တၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်ဝံၤလံဘၣ်ဆၣ် နမ့ၢ်တမၤပှဲၤဘၣ်အီၤဒ်ဘၣ်န့ၣ်တစဲၤခံဒံးဘၣ်

ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn

၂ဝ၂၆နံၣ် တၢ်ဃုထၢပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်စရီန့ၣ် ဝံၤဝဲဒၣ်လံၤဒီး ဟံၣ်ဒူၣ်ဃီဒူၣ် အကွဲၢ်အါမး လၢအအိၣ်သကုၤအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤ မၤပှဲၤဆိပာ်လံဝဲဒၣ် တၢ်ဃုထၢပာ်ဖှိၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤအံၤန့ၣ်လီၤ.

အီစထြ့လယါတၢ်ဃုထၢပာ်ဖှိၣ်နီၣ်ဂံၢ်စရီဝဲၤလီၢ်ခိၣ်သ့ၣ်—Australian Bureau of Statistics စံးဝဲဒၣ် တုၤလီၤဖဲလါအီကူာ် ၁၁သီ ဂီၤခီ အနၣ်ရံၣ် ၁ဝန့ၣ် ဟံၣ်ဒူၣ်ဃီဒူၣ် လၢအမၤပှဲၤ တၢ်ဃုထၢဖှိၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤစရီအံၤ အိၣ်အါန့ၢ် ၅ကကွဲၢ်, လၢအအါန့ၢ်ဒံးဝဲဒၣ် ၂ဝ၂၁နံၣ် အခါတဝာ်ဘျဲၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်လၢတၢ်မၤအီၤတဘျီအံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ်အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်စရီလၢတၢ်မၤအီၤဖဲလီမုၢ်ပျီ—အီးလဲအပူၤ အဒိၣ်ကတၢၢ်တဘျီ, ဒီး ဟံၣ်ဒူၣ်ဃီဒူၣ်လၢ အမၤပှဲၤလံာ်က့ၢ်ဂီၤဒိအံၤ ဖဲအီးလဲအပူၤန့ၣ် အိၣ်အါန့ၢ်ဝဲဒၣ် ၈၅မျးကယၤန့ၣ်လီၤ.

ဖဲလၢကတိၤတၢ်ဒီး SBS တၢ်ကစီၣ်သန့အခါ, အီစထြ့လယါတၢ်ဃုထၢပာ်ဖှိၣ်နီၣ်ဂံၢ်စရီဝဲၤလီၢ်ခိၣ်သ့ၣ်—ABS အပှၤကတိၤတၢ်ပၢ Emily Walter စံးဝဲဒၣ်, လၢဝဲၤလီၢ်ခိၣ်သ့ၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲမုၢ်တနၤလၢ အအိၣ်ပှဲၤဒီး တၢ်သူၣ်ပိၢ်သးဝးန့ၣ်လီၤ.

“မ့ၢ်, ဖဲမနၤကၢၤန့ၣ် လၢပဂီၢ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်လီၤသူၣ်ပိၢ်သးဝး အမုၢ်တနၤန့ၣ်လီၤ. အခဲအံၤန့ၣ် ဟံၣ်ဒူၣ်ဃီဒူၣ် သၢပူ—ခံပူ န့ၣ် မၤပှဲၤလံဝဲဒၣ် တၢ်ဃုထၢပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်စရီအံၤ, ဒီးမ့ၢ်တၢ်လၢအဂ့ၤသပှၢ်ပှၢ်န့ၣ်လီၤ. ဒီးပစံးဘျုးဘၣ်အီစထြ့လယါကီၢ် လၢအဟံးန့ၢ်တၢ်ဆၢကတီၢ်ဒီး နုာ်လီၤမၤပှဲၤတၢ်ဂ့ၢ်ကျိၤအံၤ. မ့ၢ်တၢ်လၢအဂ့ၤဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ.”

ပှၤလၢအတမၤပှဲၤဘၣ် တၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်စရီအံၤဒံးဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, ပှၤဘၣ်မူဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ်စံးလၢ အဝဲသ့ၣ် ကလူၤသမံသမိးထံက့ၤဝဲ ဟံၣ်ဒူၣ်ဃီဒူၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဖဲနွံလၢအကဟဲအံၤအတီၢ်ပူၤန့ၣ်လီၤ.

ပှၤလၢအဂ့ၢ်လိာ် ဒီး တမၤပှဲၤ တၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်စရီအံၤဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ် တနံၤအဂီၢ်န့ၣ် ကဘၣ်ဟ့ၣ်ဝဲစ့အီၣ်လီး ၃၆၄ ဒီၣ်လၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်စရီအံၤ တၢ်မ့ၢ်ဘၣ်မၤပှဲၤအီၤလၢ အဲကလံးကျိာ် ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့, တၢ်မၤစၢၤသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်လၢကျိာ်အါကလုာ်အဂီၢ် ဒီး ABS ဟ့ၣ်လီၤစ့ၢ်ကီးဝဲ တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ ဖဲလီတဲစိအပူၤဒီး လၢပှၤကညီမဲာ်သကိးမဲာ်စ့ၢ်ကီး အိၣ်ဝဲ လၢအဆီလီၤပာ်လီၤဝဲတၢ်လီၢ်တခါဘၣ်တခါ သကုၤထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.

Ramin Sediqi လၢအမ့ၢ်ပှၤအထူအထံးဟဲန့ၢ်လၢ အးဖကးနံးစတး တဂၤတဲဘၣ်ဝဲ SBS လၢ အဝဲသးခုလၢအမၤပှဲၤဘၣ် တၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်စရီအံၤအဃိန့ၣ်လီၤ.

“ယဆိမိၣ်န့ၣ် နီၣ်ကစၢ်တဂၤအဂ့ၢ် တၢ်သံကွၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်အတပၣ်ဘၣ်. ပဒိၣ်မ့ၢ်သံကွၢ်ပှၤလၢ အဘၣ်ဃး ပဂ့ၢ်ပကျိၤန့ၣ် ပကြၢးဟ့ၣ်လီၤအီၤ, ပကြၢးစံးဆၢအဝဲသ့ၣ်လၢအပှဲၤဒီး တၢ်ပာ်ကဲ. ပဘၣ်ဟ့ၣ်လီၤစံးဆၢတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် လၢပဂီၢ် တၢ်ဂ့ၢ်ကီတအိၣ်ဘၣ်. တၢ်သံကွၢ်လၢအဘၣ်ဃးထဲနီၣ်ကစၢ်တဂၤအဂ့ၢ်န့ၣ် အတပၣ်ဘၣ်. တၢ်သံကွၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဘၣ်ဃးဒၣ်ထဲလၢ နအိၣ်ဆိးဖဲလဲၣ်, အပူၤကွံာ်စှၤကိးနံၣ်အခါ နအိၣ်ဆိးတ့ၢ်ဘၣ်ဖဲလဲၣ်ဒီး နမၤတၢ်မၤမနုၤလဲၣ် အိၣ်ဒၣ်တၢ်သံကွၢ်ဒ်အံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်တၢ်သံကွၢ်လၢအညီညီဖိန့ၣ်လီၤ. ဖးညီဖိညါ. ဖဲအးဖကးနံးစတး အပူၤန့ၣ်, တၢ်လၢပဘၣ်မၤအီၤဒ်သိးအံၤသ့ၣ်တဖၣ်တအိၣ်ဘၣ်. နီၣ်နီၣ်အခဲအံၤ ဖဲအးဖကးနံးစတးကီၢ်ပူၤန့ၣ် တၢ်ကဘၣ်မၤ တၢ်ဃုထၢအဆၢကတီၢ်, ပဒိၣ်တၢ်ဆီတလဲမ့ၢ်အိၣ်နာ်သက့ အခဲအံၤန့ၣ် အတမၤဝဲတၢ်ဃုထၢဘၣ်. ပသးခုလၢပဟဲအိၣ်ဘၣ်ဖဲအံၤဒီး ပဘၣ်ဘျုးဘၣ်ဖှိၣ်ဒိၣ်မး လၢအိၣ်ဒီးမုၢ်နံၤဒ်အံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”

၂ဝ၂၆နံၣ် တၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်အံၤ, မ့ၢ်ဝဲတၢ်အဆိကတၢၢ်တဘျီလၢ အပၣ်ဃုာ်ဒီး တၢ်သံကွၢ်ဘၣ်ဃး မုၢ်ခွါက့ၢ်ဂီၤ တၢ်အုၣ်ခီၣ်ပာ်သး တၢ်က့ၣ်ပနီၣ် အဂ့ၢ်အကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဒုးပၣ်ဃုာ် တၢ်သံကွၢ်အသီ ဖဲတၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်အပူၤအံၤ တၢ်တူၢ်လိာ်မုာ်အီၤ နာ်သက့ တနီၤနီၤန့ၣ် စံးဝဲဒၣ်လၢ တၢ်လီၢ်အိၣ်ဒံးဝဲဒၣ်လၢ တၢ်ကဘၣ်မၤဂ့ၤ မၤလဲၤထီၣ်လဲၤထီ အီၤန့ၣ်လီၤ.

၂ဝ၂၆နံၣ် တၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်အပူၤ တၢ်သံကွၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဒီး တၢ်သံကွၢ်လၢအဘၣ်ဃး တၢ်ဆၢကတီၢ်ယံၤထၢ ဆူၣ်ချ့တၢ်အိၣ်သးအဂ့ၢ်အကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်ဃုထၢ တၢ်သံကွၢ်လီၤဆီ လၢ အီးထံးစၢၤ မ့တမ့ၢ် ADHD အဂီၢ်န့ၣ် အတပၣ်ဃုာ်ဘၣ်.

Dr Queenie Wu လၢ MindSpace Consulting စံးဝဲဒၣ်, တၢ်မ့ၢ်သ့ၣ်ညါလီၤတံၢ် တၢ်အိၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အကမၤစၢၤဝဲဒၣ် တၢ်မၤစှၤလီၤ တၢ်မဲာ်ဆှးဒီး ဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါဟံၣ်ဖိဃီဖိသ့ၣ်တဖၣ်လၢ အဃုမၤန့ၢ်ဝဲတၢ်မၤစၢၤ ဆိဆိန့ၣ်လီၤ.

“ခီဖျိလၢ တပၢနုာ်ဃုာ်ဝဲဒၣ် ADHD ဒီး အီးထံးစၢၤ ဖဲတၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်အပူၤဘၣ်အဃိန့ၣ်, ပလဲၤကပၤကွံာ်ဝဲဒၣ် တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်ဖးဒိၣ် လၢကသ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ် တၢ်အိၣ်သးဒီတခါ, လၢအလီၤဂာ်ဒ်သိး, မတၤတဂၤလဲၣ်, တၢ်လီၢ်ဖဲလဲၣ်ဒီး မၤအသးဒ်လဲၣ်သ့ၣ်တဖၣ်. လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး မတၤတဂၤလၢအလိၣ်ဘၣ်တၢ်မၤစၢၤလဲၣ်, အဝဲသ့ၣ်န့ၣ်အိၣ်ဖဲလဲၣ်ဒီး ပရဲၣ်ကျဲၤ တၢ်မၤစၢၤဝဲၤကျိၤသ့ၣ်တဖၣ် ကသ့ဒ်လဲၣ်, ဒ်န့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”

Emily Walter စံးဝဲဒၣ် ဖဲလၢ ABS တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးဝဲ တၢ်ဂ့ၢ်မနုၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢ တၢ်ကြၢးပၢနုာ်လီၤအီၤ ဒီး တကြၢးပၢနုာ်လီၤအီၤဘၣ်အခါ, အဝဲသ့ၣ်ဘၣ်ကွၢ်ထိၣ်ဃူဝဲဒၣ် တၢ်လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်ဘၣ်ဘျီးဘၣ်ဒါလိာ်အသးန့ၣ်လီၤ.

“ဖဲလၢအဘူးထီၣ်ဒီးတၢ်ကမၤဝဲဒၣ် တၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်ကိးဘျီဒဲးန့ၣ်, ပကွၢ်ထံကဒါက့ၤဝဲဒၣ် တၢ်ဂ့ၢ်ခိၣ်တီ မ့တမ့ၢ် တၢ်ဂ့ၢ်ခိၣ်တီသ့ၣ်တဖၣ်လၢ ကမျၢၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးအီၤ လၢအကြၢးပၣ်ဃုာ်ဖဲ တၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. ပမၤအီၤဒ်အံၤတဆီဘၣ်တဆီ, ဒီးထီဘိိန့ၣ် ပဒိးန့ၢ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဟ့ၣ်ထီၣ်တၢ်ထံၣ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်, လၢအအါန့ၢ်ဒ်တၢ်လၢပမုၢ်လၢ်ပာ်အီၤလၢ ပကပၢနုာ်လီၤအီၤဖဲ တၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်စရီအပူၤန့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ်, ပဘၣ်မၤဘၣ်လိာ်ဖိးဒ့ တၢ်ဆၢကတီၢ်ဒီးတၢ်ဂ့ၢ်ထၢဖှိၣ်ခဲလၢာ်လၢပလိၣ်ဘၣ်အီၤဒီး အကံၢ်အစီလၢ ကမၤန့ၢ်အီၤဂ့ၤဂ့ၤ ဖဲတၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်အပူၤ, တၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ် အတၢ်သံကွၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢ ပသံကွၢ်ပှၤကိးဂၤဒဲးလၢအအိၣ်ဖဲထံကီၢ်အံၤအပူၤ, ဒီးလၢကစံးဆၢတၢ်သံကွၢ်အံၤအဂီၢ် ဖဲတၢ်ဂံၢ်ပှၤကညီနီၣ်ဂံၢ်အပူၤ တၢ်လၢပကရှူကွံာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ကဘၣ်ပာ်သူၣ်ပာ်သးအီၤစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.”

လၢ ABS အဂီၢ်န့ၣ်, အဝဲစံးဝဲဒၣ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤအံၤ တကတၢၢ်ဒ်ဘၣ်.

“တၢ်ဂ့ၢ်ထၢဖှိၣ်လၢ ပဃုထၢဖှိၣ်န့ၢ်အီၤခဲအံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်ကထုးထီၣ်ရၤလီၤအီၤ ဖဲဆူမဲာ်ညါတနံၣ် လါယူၤအတီၢ်ပူၤ, အဃိကမ့ၢ်ဝဲဖဲ ၂ဝ၂၇နံၣ် လါယူၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲလံာ်က့ၢ်ဂီၤဒိအံၤအပူၤန့ၣ် တၢ်သံကွၢ်ခဲလၢာ်အိၣ်ဝဲ ၆၆ဖျၢၣ်, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ လၢတၢ်အံၤအအိၣ်န့ၣ် ပတ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဂ့ၢ်ထၢဖှိၣ် လၢအအိၣ်လီၤဆီလိာ်အသး အကလုာ် အါန့ၢ် ၂ဝဝ န့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ်, ခဲကနံၣ်အံၤ, မ့ၢ်ဝဲတၢ်ဆၢကတီၢ် အရ့ဒိၣ်တခါ လၢကထုးဖှိၣ်ဝာ်ဖှိၣ်န့ၢ် တၢ်ဂ့ၢ်ထၢဖှိၣ်န့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤတပူၤအဃီ ဒ်သိးကန့ၢ်ဘၣ် တၢ်ဂ့ၢ်ထၢဖှိၣ်အကလုာ်ကလုာ် ဒီး တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢအဘၣ်အမ့ၢ်အတီအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”