ်ပာ်လီၤဝဲ တၢ်ကတ့ထုးထီၣ် သိဒွဲၣ်—ရ့ၣ်နီၣ်သိလၢအပၣ်ဒီး ဖါလ်ဖၢလ်သဟီၣ်အါသ့ၣ်တဖၣ် ဖဲဘြံစဘဲန့ၣ်လီၤ.
သိဒွဲၣ်—ရ့ၣ်နီၣ်သိအကလုာ်ဒ်သိးအံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ညီနုၢ်ဘၣ်တၢ်ဆှၢဟးထီၣ်အီၤဆူထံကီၢ်လၢအအိၣ်ဒီး တၢ်ပာ်ပနီၣ်သိအကံၢ်အစီလၢအပတီၢ်ဖုၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
န့ဆၢၣ်ခိၣ်ဃၢၤဂ့ၢ်ဝီကိတာ် Murray Watt တဲဘၣ်ဝဲ Channel Seven တၢ်ကစီၣ်သန့လၢ တၢ်ပျဲတၢ်ထ့ထုးထီၣ် သိဒွဲၣ်—ရ့ၣ်နီၣ်သိလၢအပၣ်ဒီး ဆါလ်ဖၢလ် အသဟီၣ်အါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢတမၤတသ့တၢ်လိၣ်ဘၣ်မၤအီၤတခါ, လၢတၢ်ကဆၢၣ်မဲာ်ဒီးတၢ်အိၣ်သးလၢ အတအိၣ်ဒီးတၢ်လၢတၢ်ပှဲၤဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
“လၢကမၤလီၤတံၢ် ပန့ၢ်ဘၣ် တၢ်ပီးတၢ်လီ ကူကူယၢယၢ လၢသကုၤအီစထြ့လယါကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အဂီၢ် ပမၤဝဲတၢ်မၤ၂၄နၣ်ရံၣ်လၢပတအိၣ်ပတုာ်ဘၣ်. အခဲအံၤ သိဒွဲၣ်လၢ ပပာ်ကီၤဃာ်အီၤန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ထဲ ၃၇သီအဂီၢ် ဒီး ဒံၢ်စဲၢ်သိဒွဲၣ်လၢပပာ်ကီၤဃာ်အီၤန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ထဲလၢ အသီ ၃ဝ အဂီၢ်လီၤန့ၣ် ပတကြၢးသးပ့ၤနီၣ်အီၤဘၣ်. ပပာ်ပနီၣ်အီၤခီဖျိ အီစထြ့လယါကီၢ်တၢ်လီၢ်တနီၤန့ၣ်လိၣ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် သိဒွဲၣ်ပီးလီသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ခီဖျိလၢတၢ်အံၤအဃိန့ၣ် Chris Bowen ဒီးပဒိၣ်ဒီတဖု ပာ်လီၤဝဲတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ, ဒီးသိဒွဲၣ်—ရ့ၣ်နီၣ်သိသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပကထုးထီၣ်ဟ့ၣ်လီၤဘၣ်ဝဲအီၤဆူပှၤကညီလၢအလိၣ်ဘၣ် သိဒွဲၣ်—ရ့ၣ်နီၣ်သိသ့ၣ်တဖၣ်အအိၣ် တသ့ဖဲအသ့ လၢအဆိအချ့န့ၣ်လီၤ.”
တၢ်ဆၢတဲာ်ပာ်လီၤတစိၢ်တလီၢ်လၢ တၢ်ထုးလီၤကဆှၣ်ကွံာ် ဆါလ်ဖၢလ်ဂာ်သဟီၣ် အပတီၢ် လၢတၢ်တ့ထုးထီၣ်သိဒွဲၣ်—ရ့ၣ်နီၣ်သိအဂီၢ်န့ၣ် နယူဆီၣ်သ်ဝံကီၢ်စဲၣ်ခိၣ် Chris Minns ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤဝဲအီၤန့ၣ်လီၤ.
“ပမ့ၢ်အိၣ်ဖဲတၢ်အိၣ်သးလၢအလီၤပျံၤလီၤဖုးအပူၤန့ၣ် ကမျၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ် မုၢ်လၢ်ဝဲလၢ ပမၤတမံၤမံၤန့ၣ်လီၤ. နာ်က့န့ၣ် ပတအိၣ်ဒံးဖဲတၢ်အိၣ်သးလၢအလီၤပျံၤလီၤဖုးအပူၤဒ်ဘၣ်. မ့ၢ်လၢ ဟီၣ်ခိၣ်ဂီၤထံရူၢ်ကီၢ်သဲး တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ် အတၢ်အိၣ်သးဖဲ ဖးရှါန် ပီၣ်လဲၣ်က့ၣ်ကျီၤ (Persian Gulf) န့ၣ် တၢ်ဘှါရှဲအီၤကန့ၢ်အခါဖဲလဲၣ် မ့တမ့ၢ် ကကတၢၢ်အခါဖဲလဲၣ်န့ၣ် ပတသ့ၣ်ညါအီၤဘၣ်အဃိ, တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်လၢအဘၣ်ဃးဒီး တၢ်အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤဆိပာ်စၢၤသးလၢ နွံလၢအကဟဲအါမးသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့, One Nation ကရၢ ဘျီၣ်ဒိၣ်ခၢၣ်စး Barnaby Joyce န့ၣ်အိၣ်ဝဲဒီးတၢ်သံကွၢ် လၢအဘၣ်ဃး သိသ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် တၢ်ကစိာ်ဆှၢအီၤဒ်လဲၣ်န့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဒၣ်, အဝဲဘၣ်ယိၣ်လၢ သိဒွဲၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် အတလဲၤတုၤဃီၤဝဲဒၣ်ဆူ ပှၤတဝၢလၢ အလိၣ်ဘၣ်အီၤသပှၢ်ကတၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အအိၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်လၢအအိၣ်ဒီးပှၤန့ၣ် — ပကမၤလီၤတံၢ်အီၤရှဲရှဲပျီပျီ လၢအမ့ၢ် သိဒွဲၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် တၢ်သူအီၤသ့ဂ့ၤဂ့ၤ. တၢ်သူအီၤဖဲစဲးခိၣ်လၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အပူၤသ့ဂ့ၤဂ့ၤဒီး တၢ်သူအီၤလၢတၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်တသ့ဘၣ်. အါန့ၢ် တၢ်အံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် — ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် ကဘၣ်သ့ၣ်ညါဝဲတၢ်ဂ့ၢ်အံၤ. စဲးခိၣ်လၢၢ်ဖဲလဲၣ်တကလုာ်လၢ တၢ်သူဒီးဆါလ်ဖၢလ် ဂာ်သဟီၣ်အါသ့. တၢ်လၢအအိၣ်ဒီးပှၤခဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ လ့ၢ်ဘၢၣ်ပၣ်တံၣ်န့ၣ် ဆဲးတဲဝဲလၢ တၢ်ဖီရ့ၣ်နီၣ်သိစဲးဖီကဟၣ်တၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်ကးတံာ်လီၤကွံာ်အီၤလံအဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်လီၤ, အဝဲသ့ၣ်ကးတံာ်ကွံာ်အသးလံ, မ့ၢ်တၢ်လၢအနါစိၤသပှၢ်ကတၢၢ်တခါ, နာ်သက့န့ၣ် အအိၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ လ့ၢ်ဘၢၣ်ပၣ်တံၣ် တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ တၢ်ဖံးတၢ်မၤ အတၢ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲအဖီလာ်န့ၣ်လီၤ.”
ဂံၢ်သဟီၣ်ဂ့ၢ်ဝီကိတိာ် Chris Bowen တဲလီၤတံၢ်ဘၣ်ဝဲဒၣ်ထံကီၢ်အံၤလၢ သိဒွဲၣ်ပီးလီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အိၣ်ဒံးဝဲဒၣ်ကူကူယၢယၢ, ဖဲတၢ်ပာ်ကီၤဃာ်အပူၤန့ၣ် အိၣ်ဒ်ဝဲဒၣ်လၢ ၃၇သီအဂီၢ်ဒီး ကဘီလၢအစိာ်တီဆှၢသိဒွဲၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ကဟဲတုၤလီၤဝဲဒၣ်ဘၣ်ဆၢဘၣ်ကတီၢ်န့ၣ်လီၤ.
လၢန့ၣ်အမဲာ်ညါ သိဒွဲၣ်—ရ့ၣ်နီၣ်သိဒံၢ်စဲၢ် ထီၣ်ဘးတုၤလၢ ၇၆၂ကကွဲၢ် လံးထၢၣ်သ့ၣ်တဖၣ် တၢ်ကပျဲထုးထီၣ်အီၤဖဲ ကီၢ်ပူၤတၢ်ပာ်ကီၤဃာ်သိသ့ၣ်တဖၣ်အလီၢ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်အိၣ်သးမ့မ့ၢ်ဒ်အံၤသနာ်က့န့ၣ် ဖဲခိခိၣ်ဟီၣ်ကဝီၤပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်အလီၢ် တၢ်ဆါလီၤသိဒွဲၣ်ကျးတနီၤနီၤန့ၣ် သိတအိၣ်လၢၤဘၣ်.
ပှၤထီဒါတၢ်ကရၢ တၢ်ဒီသဒၢဝဲၤကျိၤကိတိာ် James Paterson စံးဝဲဒၣ် တုၤလီၤခဲကနံၣ်အံၤန့ၣ် တၢ်သူသိဒွဲၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တလိၣ်လၢ တၢ်ကဘၣ် နီၤဖးဟ့ၣ်လီၤအီၤလၢတနံၤအဂီၢ်တနံၤအဂီၢ်ဒ်ဘၣ်, ဒ်သိးဒီး ကမၤန့ၢ်အါထီၣ်သိဒွဲၣ်ပီးလီလၢထံကီၢ်အဂီၢ် အီစထြ့လယါကီၢ် လိၣ်ဘၣ်ပာ်လီၤတၢ်ပညိၣ်ဆူ အ့ရှၢၣ်တၢ်ဖီသိဒွဲၣ်စဲးဖီကဟၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အလိၤန့ၣ်လီၤ.
“ယတဆိကမိၣ်လၢ ပတုၤလီၤလၢ အပတီၢ်ထဲထဲန့ၣ်ညါဒ်ဘၣ်, နာ်သက့ တၢ်နီၣ်နီၣ်ကီၢ်ကီၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ဟိးမိၣ်စ် ထံဒိၣ်စ့ၤန့ၣ် အတက့ၤအိးထီၣ်ကဒါက့ၤအသးညီညီဖိဘၣ် ဒီး သိဒွဲၣ်သံသိလၢအဟဲန့ၢ်လၢ မုၢ်ထီၣ်ခၢၣ်သး လၢအဘၣ်တၢ်လဲၤဖီကဆှီထီၣ်အီၤဖဲ အ့ရှၢၣ်စဲးဖီသိဒွဲၣ်အလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး ကီၢ်စ့ၤကဖူၤ, ခိရံယါဒီး ယပၣ်ကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပထံကီၢ်အံၤ အတၢ်မၤန့ၢ် သိဒွဲၣ်—ရ့ၣ်နီၣ်သိ ဒံၢ်စဲၢ် ဂံၢ်ထံးဖးဒိၣ်အလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ်, ထံဒိၣ်စ့ၤအံၤမ့ၢ်တအိးထီၣ်ဒ်ဘၣ်တစုဒီး သိဒွဲၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ယွၤလီၤဝးတရံးမ့ၢ်တအိၣ်ဒ်ဘၣ်န့ၣ်, ပကဘၣ်ပာ်လီၤတၢ်ပညိၣ်ဖဲ ပနံာ်ပာ်ဖှိၣ်လၢပဘၣ်ဟံးမူဒါသ့ၣ်တဖၣ်အလိၤ, လၢအမ့ၢ်ပကဘၣ်မၤစှၤလီၤကွံာ် ပတၢ်ဟံးမူဒါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
ဂံၢ်သဟီၣ်ဂ့ၢ်ဝီ ပှၤပဲၤထံနီၤဖးတၢ် Kevin Morrison စံးဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤ လဲၤခီပတာ်ကွံာ်ဝဲ ထံဂုၤကီၢ်ဂၤ ဂံၢ်သဟီၣ် ကရၢ International Energy Agency (IEA) တၢ်သိၣ်တၢ်သီတၢ်ဘျၢ ဘၣ်ဃးတၢ်ပာ်ကီၤဃာ်သိဒွဲၣ် အသီ ၉ဝ အဂ့ၢ်န့ၣ်, အိၣ်လံဝဲဒၣ် အနံၣ် ၁ဝ ဘျဲၣ်လံန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ် ဖဲ ၂ဝ၁ဝနံၣ်န့ၣ် တၢ်ကးတံာ်လီၤကွံာ် တၢ်ဖီမံ ဖီကဆှီကွံာ် သိဒွဲၣ်စဲးဖီကဟၣ်တၢ်မၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဃိအီစထြ့လယါကီၢ်အံၤ ဘၣ်ဒိးသန့ၤသးဒီး သိဒွဲၣ်လၢ တၢ်ဆှၢနုာ်အီၤန့ၢ်လၢထံချၢကီၢ်ချၢန့ၣ် ဟဲအါထီၣ်, ဒီးခဲကနံၣ်အံၤ စဲးဖီကဟၣ်တၢ်မၤလီၢ်လၢတၢ်ဖီသိဒွဲၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ် အိၣ်က့ၤဒၣ်ထဲခံဖျၢၣ်န့ၣ်လီၤ.
အပူၤကွံာ်တယံၤဒ်ဘၣ် ထံဂုၤကီၢ်ဂၤဂံၢ်သဟီၣ်ကရၢ—IEA ထုးထီၣ်ရၤလီၤဝဲဒၣ် သိဒွဲၣ် အဒၢဖးဒိၣ် အကကွဲၢ် ၄ဝဝ န့ၣ် ပှဲၤသိးဒီး တၢ်သူသိဒွဲၣ်သကုၤဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အဂီၢ်ထဲဒၣ် ၄သီ အဃိ, တၢ်ကီတၢ်ခဲအံၤ အကတီၢ်ယံာ်အဂီၢ်န့ၣ် တမ့ၢ်တၢ်လၢတၢ်ပှဲၤဘၣ်.
လၢကမၤစှၤလီၤ တၢ်ဒိးသန့ၤသးဒီး သိဒွဲၣ်လၢ တၢ်ဆှၢနုာ်န့ၢ်အီၤလၢထံချၢကီၢ်ချၢသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် Mr Morrison စံးဝဲဒၣ်လၢ သိဒွဲၣ်လၢတၢ်သူအီၤလၢ ဝံစိာ်တီဆှၢအဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်အလီၢ်အိၣ်လၢ တၢ်ကဘၣ်နီၤဖးသူအီၤ အကလုာ်အါထီၣ်, လီၤဆီဒၣ်တၢ်ဒ်သိးဒီး လီမ့ၣ်သိလ့ၣ်—electric vehicles သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ပပာ်ကီၤဃာ်သိသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်စှၤဒိၣ်မး, ဒီးပဒိးသန့ၤပသးဒီး သိလၢအဟဲန့ၢ်လၢထံချၢကီၢ်ချၢသ့ၣ်တဖၣ်အဃိ ပဘၣ်သဂၢၢ်ဒီး တၢ်ကီတၢ်ခဲခံဆး. မ့ၢ်လၢတၢ်အံၤအဃိ ခဲကနံၣ်အံၤ ဂံၢ်သဟီၣ် တၢ်ကီတၢ်ခဲအံၤအပူၤန့ၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် ကဲထီၣ်ဝဲထံကီၢ်တဘ့ၣ်လၢ အဂံၢ်စၢ်ဘါစၢ်သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.”
ကတီၢ်ဖဲ ကဘီလၢ အတီဆှၢ သိဒွဲၣ်—ရ့ၣ်နီၣ်သိလၢ အပၣ်ဃုာ်ဒီး ဆါလ်ဖၢလ် ဂာ်သဟီၣ်အါသ့ၣ်တဖၣ် အကျါ ကဘီအဆိကတၢၢ်တဘ့ၣ်န့ၣ် စးထီၣ်ဟးထီၣ်ဝဲဒၣ်လၢဘြံးစဘဲ အခါ, အီစထြ့လယါကီၢ်ကတီၢ်ယံာ်ဂံၢ်သဟီၣ်တၢ်အိၣ်ယၢအိၣ်ပှဲၤဒီး တၢ်ဒိးသန့ၤသးဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်ဆှၢတၢ်ဖိတၢ်လံၤကွီၤဘျးစဲန့ၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲတၢ်ဂ့ၢ်လိာ်ဘှီလိာ်လၢအဆူၣ်မးတခါန့ၣ်လီၤ.
