တၢ်လိာ်ကွဲ—က့မ် လၢတၢ်လိာ်ကွဲအီၤဖဲ လီမုၢ်ပျီ (Online) အပူၤ လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး Roblox ဒီး Minecraft သ့ၣ်တဖၣ် လၢပှၤတၢ်ထံၣ်တခီတၢၤ ကရူၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ကဲထီၣ်ဝဲ တၢ်စုကဝဲၤ လၢအဘၣ်တၢ်သူအီၤအါထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်, လၢကဃုမၤန့ၢ်အါထီၣ်ဝဲပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကး အတၢ်မၤပျံၤမၤဖုး ပတီၢ်န့ၣ်, အိၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ 'probable'— 'ကဲထီၣ်သ့' အပတီၢ်အဃိ, ပဒိၣ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤလၢ အဝဲသ့ၣ်ဒုးအိၣ်ထီၣ် Counter Terrorism Online Centre (တၢ်ခီၣ်ဆၢတၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးလီမုၢ်ပျီဝဲၤလီၢ်), ဒ်သိးလၢ ကမၤပတုာ်ဒီး ဆီတလဲကွံာ် ပှၤမၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကး အပှာ်ယဲၤသ့ၣ်တဖၣ်, လၢအကျဲးစၢးဆီတလဲ အီစထြ့လယါပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဒ်သိးကကဲထီၣ်ပှၤလၢအအိၣ်ဒီးတၢ်ထံၣ်တခီတၢၤန့ၣ်လီၤ.
ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
စးထီၣ်လၢ တၢ်လိာ်ကွဲ—က့မ် တၢ်ဂီၤမူ လၢအလီၤဂာ်ဒ်သိး တၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးနီၣ်ကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ပှၤလိာ်ကွဲအီၤဟဲအါထီၣ်န့ၣ်, ပှၤပဲၤထံနီၤဖးတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်ဝဲလၢ, အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် ဒုးသ့ၣ်ညါရၤလီၤဝဲ, တၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးဒီး တၢ်ဃုတၢ်အ့ၣ်လိာ်ဆိးက့, ဖဲပှၤလိာ်ကွဲတၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်အကျါန့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဃးဒီး သံၤအိးရံၤ—တၢ်ဆိကမိၣ်အံၤ, တၢ်မၤ စဲအ့ၣ် တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲအါမး ဒီး ထံၣ်ဘၣ်ဝဲတၢ်အုၣ်ကီၤတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢအကဲထီၣ်ဒ်အံၤသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဒၣ်ထဲစှၤကိးဖိ နာ်သက့, အီးလဲ—လီမုၢ်ပျီ တၢ်လိာ်ကွဲ—က့မ် ပျဲၢ်စီၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ကဲထီၣ်ဝဲ ပှၤအိၣ်ဒီးတၢ်ထံၣ်တခီတၢၤ ဃုအ့ၣ်လိာ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, အတၢ်သိၣ်လိနဲၣ်လိ ဘုၣ်လီၤဖးထီၣ်တၢ်အလီၢ်န့ၣ်လီၤ.
Helen Young မ့ၢ်ဝဲသရၣ်မုၣ်ဒိၣ်စိ—၂ ဖဲ Deakin ဖၠၣ်စိမိၤ လၢအဃုသ့ၣ်ညါတၢ်ဘၣ်ဃး တၢ်လိာ်ကွဲ တၢ်ဂီၤမူ က့မ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒီး ပှၤအိၣ်ဒီးတၢ်ထံၣ်တခီတၢၤ အတၢ်ထံၣ် တၢ်ဆိကမိၣ် တၢ်ပာ်သူၣ်ပာ်သးသ့ၣ်တဖၣ် အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
Dr Young စံးဝဲဒၣ် တၢ်လၢ တၢ်ဂီၤမူ က့မ်—တၢ်လိာ်ကွဲသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကး က့မ်—တၢ်လိာ်ကွဲသ့ၣ်တဖၣ်, အဝဲသ့ၣ်အနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲန့ၣ် အတအိၣ်ဒီးတၢ်ထံၣ်တၢ်ပာ်သးတခီတၢၤဘၣ်နာ်သက့, စဲးဖီကဟၣ်လၢ တၢ်ဖံးမၤဝးတရံးအီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲစုကဝဲၤသ့ၣ်တဖၣ် လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်တုၤထီၣ် ထီၣ်ဘးဂ့ၤဂ့ၤလၢ တၢ်မၤ တၢ်ထံၣ်တခီတၢၤ တၢ်ထံၣ်တလၢကွံာ်အခၢး သနူအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်လၢတၢ်လိာ်ကွဲ—က့မ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ဒံၢ်ကၠံၢ်ထၢၣ် ပျဲၢ်စီၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်မူတဝၢတခါ. က့မ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲ, ပှၤလိာ်ကွဲ—က့မ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်, ပှၤလိာ်ကွဲ—က့မ် ကရူၢ်လၢအလီၤဆီလိာ်အသးသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး ပှၤလိာ်ကွဲ—က့မ် ဖိလၢအလီၤဆီလိာ်အသးသ့ၣ်တဖၣ်, ပှၤတၢ်ထံၣ်တခီတၢၤ လၢအမၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးသ့ၣ်တဖၣ် သူဝဲဒၣ်အဝဲသ့ၣ် တုၤလီၤတီၤလီၤန့ၣ်လီၤ. ဒ်သိးလၢအမ့ၢ် ဒံၢ်ကၠံၢ်ထၢၣ် တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤအသနၢၣ်တခါအသိး, စိၤရှၢၤမံၤဒံၤယၤ—ကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢပျဲၢ်စီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, လၢအလီၤဂာ်ဒ်သိး, Discord မ့တမ့ၢ် Twitch မ့ၢ်ဂ့ၤ, တၢ်လိာ်ကွဲ—က့မ်အပူၤ တၢ်ဆဲးကျိးဆဲးကျၢသ့ၣ်တဖၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤန့ၣ်, မ့ၢ်တၢ်ကီဒိၣ်မးတခါလၢ နကပာ်လီၤအီၤဒီးတၢ်သိၣ်တၢ်သီတၢ်ဘျၢန့ၣ်လီၤ. အဃိတၢ်အံၤန့ၣ်, မ့ၢ်ဝဲတၢ်တာ်တၢ်တၢ်ကီတၢ်ခဲသ့ၣ်တဖၣ်အကျါတခါ, ဒီး တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ တၢ်ကီတၢ်ခဲတကလုာ်ဒီး စဲးဖီကဟၣ်ဂ့ၢ်ဝီ အတၢ်တာ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. စဲးဖီကဟၣ်ဒ်အံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ် ဆီလီၤပာ်လီၤအက့ၢ်အဂီၤ ဒ်သိးတၢ်ဖီၣ်ဂၢၢ်ဘၣ်အီၤကီ, ပာ်လီၤဘၣ်တၢ်သိၣ်တၢ်သီတၢ်ဘျၢကီ, အဃိန့ၣ်, ပှၤအိၣ်ဒီးတၢ်ထံၣ်တၢ်ပာ်သး တခီတၢၤ သ့ၣ်တဖၣ် ဟံးန့ၢ်ဝဲတၢ်အဘျုးအဖှိၣ်ဒီးတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ.”
စးထီၣ်ဖဲ ၂ဝ၁ဝ စးထီၣ်သီ တုၤလီၤဖဲ နံၣ်ခၢၣ်သးန့ၣ်, အီးလဲ—လီမုၢ်ပျီ တၢ်လိာ်ကွဲ—က့မ် ပျဲၢ်စီၣ် လၢအလီၤဂာ်ဒ်သိး Roblox, Fortnite ဒီး Minecraft သ့ၣ်တဖၣ် တၢ်ဂဲၤလိာ်ကွဲအီၤ ဟဲအါထီၣ်ဝဲ အါအါဂီၢ်ဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
တုၤလီၤခဲကနံၣ်အံၤန့ၣ် တၢ်လိာ်ကွဲ—က့မ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ကိးနံၤဒဲးန့ၣ် ပှၤလိာ်ကွဲအီၤအိၣ်ဝဲ အကကွဲၢ်လၢဆံ, ဒီးတၢ်လိာ်ကွဲ—က့မ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ပျဲဝဲဒၣ် ပှၤလိာ်ကွဲတၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် ကတ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဒီး မၤန့ၢ်ဝဲ တၢ်လိာ်ကွဲ—က့မ်သ့ၣ်တဖၣ်အကျိၤအကျဲ ဒ်သိးအဝဲသ့ၣ် အဲၣ်ဒိးအီၤအသိးန့ၣ်လီၤ.
ဖဲလၢအဝဲသ့ၣ်တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ် အနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲ တၢ်လိာ်ကွဲ ကျိၤကျဲ တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤခိၣ်သ့ၣ်, အခိၣ်ဃၢၤန့ဆၢၣ်ဒီး အကူအကၤသ့ၣ်တဖၣ် ဝံၤအလီၢ်ခံ, ပှၤလိာ်ကွဲဖိသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ကွဲမုာ်အဝဲသ့ၣ်အတံၤသကိးဒီး ပှၤလိာ်ကွဲသကိးဒီးအီၤသ့ၣ်တဖၣ် လၢကလိာ်ကွဲအဂီၢ်ဒီး အဝဲသ့ၣ်ဆဲးကျိးလိာ်အသးဖဲ ခၠဲၣ်ရူ အပူၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲ ခၠဲၣ်ရူ သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အကိပူၤဒီး က့မ်လၢတၢ်တ့ပာ်ဂၢၢ်ပာ်ကျၢၤပာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအပူၤန့ၣ်, ပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ကဲထီၣ်ဝဲ ပှၤမၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ပာ်တၢ်ပညိၣ် အလီၢ် လၢတၢ်ဃုမၤအါထီၣ်အဝဲသ့ၣ်အပှၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
Dr Young စံးဝဲဒၣ်, လၢအတလီၤဂာ်ဒ်သိး စိၤရှၢၤမံၤဒံၤ—ကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢ ဘၣ်တခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, တၢ်လိာ်ကွဲ—က့မ် ပျဲၢ်စီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤအပူၤန့ၣ် တၢ်ဆဲးကျိး တဲသကိးတၢ်ဒီး ပှၤလၢနတသ့ၣ်ညါအီၤ နတထံၣ်ဘၣ်အီၤနီတဘျီဘၣ်သ့ၣ်ဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢ အညီနုၢ် မၤအသးတခါန့လီၤ.
“ပျဲၢ်စီၣ် လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး Roblox ဒီး တၢ်လိာ်ကွဲ က့မ် ပျဲၢ်စီၣ်အဂုၤအဂၤခဲလၢာ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအပျဲဝဲ ပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ကနုာ်လီၤဆူ တၢ်လီၢ်အဂုၤအဂၤအကျိၤအကျဲသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤ, လၢအလီၢ်အနီၣ်ထိၣ်အပူၤ, လၢအမ့ၢ် တၢ်လီၢ်လၢ အပူၤကွံာ် အဝဲသ့ၣ်တသ့ၣ်ညါဘၣ်အီၤနီတဘျီဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ဒီးမ့ၢ်တၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်လၢ အဝဲသ့ၣ် ထံၣ်တိနိၣ်လိာ်ဘၣ်သးဒီး ပှၤကညီလၢအဝဲသ့ၣ် တသ့ၣ်ညါအီၤဘၣ်, ကမ့ၢ်ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်လၢ တၢ်အိၣ်မူနီၣ်ကီၢ်အပူၤန့ၣ် နထံၣ်သ့ၣ်ညါအီၤတသ့နီတဘျီဘၣ်, နာ်သက့ မ့ၢ်တၢ်လၢအညီနုၢ်မၤအသးဖဲပျဲၢ်စီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဖီခိၣ်န့ၣ်လီၤ. ခီဖျိလၢတၢ်အိၣ်သးအံၤအဃိ, ပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ကထံၣ်တိနိၣ်ဘၣ်ဒီးတၢ်မနုၤသ့ၣ်တဖၣ်လဲၣ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ်ဆီတလဲကွံာ်အီၤ, အဝဲသ့ၣ် ဟ့ၣ်လီၤဝဲ တၢ်လိာ်ကွဲ ကျိၤကျဲလၢ ပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ကဘျးစဲလိာ်အသးဒီး ပှၤလၢအအိၣ်ဒီးတၢ်ထံၣ်တခီတၢၤသ့ၣ်တဖၣ်, ဖဲအလီၢ်ဒီးအနီၣ်ထိၣ် လၢအပူၤကွံာ် နနုာ်လီၤဘၣ်အီၤကီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
ဘီမုၢ်စၢဖှိၣ်ကရၢစံးဝဲဒၣ် ပှၤမၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကး တၢ်ကရၢကရိသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ဃုမၤန့ၢ်အါထီၣ်ပှၤကညီဖဲအီးလဲ—လီမုၢ်ပျီအပူၤန့ၣ် နီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးအိၣ်အါန့ၢ်ဒ်ဝဲဒၣ်လၢ ပဒိၣ်ခီဆၢကဒါက့ၤအီၤန့ၢ် အပတီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲယူရပၤဒီး North America အပူၤန့ၣ်, တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါ ဘၣ်ဃးဒီးတၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးအဂ့ၢ် ၄၂ မျးကယၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဖိဒံဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဒီးစးထီၣ်လၢ ၂ဝ၂၁နံၣ်န့ၣ် နီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးအံၤဟဲအါထီၣ်ဝဲသၢဆးန့ၣ်လီၤ.
ဖဲ ၂ဝ၂၄နံၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်ခီဆၢတၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးတၢ်ဘျၢအသီစးထီၣ်အိၣ်ထီၣ်န့ၣ်, ပှၤလၢတၢ်ဟံးအီၤအရ့ဒီး တၢ်မၤကမၣ်တၢ်ဘျၢအသီအံၤန့ၣ် အိၣ်ဝဲ ၃၁ဂၤန့ၣ်လီၤ. ဒီး ပှၤလၢတၢ်ဟံးအီၤအရ့သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ သၢပူခံပူဃၣ်ဃၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ ပှၤလၢအသးနံၣ်တပှဲၤဒ်ဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကး အတၢ်မၤပျံၤမၤဖုး ပတီၢ်န့ၣ်, အိၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ 'probable'— 'ကဲထီၣ်သ့' အပတီၢ်အဃိ, အီစထြ့လယါတၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢပ့ၢ်ဆှါတၢ်ကရၢကရိ—Australian Security Intelligence Organisation (ASIO) ပှၤပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤတၢ်အခိၣ်ဒိၣ် Mike Burgess စံးဝဲဒၣ် တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢကရၢဝဲၤဒ့သ့ၣ်တဖၣ် ကျဲးစၢးမၤဟးဂီၤဝဲ တၢ်မၤပျံၤမၤဖုး အသီသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး လၢအကဟဲအိၣ်ထီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, လီၤဆီဒၣ်တၢ်ပိာ်ခွါသးစၢ်, လၢအဘၣ်တၢ်ထိၣ်ဟူးထိၣ်ဂဲၤထီၣ်အဝဲသ့ၣ် ဒ်သိးကအိၣ်ဒီးတၢ်ထံၣ်တခီတၢၤ ဒီး ကမၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကး လၢအချ့ ဒီးတအိၣ်ဒီးတၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်ဘၣ် အနီၣ်ဂံၢ်န့ၣ်ဟဲအါထီၣ်အဃိ ယအိၣ်ဒီးတၢ်ဘၣ်ယိၣ်သပှၢ်ပှၢ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤမၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးလၢပအိၣ်ခိးကွၢ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်အိၣ်ထီၣ်အိၣ်လီၤ အတၢ်အိၣ်ဖျါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်, အပလီၢ်သးဒီးတၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢဒီး အတနာ်အီၣ်ပှၤလၢတၢ်ချၢသ့ၣ်တဖၣ်ဘၣ်. ပှၤလၢအကဲထီၣ်ပှၤအိၣ်ဒီးတၢ်ထံၣ်တခီတၢၤ ခီဖျိအီးလဲအပူၤသ့ၣ်တဖၣ်, လၢတၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးအဂီၢ် ကိးဖှိၣ်ဝာ်ဖှိၣ်ပှၤကညီဖဲ တၢ်ချၢနီၣ်နီၣ်ကီၢ်ကီၢ်န့ၣ် အတအိၣ်ကြီဘၣ်. အမ့ၢ်အိၣ်ဒၣ်လဲာ်န့ၣ် မ့ၢ်ဒၣ်ထဲတစဲးတမွဲးဖိန့ၣ်လီၤ.”
ဖဲလၢ Royal Commission—တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါကရူၢ်လီၤဆီ, တၢ်ထီဒါပှၤယူဒးဖိသနူဒီး တဝၢတၢ်ဖိးတံၢ်စဲဘူး (Antisemitism and Social Cohesion) အဂ့ၢ် တၢ်ဒ့ၣ်စၢၤ တၢ်ပာ်ဖျါအပူၤ, ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ တၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီဘၣ်ဃး တၢ်ခီဆၢတၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးသနူကျိၣ်စ့တၢ်မၤစၢၤအဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အခါ, ပဒိၣ်စံးလၢ အီးလဲ—လီမုၢ်ပျီ တၢ်လိာ်ကွဲ—က့မ်ဒီး ခၠဲၣ်ရူ တၢ်တဲသကိးဖဲအီးလဲအပူၤသ့ၣ်တဖၣ် တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ် အိၣ်အါထီၣ်ဝဲ ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
လၢကဘှါရှဲတၢ်ဂ့ၢ်အံၤအဂီၢ်, ပဒိၣ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤလၢ ကဘျၢနုာ်လီၤအါထီၣ်ကျိၣ်စ့ ဒီလၣ် ၇၄ကကွဲၢ်, လၢတၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ် Counter Terrorism Online Centre အသီအံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲဝဲၤလီၢ်အသီအံၤအပူၤန့ၣ်, ပ့ၢ်ဆှါတၢ်ပဲၤထံနီၤဖးသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး ပှၤစဲၤနီၣ်လၢ တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ် သ့ၣ်တဖၣ် ကနုာ်လီၤမၤခူသူၣ်ဝဲ တၢ်ဘျးစဲဖဲအီးလဲအပူၤ, ဒီးအတၢ်ပညိၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဒ်သိး ကနုာ်လီၤဖဲတၢ်ဒ့ၣ်စၢၤဒီး မၤတံာ်တာ် မၤပတုာ်ကွံာ် တၢ်ဃုမၤအါထီၣ် ပှၤမၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးဖဲအီးလဲအပူၤဒီး တၢ်ထံၣ်တခီတၢၤ အပှာ်ယဲၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
Mike Burgess စံးဝဲဒၣ် ASIO အံၤ အမ့ၢ်တနုာ်လီၤဖဲအီးလဲအပူၤဒီး ဘျၢလီၤအသးဖဲပျဲၢ်စီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤအပူၤဘၣ်န့ၣ်, အနုာ်လီၤ မၤတံာ်တာ်တၢ်ဖဲတၢ်ဘၢၣ်စၢၤတန့ၢ်ဘၣ်.
“တၢ်ကီတၢ်ခဲလၢ အီးလဲတၢ်ထံၣ်တခီတၢၤဒီး အတၢ်ပနီၣ်ခူသူၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအရ့ဒိၣ်ဒီး ဆဲးဒိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်, ဒီးတၢ်ဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့အံၤ အကမၤဂ့ၤထီၣ်ဝဲ ပတၢ်သ့တၢ်ဘၣ် လၢကဃုာ်သ့ၣ်ညါလီၤတံၢ်ဒီး ခိးကွၢ် ဆူးနံ ပှၤမၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးသ့ၣ်တဖၣ်, ပှၤအဲၣ်တခီတၢၤကလုာ်ဒီး ပှၤအဲၣ်ကလုာ်ဒွဲသနူ အတၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်ကးသ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်ပၢၢ်ဆၢတၢ် အတၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး တၢ်တမံၤလၢ်လၢ် လၢအမ့ၢ် တၢ်ထိၣ်ဟူးထီၣ်ဂဲၤ ထံရူၢ်ကီၢ်သဲး တၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်, တၢ်နုာ်လီၤဖဲအီးလဲအပူၤအံၤ မ့ၢ်ဝဲတၢ်မၤစၢၤပှၤဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်လၢ တၢ်ပာ်ဖှိၣ်မၤသကိးတၢ် အကံၢ်အစီသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, လၢတၢ်ဒီသဒၢ အီစထြ့လယါကီၢ်ဒီး ပှၤအီစထြ့လယါဖိသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”
ဖဲအပူၤတယံၤဒ်ဘၣ်နံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အတီၢ်ပူၤ တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါ အတၢ်ပာ်ဖျါအပူၤအန့ၣ် စံးဝဲဒၣ်, အီးလဲ—လီမုၢ်ပျီ သးစၢ် တၢ်ထံၣ်တခီတၢၤသနူသ့ၣ်တဖၣ် ဟံးန့ၢ်တၢ်အဘျုးအဖှိၣ်လၢ ပှၤဆံဆဲၣ်နံၣ်သးစၢ်လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်ဂံၢ်စၢ်ဘါစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဖီခိၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်မၤတၢ်ဆီတလဲတၢ်ထံၣ်ဆူတၢ်ထံၣ်တခီတၢၤသနူဖဲတၢ်လိာ်ကွဲ—က့မ်ပျဲၢ်စီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဖီခိၣ်န့ၣ် တၢ်မၤအီၤခီဖျိ တၢ်ဆိကမိၣ်ဆိကမး အခီၣ်တဃးအဖီခိၣ်, လၢအတလီၤဒ်သိး တၢ်ဃုထၢမၤန့ၢ်အါထီၣ်ပှၤကညီဒ်သိးတၢ်မၤညီနုၢ်အီၤအကျိၤအကျဲသ့ၣ်တဖၣ်အသိးဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
ထံလီၢ်ကီၢ်ပူၤဂ့ၢ်ဝီကိတိာ် Tony Burke စံးဝဲဒၣ် ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ခီဆၢတၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကး အတၢ်မၤကွၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်, ပ့ၢ်ရှါတၢ်ကရၢကရိသ့ၣ်တဖၣ် ဃုသ့ၣ်ညါမၤန့ၢ်ဝဲ တၢ်သကဲးပဝးတၢ်ပနီၣ်လွံၢ်ခါ လၢအတမ့ၢ်ဒ်သိး တၢ်မၤညီနုၢ်အီၤအကျိၤကျဲဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်ပနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်ကဲထီၣ်ပှၤအိၣ်ဒီးတၢ်ထံၣ်တခီတၢၤဖဲအီးလဲအပူၤ, ကဲထီၣ်ပှၤတၢ်ထံၣ်တခီတၢၤချ့မး, အိၣ်ဒီး တၢ်ထံတၢ်ဆိကမိၣ်လၢအကျဲၣ်ကျီလိာ်အသး ဒီး အတၢ်ထံၣ်တၢ်ဆိကမိၣ်လၢအဘျးလိာ်အသးဒီးတၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးသနူန့ၣ် တလိၣ်လၢအဘၣ်အိၣ်ပာ်စၢၤဒ်အညီနုၢ်အသိးဘၣ်. မ့ၢ်ဝံၤန့ၣ်, အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်. တၢ်ပနီၣ်လွံၢ်ခါအံၤ အခီပညီမ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်အိၣ်ဒီးတၢ်ထံၣ်တခီတၢၤ, ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ်န့ၣ် ကမ့ၢ်တၢ်လၢပထံၣ်ဘၣ်အီၤထီဘိဖဲတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဒၢးအပူၤ, ဒီးအခဲအံၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအကဲထီၣ်အသးဖဲ ခၠဲၣ်ရူ အပူၤန့ၣ်လီၤ.
တၢ်ခီၣ်ဆၢတၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးလီမုၢ်ပျီဝဲၤလီၢ် အသီအံၤ, ကဘၣ်တၢ်တီခိၣ်ရိၤမဲ ဖီၣ်လိာ်စုမၤသကိးအီၤလၢ ပ့ၢ်ရှါကရၢ—ASIO ဒီးအီထြ့လယါကီၢ်စၢဖှိၣ်ပၢၤကီၢ်—Australian Federal Police (AFP), ဒီးအကမၤလဲၢ်ထီၣ်ဝဲ ပဒိၣ်အတၢ်ခီဆၢ တၢ်မၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးသနူအံၤဒီး နုာ်လီၤမၤတံာ်တာ်တၢ်ဖဲတၢ်ဘၢၣ်စၢၤအပူၤ လၢအဆိအချ့န့ၣ်လီၤ.
AFP ပၢၤကီၢ်ခိၣ် Krissy Barrett စံးဝဲဒၣ် ကတီၢ်ဖဲလၢ artificial intelligence—AI—ယီၤကူၣ်ဆး အတၢ်မၤဆူၣ်ထီၣ် တၢ်ဃုမၤန့ၢ်အါထီၣ် ပှၤကညီဖဲအီးလဲအပူၤအကတီၢ်အံၤ, လၢကခီဆၢအဝဲသ့ၣ်အဂီၢ်, ပၢၤကီၢ်ဝဲၤကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်ကသူဝဲ စဲးဖီကဟၣ်ဒ်သိးသိး ဒီးအဝဲသ့ၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ပပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ပှၤလၢအဂံၢ်စၢ်ဘါစၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ တၢ်မၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢ အကျဲထိးအါမး, ဒီးမ့ၢ်ကွၢ်လၢ အဝဲသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ကွၢ်ကီတၢ် မ့တမ့ၢ် တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ဖဲအီးလဲအပူၤန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်ကဲထီၣ် ပှၤလၢအမၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကး အိၣ်ဝဲအါမးလံ. အလီၢ်အိၣ်လၢ ပကဘၣ်သူဝဲ ကျိၤကျဲ လၢအမ့ၢ် တၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဃုာ် ပှၤကညီပ့ၢ်ရှါဒီး AI—ယီၤကူၣ်ဆးအတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ် လၢကနုာ်လီၤ မၤဟးဂီၤဒီးဖီၣ်န့ၢ် ပှၤဃုထၢဖှိၣ်န့ၢ် ပှၤမၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဒီး တကတီၢ်ဃီန့ၣ် ကဘၣ်ဒီသဒၢဝဲဒၣ် ပှၤလၢအအိၣ်ဖဲတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်အပူၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢဂ့ၢ်ဝီ တၢ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤအံၤ အဝဲတူၢ်လိာ်မုာ်အီၤ နာ်သက့န့ၣ် Dr Young စံးဝဲဒၣ် လၢတၢ်တြီဆၢ အီးလဲ တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ထံၣ်တခီတၢၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, တၢ်ထဲးဂံၢ်ထဲးဘါ တၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်ကဘၣ်မၤအီၤအါန့ၢ်လၢ တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢဒီး ပဒိၣ် အတၢ်ဖံးတၢ်မၤ တၢ်ဟံးဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ် ဒ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်မၤဒ်သိးအံၤသ့ၣ်တဖၣ်အလီၢ်အိၣ်လၢတၢ်ကဘၣ်မၤအီၤသပှၢ်ကတၢၢ်, ဒီး ပသ့ၣ်ညါဘၣ်အီၤ ခီဖျိလၢတၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါ သ့ၣ်တဖၣ်အအိၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, တၢ်အဆိကတၢၢ်န့ၣ် အလီၢ်အိၣ်သပှၢ်ကတၢၢ်လၢ ပကဘၣ်ဒီသဒၢဝဲပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် ဒ်သိးအသုတကဲထီၣ် ပှၤအိၣ်ဒီးတၢ်ထံၣ်တခီတၢၤဘၣ်အဂီၢ်, တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် အတကဲထီၣ်အသးဖဲ တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢ အလီၢ်ဘၣ်. အဃိန့ၣ် ပလိၣ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်စးထီၣ်မၤသကိးတၢ် ကျိၤကျဲအဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်, တဘၣ်မ့ၢ်ထဲလၢ အကဘၣ်ဟဲခီဖျိဖဲ ပဒိၣ်အအိၣ်တဘျီဃီဘၣ်. ဒ်သိးကဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် တၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် ဟဲခီဖျိလၢ ပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်, ကမျၢၢ်ကရူၢ်ကရၢ အတၢ်ကရၢကရိသ့ၣ်တဖၣ်အအိၣ်သ့ဝဲဒၣ်, အဒိးန့ၣ်, ပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ လၢအဝဲသ့ၣ်အနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲခါဆူညါအဂီၢ် အတၢ်ထံၣ်တၢ်ပာ်သးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပကဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤအဝဲသ့ၣ်ဒ်လဲၣ်, တၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်မၤအီၤသ့ဖဲတၢ်လီၢ်လၢအပှဲၤဒီးတၢ်ပူၤဖျဲးအပူၤသ့ၣ်တဖၣ်, အဝဲသ့ၣ်အနီကစၢ်အတၢ်က့ၣ်ပနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်အဲၣ်ဒိးမၤအီၤ, ဒီး ကဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤအဝဲသ့ၣ် တၢ်ဃုထၢ ဒီး အတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဖဲအဝဲသ့ၣ်အနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲအပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.”
နတၢ်ဘၣ်ယိၣ်မ့ၢ်အိၣ်ဒီးပှၤလၢနသ့ၣ်ညါအီၤတဂၤဂၤ အိၣ်ဖဲတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်လၢ ကကဲထီၣ်ပှၤမၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကးန့ၣ်, နကိးလီတဲစိဖဲ Step Together တၢ်မၤစၢၤလီကျိၤသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ. လီတဲစိအံၤနကိးအီၤသ့ ဖဲမုၢ်ဆၣ်—မုၢ်ခီၣ်ထံးပူၤအနံၤ တုၤလၢ မုၢ်ဖီဖး—မုၢ်ယဲၢ်နံၤ စးထီၣ် ဂီၤခီ ၉နၣ်ရံၣ်တုၤ ဟါလီၤခီ ၅နၣ်ရံၣ် ဒီး လီတဲစိနီၣ်ဂံၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ၁၈ဝဝ ၈၇၅ ၂ဝ၄ န့ၣ်လီၤ.
