ဟံၣ်ဖိဃီဖိလၢအဘၣ်ဒိးသန့ၤအသးဒီး တၢ်သွီသွံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်, တၢ်မၤဘူၣ်လီၤသွံၣ်န့ၣ် လၢအဝဲသ့ၣ်အဂီၢ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်လီၤဆီလိာ်သး လၢတၢ်မူဒီး တၢ်သံ အဘၢၣ်စၢၤန့ၣ်လီၤ. လၢပှၤအါဒံအါဂၤအဂီၢ် တၢ်ဆၢတဲာ်လၢကမၤဘူၣ်လီၤသွံၣ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ထိၣ်ဟူးထိၣ်ဂဲၤ ဒိးသန့ၤအသးလၢ လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤ, တၢ်လဲၤခီဖျိ ဒီး တၢ်မၤအကျိၤအကျဲအံၤ အဝဲသ့ၣ် သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်အီၤဂ့ၤထဲလဲၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
Lifeblood ကရၢ ဟ့ၣ်သဆၣ်ထီၣ်ဝဲပှၤအီစထြ့လယါသ့ၣ်တဖၣ်လၢအကမၤဘူၣ်လီၤအါထီၣ်သွံၣ်, ဒီးဟ့ၣ်ပလီၢ်စ့ၢ်ကီးဝဲလၢ တၢ်မၤဘူၣ်သွံၣ်အံၤ မ့ၢ်ဝဲတၢ်လိၣ်ဘၣ်ထီဘိတပယူာ်ဃီတခါ ဒီး ပှၤမၤဘူၣ်လီၤအီၤထီဘိ မ့ၢ်တအိၣ်ဘၣ်န့ၣ် ဒ်တၢ်လိၣ်ဘၣ်အီၤအသိးန့ၣ် တၢ်တဒိးန့ၢ်ဘၣ်အီၤ လၢလၢလီၣ်လီၣ်ဘၣ်.
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ အီစထြ့လယါကီၢ် အပှၤထံဖိကီၣ်ဖိကမျၢၢ်နီၣ်ဂံၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်လီၤဆီလိာ်အသး အကလုာ်ဟဲအါထီၣ်အဃိ, ပှၤသ့ပှၤဘၣ်စဲၤနီၣ်သ့တဖၣ် စံးဝဲဒၣ်လၢ, ထံကီၢ်အံၤ အသွံၣ်တၢ်ပီးတၢ်လီန့ၣ် ကဘၣ် ဘၣ်လိာ်စ့ၢ်ကီးအသးဒီး တၢ်ဆီတလဲအံၤ, မ့ၢ်လၢပှၤဆါတနီၤန့ၣ် လိၣ်ဘၣ်ဝဲသွံၣ်လၢ အဘၣ်လိာ်အသးဒီး အဝဲသ့ၣ်အထူအထံး အဃိန့ၣ်လီၤ.
လၢ Christina Symons အဂီၢ်, တၢ်ဟ့ၣ်လီၤမၤဘူၣ်သွံၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ အနီၣ်စၢ်တဂၤ တၢ်လိၣ်ဘၣ်နီၣ်နီၣ်တခါန့ၣ်လီၤ.
အဝဲအဖိမုၣ်ဖိ Fotini, လၢအသးနံၣ်အိၣ်ဃိးနံၣ်တဂၤ အိၣ်ဒီး beta-thalassaemia သွံၣ်တၢ်ဆါ, လၢအမ့ၢ်တၢ်လီၤစၢၤလီၤသွဲၣ်သွံၣ်တၢ်ဆါတကလုာ်န့ၣ်လီၤ.
မ့ၢ်လၢသွံၣ်တၢ်ဆါအံၤအဃိ အဝဲလိၣ်ဘၣ် သွီသွံၣ်ထီဘိ, လၢအမ့ၢ် သၢနွံ—လွံၢ်နွံတဘျီန့ၣ်လီၤ.
“သွံၣ်မ့ၢ်တအိၣ်လၢပှဲၤလၢတၢ်ကသွီအီၤအဂီၢ်ဘၣ်န့ၣ်, ယဘ့ၣ်ကဆှၣ်ဒိၣ်မး မ့ၢ်လၢပဖိမုၣ်ဆံးအံၤအိၣ်ဒီးပှၤတသ့ဘၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. အဝဲန့ၣ် တ့ထုးထီၣ် အနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲအသွံၣ်တန့ၢ်ဘၣ်, လၢအမ့ၢ်သွံၣ်ဂီၤအယဲၤဖိသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် - အဃိသွံၣ်မ့ၢ်တအိၣ်ဘၣ်န့ၣ် အဝဲအိၣ်မူဝးတရံးအသးတန့ၢ်ဘၣ်. အဝဲအက့ၢ်ဂီၤအဒွဲပူၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်ကပတုာ်ကွံာ်အသး. အခိၣ်နူာ်မၤတၢ်မၤတန့ၢ်လၢၤဘၣ်. အသးဖုတသ့လၢၤဘၣ်ဒီး ပတအိၣ်ဘၣ်လၢၤဝဲဒၣ်ဒီးပဖိမုၣ်ဖိအံၤဘၣ်.”
ဟံၣ်ဖိဃီဖိလၢအလီၤဂာ်ဒ်သိး Christina သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, တၢ်မၤဘူၣ်လီၤသွံၣ်န့ၣ် တမ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်ကူစါယါဘျါ လၢတၢ်မၤအီၤ တဘျီတခီၣ်အဂီၢ်ဘၣ်.
မ့ၢ်ဝဲတၢ်ဘၣ်မၤအီၤထီဘိဖဲတၢ်အိၣ်မူအပူၤ, တၢ်သွီသွံၣ်ကိးဘျီဒဲးန့ၣ် မၤစၢၤဝဲဒၣ် ဖိသၣ်ဒ်သိး Fotini ဆဲးလဲၤထီၣ်ဘၣ်ကၠိ, အိၣ်ဘၣ်ဒီး တံၤသကိးသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး အိၣ်မူဘၣ်ဝဲဒ်သိးဖိသၣ်တဂၤတၢ်အိၣ်မူအသိးန့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်မၤဘူၣ်လီၤသွံၣ်န့ၣ် အတမ့ၢ်ထဲလၢ အဘၣ်ဃးဒီး ပှၤလၢအဒိးန့ၢ်ဘၣ်သွံၣ်အဂီၢ်ဘၣ်.
လၢ အဲးဒလ့း ပှၤမၤဘူၣ်လီၤသွံၣ် Indhu Dhanasekar အဂီၢ်န့ၣ်, တၢ်ဟ့ၣ်လီၤမၤဘူၣ်သွံၣ် အတၢ်အရ့ဒိၣ်န့ၣ် ဟဲအိၣ်ဖျါဆှံထီၣ်ဝဲ ဖဲလၢအဝဲဒိၣ်ထီၣ်ဘၣ်ဖဲအ့ဒံယါကီၢ်အခါန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ် တချုးလၢ တၢ်ဆဲးမၤဝဲ တၢ်ကူစါယါဘျါဒ်ဘၣ်န့ၣ် ဟံၣ်ဖိဃီဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်ဟးလူၤဃုဝဲဒၣ် ပှၤကမၤဘူၣ်လီၤန့ၢ်အဝဲသ့ၣ်သွံၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲအဝဲအသးနံၣ်အိၣ် ဆံစဲၣ်နံၣ်အခါ အဝဲဟ့ၣ်လီၤမၤဘူၣ်ဝဲသွံၣ် လၢတၢ်လိၣ်ဘၣ်အီၤအဆိအချ့တခါဝံၤအလီၢ်ခံ, အဝဲထံၣ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်မၤဘူၣ်လီၤသွံၣ်အံၤ ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်လီၤဆီဒ်လဲၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ဒ်နသ့ၣ်ညါအီၤအသိး, ဖဲမိၢ်တဂၤန့ၣ်ဟဲတဲတၢ်ဒီးယၤအခါ, အတမ့ၢ်ထဲလၢ အလီၤဂၤဒ်သိး ယဘၣ်ဟ့ၣ်လီၤကွံာ်ယတၢ်ဆၢကတီၢ်ဒီးမၤဘူၣ်လီၤအီၤဘၣ်, မ့ၢ်တၢ်လၢအဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဟ့ၣ်လီၤပှၤတဂၤအတၢ်မုၢ်လၢ်, ပှၤတဂၤလၢကအိၣ်မူဘၣ်တဘျီကဒီးအဂီၢ်, တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲနီၣ်ကစၢ်တဂၤအတူၢ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.”
အခဲအံၤန့ၣ် အဝဲအိၣ်ဆိးဖဲ အဲးဒလ့း ဒီး Indhu အံၤ မၤဘူၣ်လီၤဝဲ အသွံၣ်ထီဘိဒီး ဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါစ့ၢ်ကီးဝဲပှၤဂုၤပှၤဂၤသ့ၣ်တဖၣ် လၢအကမၤဒ်သိးအီၤန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးလၢ တဘျီတခီၣ်န့ၣ် လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤ အတၢ်နာ်ဒီး တၢ်နၢ်ပၢၢ်ကမၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ကဲထီၣ်ဝဲ တၢ်တဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါ ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်လၢ ကမၤဘူၣ်လီၤသွံၣ်ဘၣ်.
“ယဒိၣ်ထီၣ်ဖဲန့ၣ်အခါ ထီဘိန့ၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ်ဒီး လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤ တၢ်နၢ်ပၢၢ်ကမၣ် လၢအမ့ၢ်တၢ်လၢသွံၣ်န့ၣ်အကဘၣ်မ့ၢ်ဒၣ်ထဲလၢနဟံၣ်ဖိဃီဖိအဂီၢ်. ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် နဟံၣ်ဖိဃီဖိကလိၣ်ဘၣ်ဝဲသွံၣ်ဒီးနကဘၣ်ပာ်ကီၤဃာ်အီၤလၢနဟံၣ်ဖိဃီဖိအဂီၢ်. မ့တမ့ၢ်ဘၣ်တခီ, တၢ်လၢပှၤပိာ်မုၣ်န့ၣ် တၢ်တပျဲအမၤဘူၣ်သွံၣ်ဘၣ် ခီဖျိလၢ အချံအသၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး အလိၤဟဲကိးလါဒဲးအဃိ... ယဆိကမိၣ်လၢ တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤခဲလၢာ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤ အတၢ်နၢ်ပၢၢ်ကမၣ်န့ၣ်လီၤ.”
အီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤ အထံဖိကီၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် အကလုာ် အိၣ်ကျဲၣ်ကျီ လီၤဆီလိာ်အသးအါထီၣ်ဝဲဒၣ်အဃိ, တၢ်ဃုမၤန့ၢ်သွံၣ်လၢအဘၣ်လိာ်အသးအဂီၢ်န့ၣ် တၢ်ကီတၢ်ခဲအိၣ်အါထီၣ်ဝဲကွ့ၢ်ကွ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
Lifeblood ပှၤဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ်လီၢ်လးဒိၣ် Dr Rena Hirani ဃုသ့ၣ်ညါဝဲဒၣ် ထံကီၢ်အံၤ အသွံၣ်မဲာ်အက့ၢ်အဂီၤသ့ၣ်တဖၣ် ဆီတလဲအသးဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
“အဃိ တၢ်လၢပထံၣ်ဘၣ်အီၤ ဖဲတၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါအပူၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤ အတၢ်အိၣ်သးန့ၣ် အါတက့ၢ် အိၣ်ဖျါလၢအဂ့ၤတပၤ, သွံၣ်ကရူၢ် B ဒီး AB သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအအိၣ်ညီနုၢ်တခါ, ဖဲပပှၤတဝၢအပူၤ ဒီး သွံၣ်ကရူၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် အါတက့ၢ်တၢ်ထံၣ်ဘၣ်အီၤဖဲ အ့ရှၢၣ် အ့ဒံယါ ပးက့းစတၤ အပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်အကျါ, အဃိ တၢ်အဝဲအံၤန့ၣ် ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် ကမ့ၢ်တၢ်လၢ ပထံၣ်ဘၣ် သွံၣ် အတၢ်ဆီတလဲ အိၣ်ထီၣ်ဖဲ ပှၤအီစထြ့လယါ အပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.”
ကတီၢ်ဖဲလၢ ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် အါတက့ၢ် သ့ၣ်ညါဝဲဒၣ် သွံၣ်ကရူၢ် A, B, AB ဒီး O, သ့ၣ်တဖၣ်အခါ, သွံၣ်အသကဲးပဝးတၢ်လီၤဆီအိၣ်ဝဲလၢအကယၤအါမး လၢအဒိၣ်စိဝဲဒၣ် တၢ်သွီသွံၣ်, တၢ်ဟံးန့ၢ်သွီအီၤန့ၢ်တန့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
ခီဖျိလၢတၢ်အံၤအဃိ, Lifeblood ကရၢ စံးဝဲဒၣ် လိၣ်ဘၣ်ဝဲ ပှၤမၤဘူၣ်လီၤသွံၣ် အနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွး လၢအဘၣ်လိာ်အသးဒီး မုၢ်မဆါတနံၤအံၤ အီစထြ့လယါကီၢ် ကလုာ်ဒူၣ်ဆဲးလၤအါကလုာ်အတၢ်အိၣ်သးန့ၣ်လီၤ.
တၢ်သမံသမိးသွံၣ်ဝဲၤကျိၤ ကသံၣ်ကသီ ပှၤပၢဆှၢတၢ်အခိၣ်ဒိၣ် Dr James Daly စံးဝဲဒၣ် တယံၤဒ်ဘၣ် တၢ်ဆီတလဲသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဒုးကဲထီၣ်ဝဲ ပှၤအီစထြ့လယါဖိ လၢအမၤဘူၣ်လီၤသွံၣ်န့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဟဲအိၣ်အါထီၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲတနံၣ်အံၤ နံၣ်စးထီၣ်သီ ဖဲလါအ့ဖြ့ၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ် ပသုးကွံာ်ပသးဆူ တၢ်မၤကွၢ်တၢ်သံကွၢ်သံဒိးသ့ၣ်တဖၣ်အဃိ တၢ်သံကွၢ်လၢ ပှၤမၤဘူၣ်လီၤသွံၣ် ပိာ်မုၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ ပိာ်ခွါမ့ၢ်ဂ့ၤ စံးဆၢအီၤန့ၣ်, ပှၤပိာ်ခွါလၢ အမ့ၢ်ဝဲဒၣ် က့—gay မ့တမ့ၢ် bisexual လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်ရ့လိာ်ယံၤထၢသ့ၣ်တဖၣ် ကြၢးဝဲဘၣ်ဝဲလၢ တၢ်မၤဘူၣ်လီၤ သွံၣ်ဂီၤယဲၤ ဒီး သွံၣ်ဖျၢၣ် သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
Lifeblood ကရၢစံးဝဲဒၣ် ဒ်သိး ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်လိၣ်ဘၣ် ကထီၣ်ဘးလၢပှဲၤအဂီၢ် ကိးနွံဒဲးန့ၣ် လိၣ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်မၤဘူၣ်လီၤသွံၣ် သၢကထိဃၣ်ဃၣ်န့ၣ်လီၤ.
လၢဟံၣ်ဖိဃီဖိဒ်သိး Christina Symons သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, တၢ်ဆၢတဲာ်ဒ်အံၤ အတၢ်ဒိဘၣ်မၤဟူးန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်ဆီတလဲတၢ်အိၣ်မူန့ၣ်လီၤ.
“ထးဆဲးကိးဘိဒဲး တၢ်သ့ၣ်ဖးမုၢ်နံၤဆၢကတီၢ်ကိးခါဒဲး လၢနမၤအီၤန့ၣ် လၢပဂီၢ်မ့ၢ်တၢ်လုၢ်ဒိၣ်ပှ့ၤဒိၣ် လၢပဒွးအီၤလၢအပှ့ၤတလၢၤဘၣ်. မ့ၢ်ပှၤဆံးကိးဖိတဂၤအတၢ်မုၢ်လၢ်. မ့ၢ်တၢ်တခါလၢ ကတ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲ တၢ်သ့ၣ်နီၣ် တၢ်နံၤတၢ်အ့ လၢဆူမဲာ်ညါတသီ ဆူမဲာ်ညါတလါအဂီၢ် ဒီး ပတဲဖျါအီၤလၢ တၢ်ကတိၤတသ့တဘၣ်ဘၣ်. တၢ်မၤဆံးဆံးဖိလၢနမၤအီၤ တအိၣ်ဒီးတၢ်ကွၢ်လီၤနီၣ်ကစၢ်တၢ်န့ၢ်ဘျုးဘၣ်အံၤ လၢပဂီၢ်မ့ၢ်ဝဲတၢ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်န့ၣ်လီၤ.”
၂ဝ၂၆နံၣ် တနံၣ်အံၤ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်ပှၤမၤဘူၣ်လီၤသွံၣ်မုၢ်နံၤ—World Blood Donor Day န့ၣ်လီၤဘၣ်ဝဲဖဲ လါယူၤ ၁၄သီအနံၤန့ၣ်လီၤ. တနံၣ်အံၤ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် အတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤခိၣ်တီန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်မၤလၤကပီၤ ပှၤမၤဘူၣ်လီၤကလီသွံၣ် လၢအဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်ဒိဘၣ်မၤဟူးဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ် လၢတၢ်မၤပူၤဖျဲးသးသမူအဂီၢ် ဒီး ဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါဝဲပဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် လၢကဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့တၢ်မၤစၢၤ လၢတၢ်ပူၤဖျဲးအဂီၢ်, သွံၣ်တၢ်အိၣ်စံၣ်အိၣ်ကျၢၤအဂီၢ် ဒီး တၢ်ဃုထၢမၤန့ၢ် သွံၣ်ထံဆှံအတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.
