တၢ်မၤပျံၤမၤဖုးသၢဆး: တၢ်ဂ့ၢ်နီၣ်ကီၢ်လၢအဒုးကဲထီၣ်အီစထြ့လယါကီၢ်တၢ်ကိၢ်ဒိၣ်ထီၣ်ဖဲတၢ်ကိၢ်ထီၣ်သီအဆၢကတီၢ်

ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn

ဟီၣ်ခိၣ်ကဖျၢၣ်ကလံၤစိၤတကပၤ မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်ကဲထီၣ်န့ၣ် ပခိးကွၢ်အီၤလၢတၢ်လီၢ်ဖးယံၤ န့ၢ်ဝဲအလါအါမးလံန့ၣ်လီၤ.

ဖဲကီၢ်ဖြၣ်စ့ၣ်ဒီး စပ့ၣ်အပူၤန့ၣ် မ့ၣ်အူအီၣ်ဟးဂီၤကွံာ်တၢ်လီၢ်အအ့ကၢး လၢအကထိအကလးအါမးဒီး ဟံၣ်ဃီလၢအထိအါမး ဘၣ်ဃ့ၢ်ပူၤဖျဲးကွံာ်အသးန့ၣ်လီၤ.

ပှၤလဲၤဟးကသုၣ်ကသီဖဲ မဲဒရ့း ဝ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်သဂၢၢ်ဒီး တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်လၢ အတညီနုၢ်မၤအသးဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

အဝဲသ့ၣ်စံးဝဲဒၣ်, “တနံၣ်အတီၢ်ပူၤ အခါဒ်အံၤန့ၣ် ပဟဲဟးညီနုၢ်အဃိ မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤကမၤအသးဒ်လဲၣ်န့ၣ် ပသမံသမိးထံအီၤ ဒီး တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်န့ၣ် ကိၢ်ဒိၣ်န့ၢ်ဒ်လၢပမုၢ်လၢ်ပာ်အီၤ. ဒ်နသ့ၣ်ညါအသိး, ဖဲကီၢ်အမဲရကၤအပူၤ တၢ်လီၢ်လၢပဟဲန့ၢ်အီၤန့ၣ် တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်လၢအလီၤဂာ်ဒ်သိးအံၤအိၣ်အါမး, အဃိပဟဲဖဲအံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဒ်သိးပဟးဆှဲးတၢ်ကိၢ်သဟီၣ်အံၤ နာ်သက့န့ၣ် ပတန့ၢ်ဟးဆှဲးဘၣ်အီၤဘၣ်.”

North America တၢ်လီၢ်တနီၤအပူၤန့ၣ် တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်ဟဲဒိၣ်ထီၣ်ဒီး ဒုးကဲထီၣ်ဝဲမ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်ဖဲ Spokane လၢအအိၣ်ဖဲ ဝၣ်ရှ့ၣ်တၣ်ကီၢ်စဲၣ်အပူၤဒီး ကီၢ်ခဲနဒၤတၢ်လီၢ်တနီၤန့ၣ်လီၤ.

တၢ်ထိၣ်ဒွးမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤ, ပှၤသ့ပှၤဘၣ်လၢမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်ဆီတလဲဂ့ၢ်ဝီ Zhi Weng စံးဝဲဒၣ် တယံၤလၢၤဘၣ်န့ၣ် အီစထြ့လယါကီၢ်စ့ၢ်ကီး ကတူၢ်ဘၣ်ဝဲဒၣ်တၢ်ဟဲကိၢ်သအူးဒိၣ်ထီၣ်န့ၣ်လီၤ.

အဝဲစံးဝဲဒၣ် ဖဲကိၢ်ထီၣ်သီတဘျီအံၤန့ၣ် ပှၤလၢအအိၣ်ဖဲ မုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးဒီး မုၢ်နုာ်ကလံၤထံး သ့ၣ်တဖၣ် ကတူၢ်ဘၣ် တၢ်ကိၢ်ကလၢၤဒိၣ်ထီၣ်န့ၣ်လီၤ.

“အဃိစးထီၣ်ဖဲ Western Australia မုၢ်နုာ်တၢ်လီၢ်တနီၤန့ၣ် ကအထုးလဲၢ်ထီၣ်အသးတုၤလၢ ခွံစလဲကလံၤထံးတကပၤဒီး အီစထြ့လယါကီၢ် ကလံးထံးတၢ်လီၢ်တနီၤအပူၤ, တၢ်ဒုးနဲၣ်ဖျါအိၣ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်န့ၣ် အကအါထီၣ်တုၤလၢ အမျးကယၤ ၂ဝ ဒီး တၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤအပူၤန့ၣ် ကမ့ၢ်ဝဲ တၢ်ကိၢ်ထီၣ်သီအဆၢကတီၢ်လၢ အကိၢ်ကလၢၤဒိၣ်ကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ.”

ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်ဆိကမိၣ်ပာ် တၢ်ကိၢ်ထီၣ်သီဒီး တၢ်ကိၢ်ခါအဆၢကတီၢ် တၢ်ကိၢ်ကဟဲဒိၣ်ထီၣ် အတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တလီၤဂာ်ဒ်သိး တၢ်ဂ့ၢ်လၢအဒုးကဲထီၣ် တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်ဒိၣ်ထီၣ်ဖဲ ယူရပၤဒီး North America အပူၤဘၣ်.

ကီၢ်မိၢ်ပှၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် အပူၤကွံာ်စှၤကိးလါအတီၢ်ပူၤ တူၢ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်ဆီတလဲ အတၢ်ဘၣ်ဒိၣ်ဘၣ်ထံး, လၢတၢ်ကိၢ်သဟီၣ်ဟဲဆူၣ်ထီၣ် ဒီး ကဲထီၣ်တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဒီးမ့ၣ်အူန့ၣ်လီၤ.

အဲးလ်နံးညိး—El Niño အတၢ်ကဲထီၣ်သးန့ၣ် ဘၣ်တၢ်ထိၣ်ဒွးအီၤဒီး ပစံးဖ့းမၣ်သမံးပီၣ်လဲၣ်မိၢ်ပှၢ်—Pacific Ocean ပီၣ်လဲၣ်ထံအမဲာ်ဖံးခိၣ် တၢ်ကိၢ်သဟီၣ် — လၢဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဆူၣ်မးဖဲ အ့ရှၢၢ် ပစံးဖ့းအပူၤ — နာ်သက့ မ့မ့ၢ်ဖဲယူရပၤဒီး North America အပူၤန့ၣ် တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးတအိၣ်အါလၢ်ကဲၣ်ဆိးဘၣ်.

တနံၣ်အံၤ အဲးလ်နံးညိး— El Niño အံၤ အကဂဲၤလိာ်တၢ်ဒီး ဟဲစိာ်တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်ဒိၣ်ထီၣ် ဒီး တၢ်စူၤကစှၤဝဲန့ၣ်လီၤ.

အဲးလ်နံးညိး—El Niño တနံၣ်အံၤန့ၣ် အကဆူၣ်န့ၢ်ဒ်နံၣ်လၢအပူၤကွံာ်သ့ၣ်တဖၣ် - အပူၤကွံာ်တနွံ တၢ်ထိၣ်ဒွး နီၣ်ဂံၢ်စရီ အပူၤတၢ်ကိၢ်သဟီၣ်န့ၣ် ထီၣ်အါန့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ ၂ဒံၢ်ကရံၢ် အဃိ အနံၣ်တဆံအတီၢ်ပူၤ တၢ်အဝဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်တၢ်အထီကတၢၢ်အါကတၢၢ် အဆိကတၢၢ်တဘျီန့ၣ်လီၤ.

Dr Andrew Watkins - လၢအမ့ၣ်သရၣ်ဒိၣ်စိဖဲမီနၣ်ဖၠၣ်စိမိၤဒီး မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်ဆီတလဲကီၣ်ကးကရၢ ပှၤဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ်တဂၤစံးဝဲဒၣ်, တနံၣ်အံၤန့ၣ်, အီစထြ့လယါကီၢ် ကတူၢ်ဘၣ်တၢ်လီၤပျံၤလီၤဖုးသၢဆးလၢအမ့ၢ်: မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်ဆီတလဲအမဲာ်ညါန့ၣ် အကအိၣ်ဝဲဒီး မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤသနူခံကလုာ် လၢအကဒုးကဲထီၣ်ဝဲဒၣ် မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤဟဲကိၢ်ကလၢၤဒိၣ်ထီၣ်န့ၣ်လီၤ.

အဲးလ်နံးညိး—El Niño ကအိၣ်ဝဲဒၣ် ဒီး တကတီၢ်ဃီန့ၣ် လၢအ့ဒံယါမၣ်သမံးပီၣ်လဲၣ်မိၢ်ပှၢ် ပီၣ်လဲၣ်ထံမဲာ်ဖံးအဂီၢ် တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်ပတီၢ်လၢ အဂ့ၤတကပၤန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်တခါအဃိ— တၢ်အံၤအခီပညီမ့ၢ်ဝဲ ပီၣ်လဲၣ်ထံမဲာ်ဖံးခိၣ်တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်န့ၣ် တၢ်ဆီတလဲအကအိၣ်ဝဲထီဘိန့ၣ်လီၤ.

“တၢ်အဝဲန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် အဲးလ်နံးညိး—El Nino အတၢ်ကဲထီၣ်သး နာ်သက့ ကမ့ၢ်ဖဲ အ့ဒံယါမၣ်သမံးပီၣ်လဲၣ်မိၢ်ပှၢ်အပူၤ. တၢ်ဘူၣ်တဂ့ၤဘၣ်တခါန့ၣ်, တၢ်အိၣ်သးန့ၣ် အကအိၣ်ဒ်အံၤ တုၤလၢတၢ်ကိၢ်ခါအဆၢကတီၢ်တစု, ဖဲအ့ရှၢၢ်တၢ်စူၤခါကလံၤဟဲနုာ်လီၤဆီၣ်ဖျိးကွံာ်အီၤတစုန့ၣ်လီၤ. အဃိဖဲလၢနမ့ၢ်အိၣ်ဒီး မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်ဆီတလဲ, အဲးလ်နံးညိး—El Nino ဒီး အ့ဒံယါမၣ်သမံးပီၣ်လဲၣ်မိၢ်ပှၢ်မဲးဖံးတၢ်ဆီတလဲလၢအဂ့ၤတကပၤအခါ, ကဲထီၣ်ဝဲဒၣ်တၢ်သၢကလုာ် လၢအဆီၣ်နုာ်လီၤဝဲတၣ်ကိၢ်ဒိၣ်ထီၣ်ဖဲ အီစထြ့လယါကီၢ် မုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးတကပၤ ဒီး တၢ်ကိၢ်ဃ့ထီဒိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ်, လီၤဆီဒၣ်တၢ်ဖဲ တၢ်ကိၢ်ထီၣ်သီအတီၢ်ပူၤအခါန့ၣ်လီၤ.”

အဲးလ်နံးညိး—El Niño လၢအဆူၣ်အကိၤဒိၣ်မးတခါန့ၣ် အခီပညီတမ့ၢ်လၢ တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်ကဒိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ်တပယူၤဃီဘၣ်နာ်သက့မ့ၢ်ဝဲ တၢ်အက့ၢ်အဂီၤလၢ အဆူၣ်အကိၤဒိၣ်မးတခါန့ၣ်လီၤ.

ဖဲအပူၤကွံာ်စှၤကိးနံၣ် အဲးလ်နံးညိး ကဲထီၣ်န့ၣ်, တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်ဟဲဒိၣ်ထီၣ်ဒီး တၢ်ကိၢ်အဆၢကတီၢ်ယံၤထီၣ်သကုၤထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.

ဒီးအဝဲသ့ၣ်န့ၣ် တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲတၢ်သ့တခါ လၢပှၤသ့ပှၤဘၣ်လၢမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်ဆီတလဲသ့ၣ်တဖၣ်ကိးအီၤ "တၢ်ကိၢ်ဃ့ထီကဲထီၣ်ဖုးအသး—flash droughts" - လၢအမ့ၢ်တၢ်တခါလၢအကဲထီၣ်ခီဖျိ တၢ်ကိၢ်ဒိၣ်ဖဲ တၢ်ဆၢကတီၢ်ဖုကိးအတီၢ်ပူၤ ဒီး မၤဃ့ထီကွံာ်တၢ်စုၣ်စီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ချ့မးဒီး ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲ မ့ၣ်အူအတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ် ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်န့ၣ်လီၤ.

“ဒီးတၢ်အဝဲအံၤန့ၣ် လၢမ့ၣ်အူ, ထံအတၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢဒီး တၢ်အဂုၤအဂၤအဂီၢ်န့ၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ်ဒိၣ်မး. တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်လၢ တၢ်ကိၢ်ဃ့ထီဖုးအသး ဖဲတၢ်ကိၢ်ထီၣ်သီအခါဒီး တၢ်ကိၢ်ခါအဆၢကတီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်နီၣ်ကီၢ်တခါ, ဒီး လၢကဒုးနဲၣ်ဖျါတၢ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ် ကီဒိၣ်မးလၢ တၢ်ကဃုဝဲဒၣ် စဲအ့ၣ်အတၢ်ပာ်ဖျါသ့ၣ်တဖၣ်, နာ်သက့ ဒ်သိးလၢယမ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤမၤတၢ်ဘၣ်ဃး မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်ဆီတလဲဂ့ၢ်ဝီ လီၢ်လံၤတဂၤအသိး တၢ်ဂ့ၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ ဖဲမုၢ်နၤခီအခါယမံတန့ၢ်ဘၣ် အတၢ်ဂ့ၢ်တခါန့ၣ်လီၤ.”