ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်တၢ်ထိၣ်ဒွးမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်ကရၢကရိ (World Meteorological Organisation) အတၢ်ပာ်ဖျါအသီတခါအပူၤန့ၣ်, ဃုထံၣ်သ့ၣ်ညါဘၣ်ဝဲလၢ ဆူမဲာ်ညါယဲၢ်နံၣ်အတီၢ်ပူၤ တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်န့ၣ် အကအါထီၣ်ဒိၣ်မး ဒီးကဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်အနီၣ်ထိၣ်တၢ်ပာ်ကီၤအသီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲဘီမုၢ်စၢဖှိၣ်ကရၢ တၢ်ဒွးဆိပာ်စၢၤ အတၢ်ပာ်ဖျါအပူၤ မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤ တၢ်အိၣ်သးန့ၣ်, တုၤလီၤလၢ ၂ဝ၃ဝ နံၣ်န့ၣ် တၢ်ကိၢ်ကလၢၤထီၣ်အံၤ ကဟဲချ့ဒိၣ်ထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ် ဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဖျၢၣ်အံၤ ကဲထီၣ်လံဝဲဒၣ် တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်အဒိၣ်ကတၢၢ်တနံၣ် လၢအနုာ်လီၤဝဲဒၣ်ဖဲ တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်အနီၣ်ထိၣ်တၢ်ပာ်ကီၤအပူၤ, ဒီးညီနုၢ်န့ၣ်တလၢကွံာ်ဝဲ မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်ပူၤဖျဲးအိၣ်အနီၣ်ထိၣ် လၢထံဂုၤကီၢ်ဂၤမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤပာ်လီၤပာ်အီၤဖဲ ၂ဝ၁၅နံၣ်အခါန့ၣ်လီၤ.
ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
ဖဲယူရကပၤအပူၤန့ၣ်, တၢ်ကိၢ်ထီၣ်သီအကတီၢ် ဒီတကတီၢ်ညါန့ၣ် လီၤဂာ်ဒ်သိးအမ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်ကိၢ်ခါအဆၢကတီၢ်လံန့ၣ်လီၤ.
Rachel Harries လၢအလဲၤဟးလိာ်ကွဲဖဲဖြၣ်စ့ၣ်ကီၢ်စံးဝဲဒၣ်, အတၢ်လဲၤခီဖျိဖဲန့ၣ်န့ၣ် အတမ့ၢ်တၢ်မုာ်သူၣ်မုာ်သးဒိၣ်ဒိၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
“အတလီၤသူၣ်မုာ်သးမုာ်သးအါအါဘၣ် - မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတခါအံၤ နဟးလိာ်ကွဲ ကွၢ်ဃုသ့ၣ်ညါတၢ် တမုာ်ဒိၣ်ဒိၣ်ဘၣ်.”
ဖဲအ့ရှၢၣ်စ့ၢ်ကီး တူၢ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်ကိၢ်လပီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
Dr Syeda Samra Zaidi မ့ၢ်ဝဲ ကသံၣ်သရၣ်မုၣ်တဂၤဖဲ Indus တၢ်ဆါဟံၣ်ကသံၣ်ဒၢးဖဲ ပၤကံးစတၤ(န်) အပူၤ, လၢအမ့ၢ်တၢ်ဆါဟံၣ်တဖျၢၣ်လၢအအိၣ်ဖဲ ခးရၤခၠံၤ ဘၤဘၤ ကီး (Karachi Baba Island) အဖီခိၣ်န့ၣ်လီၤ.
ကီးအံၤအသးနံၣ်အိၣ်ဝဲ နံၣ်ယၤဖှိၣ်အါမးလံဒီးပှၤကညီလၢအဆီလီၤအိၣ်ဆိးဖဲန့ၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ် ၂၅,ဝဝဝ ဂၤဃၣ်ဃၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ခီဖျိလၢ တၢ်ကိၢ်ဒိၣ်တလၢအခၢးဒီး မူကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်အိၣ်သးဖဲအံၤန့ၣ် နးဒိၣ်မးအဃိ, ပိာ်မုၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်လဲၤဒၢၣ်ထံဖးယံၤ. ညီနုၢ်န့ၣ်,တၢ်အံၤဒုးအိၣ်အါထီၣ်ဝဲတၢ်ကီၢ်တၢ်ခဲသ့ၣ်တဖၣ် ဖဲအဝဲသ့ၣ်အိၣ်ဒီးဟုးသးအခါဒီး ဒုးအိၣ်အါထီၣ်ဝဲဆူၣ်ချ့အတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် လၢမိၢ်ဒီးဖိ ခံဂၤလၢၤအဂီၢ်.... ဖိသၣ်လၢအအိၣ်ဖျဲၣ်လီၤဃုာ်ဒီးတၢ်အီၣ်ဂံၢ်ဘါလီၤသထြုးဒီး တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တဂ့ၤဘၣ်အိၣ်ဝဲအါမး. တၢ်အိၣ်သးတနီၤနီၤန့ၣ်, အဝဲသ့ၣ်န့ၣ်အိၣ်ဖျဲၣ်လီၤတဘၣ်အလါဘၣ် အိၣ်ဖျဲၣ်လီၤဆိဒီး အတယၢၢ်တပှဲၤဘၣ်. လၢန့ၣ်အမဲာ်ညါ ဖိဒံဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဒီး သွံၣ်ဂံၢ်စၢ်တၢ်ဆါ, ဝံးတမံး ဒံၤ (vitamin D) တလၢပှဲၤဘၣ်ဒီး အိၣ်ဒီး ဆူၣ်ချ့တၢ်ဂ့ၢ်ကီအဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.”
ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်တၢ်ထိၣ်ဒွးမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်ကရၢကရိ (World Meteorological Organisation) ထုးထီၣ်ရၤလီၤဝဲ တၢ်ပာ်ဖျါတခါ ဒီး UK Met Office ဒီး အဝဲသ့ၣ်တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါအတၢ်ထံၣ်ဘၣ် တၢ်အိၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် တမ့ၢ်တၢ်လၢအလီၤကမၢကမၣ်တခါဘၣ်.
ပှၤကွဲးတၢ်ပာ်ဖျါအံၤအကျါတဂၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ Melissa Seabrook န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်အံၤမ့ၢ်ဒၣ် တၢ်မၤလီၤတံၢ်တၢ်ပာ်ဂၢၢ်ပာ်ကျၢၤတခါလၢပသ့ၣ်ညါပာ်အီၤလံန့ၣ်လီၤ. မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤအံၤဟဲကလၢၤထီၣ်န့ၣ် တၢ်အုၣ်ကီၤသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ဖျါဖျါ ဒီးဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်ထိၣ်ဃူ တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်အနီၣ်ထိၣ်န့ၣ် ဆဲးအါထီၣ်ဝဲကွ့ၢ်ကွ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.”
တၢ်ပာ်ဖျါအံၤ ဒွးဆိပာ်ဝဲ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်ကိၢ်သဟီၣ် လၢဆူမဲာ်ညါယဲၢ်နံၣ်အတီၢ်ပူၤအဂီၢ်, လၢအဒိးသန့ၤထီၣ်အသးလၢ ခီၣ်ဖၠူၣ်ထၢၣ် တၢ်ထိၣ်ဒွး တၢ်ထိၣ်ဃူအနီၣ်ထိၣ် ၂ဝဝ ဃၣ်ဃၣ် ဒီးသူဝဲဒၣ် ထံကီၢ်အါမး မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤ အဒိအတဲာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
အဝဲသ့ၣ် မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤ တၢ်ဒွးဆိပာ်စၢၤ အတၢ်ပာ်ဖျါအပူၤန့ၣ်စံးဝဲဒၣ် တုၤလီၤလၢ ၂ဝ၃ဝ နံၣ်န့ၣ် တၢ်ကိၢ်ကလၢၤထီၣ်အံၤ ကဟဲချ့ဒိၣ်ထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
Dr Seabrook စံးဝဲဒၣ် ဖဲရ့ၣ်စ် (Paris) မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤအတၢ်သးလီၤပလိာ်အံၤ တၢ်ဂၢၢ်တၢ်ကျၢၤတအိၣ်ဘၣ်န့ၣ် ဟဲအိၣ်ဖျါထီၣ်ရှဲရှဲဖိလံန့ၣ်လီၤ.
“ဆူမဲာ်ညါယဲၢ်နံၣ်အတီၢ်ပူၤ နီၣ်ထိၣ်တၢ်ပာ်ကီၤအသီကအိၣ်ထီၣ် အတၢ်အိၣ်သးန့ၣ် ဖျါလၢအကဲထီၣ်ဝဲဒၣ်, လၢအမျးကယၤအိၣ်ဝဲ ၈၆မျးကယၤ, အခဲအံၤနီၣ်ထိၣ်တၢ်ပာ်ကီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်ဖဲ ၂ဝ၂၄နံၣ်အခါ. ဆူမဲာ်ညါယဲၢ်နံၣ်အတီၢ်ပူၤ အစှၤကတၢၢ်တနံၣ်န့ၣ်, ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်ထိၣ်ဃူ တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်အံၤ ကတလၢကွံာ်ဝဲ ၁.၅ ဒံၢ်ကရံၢ် (Celsius) အဂီၢ် ကဲထီၣ်သ့ဝဲ ၉၁ မျးကယၤန့ၣ်လီၤ.”
တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤခဲလၢာ်န့ၣ် ကအိၣ်ဒီးတၢ်ဂ့ၢ်ပိာ်ထွဲထီၣ်အသး လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးန့ၣ်လီၤ.
ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်တၢ်ထိၣ်ဒွးမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်ကရၢကရိ (WMO) အတၢ်တယာ်ဆိပာ်စၢၤအပူၤန့ၣ်, လၢ Amazon အဂီၢ် တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်လၢတၢ်ကိၢ်ဃ့ထီဒီး ပှၢ်မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ကဲထီၣ်သ့, လၢအမ့ၢ်ဝဲ ဟီၣ်ခိၣ်ဖျၢၣ် န့ဆၢၣ် အတၢ်တြီဆၢက့ၤ မူခိၣ်ကလံၤသဂီၤတၢ်ဆီတလဲ လၢအကဲထီၣ်ခီဖျိ ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ.
Dr Seabrook စံးဝဲဒၣ် အါတ့း (Arctic) ဟီၣ်ကဝီၤန့ၣ်ပၣ်ဃုာ်ဖဲတၢ်လၢအကါဒိၣ်အကျါစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.
“Arctic ဟီၣ်ကဝီၤဟဲကိၢ်ကလၢၤထီၣ်န့ၣ် ကဲထီၣ်တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်လၢမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤသနူကျိၤကွာ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ. အဃိ Arctic တၢ်ခုၣ်သဟီၣ်န့ၣ် ဖဲဟီၣ်စိးကလံၤသဝံအပူၤ ကမၤဝဲတၢ်ဒ်သိး ကလံၤမိၢ်ပှၢ်အထီလၢအတြီတံာ်ဃာ်တၢ်တခါန့ၣ်လီၤ. ဒီးတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တၢ်မၤကီမၤခဲမ့ၢ်အိၣ်ထီၣ်ခီဖျိ Arctic ဟဲကိၢ်ကလၢၤထီၣ်အဃိန့ၣ်, တၢ်မၤတံာ်တာ် ဟီၣ်စိးကလံၤသဝံသ့ၣ်တဖၣ်ဟဲအိၣ်ထီၣ်သ့ ဒီး ကဟဲစိာ်အါထီၣ်ဝဲ မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်အိၣ်သးကဲထီၣ်လၢ အနးမးသ့ၣ်တဖၣ်, လီၤဆီဒၣ်တၢ်ဖဲ ကလံၤစိၤ ဟီၣ်ကွီၤဒါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
Johan Rockstrom မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါ မူခိၣ်ကလံၤသီၢ်ဂီၤ အတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအဂ့ၢ် (Potsdam Institute for Climate Impact Research) ပှၤပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤတၢ်အခိၣ်ဒိၣ်တဂၤဖဲ ကီၢ်ကၠၢမနံၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ် ခါဆူညါန့ၣ်တၢ်အိၣ်သးန့ၣ် ကလီၤဂာ်ဒ်သိးတၢ်အိၣ်သးလၢအအံၣ်တခါ, လၢအမ့ၢ် တၢ်အိၣ်သးန့ၣ် အတနးဒိၣ်န့ၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်ဆိကမိၣ်ပာ်အီၤဘၣ် နာ်သက့ အတဂ့ၤဒ်သိးလၢအဝဲသ့ၣ်မုၢ်လၢ်ပာ်အီၤစ့ၢ်ကီးဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
Dr Seabrook စံးဝဲဒၣ်, ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်တၢ်ထိၣ်ဒွးမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်ကရၢကရိ (WMO) တၢ်ပာ်ဖျါ အတၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါကျၢၢ်ထံၣ်န့ၣ် လီၤဂာ်ဒ်သိးဒီးတၢ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ်, ခါဆူမဲာ်ညါ တၢ်မၤကိၢ်ထီၣ်တၢ် အတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်အၢသီသ့ၣ်တဖၣ် တၢ်ကဖီၣ်ဂၢၢ်ထုးဃာ်အဂီၢ် ဒီးမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်ဆီတလဲအံၤ တၢ်ကဒုးထီဒါအီၤအဂီၢ် တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ်လံနာ်သက့ တၢ်လၢကဘၣ်မၤဝံၤမၤတဲာ်အီၤန့ၣ် အိၣ်ဝဲအါမးန့ၣ်လီၤ.
“တၢ်ဂ့ၢ်အံၤ တၢ်တပာ်ဖျါလီၤဆီအီၤဖဲတၢ်ပာ်ဖျါအပူၤဘၣ်နာ်သက့, စဲအ့ၣ်ဂ့ၢ်ဝီ တၢ်တၢၣ်တဲသကိးဘၣ်ဃးမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤအပူၤန့ၣ်, တၢ်ဟဲကိၢ်ကလၢၤထီၣ်အနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးအံၤဟဲချ့ထီၣ်ဝဲဒၣ်. ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်လၢအလီၤတံၢ်တမံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဟံးဂ့ၢ်ဝီ လၢအဆိအချ့သ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်တအိၣ်ဘၣ်န့ၣ် ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဖျၢၣ် တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အကဆဲးဒိၣ်ထီၣ်အါထီၣ်ဝဲကွ့ၢ်ကွ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.”
