ပစံးဖ့း ညၣ်ထူနၤ တၢ်ဖံးတၢ်မၤအလီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဖီၣ်ညၣ်အကလုာ်အံၤ အဒိၣ်ကတၢၢ်လၢဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်, လၢအမၤစၢၤ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်တၢ်ဖီၣ်ညၣ် အါန့ၢ်တဝာ်ဘျဲၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်ဂီၢ်မုၢ်ဂီၢ်ပာ်အံၤ ကဲထီၣ်ဝဲဒၣ် ပှၤလၢအဖံးမၤဝးတရံး တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤညၣ်အံၤ ပာ်တၢ်ညိၣ်လီၤဖဲ တၢ်လၢအတဖိးသဲစးတၢ်ဘျၢဘၣ်, တၢ်ဖီၣ်ညၣ်အတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤလၢ တၢ်တတီၣ်ဖျါထီၣ်အီၤဘၣ် မ့တမ့ၢ် တလူၤပိာ်ထွဲတၢ်သိၣ်တၢ်သီဘၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢကဒုးထီဒါတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ် — တၢ်မၤဝဲဒၣ် တၢ်နုာ်လီၤဟံးဆူၣ်ဂ့ၢ်ဝီသကုၤ ပစံးဖ့းဒီတဘ့ၣ်အပူၤ, လၢအပၣ်ဃုာ်ဒီး အီစထြ့လယါကီၢ် အတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ လၢအသူဝဲဒၣ် ကျိၤကျဲ သနၢၣ် အကထြၢ တဘျုးခါန့ၣ်လီၤ. တၢ်နုာ်လီၤဟံးဂ့ၢ်ဝီအံၤ အတၢ်ပညိၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဒ်သိး ကဃုသ့ၣ်ညါပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ ပှၤလၢအမၤတၢ်တဖိးသဲစးတၢ်ဘျၢဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်ပာ်ဖျါအံၤ ဘၣ်တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤအီၤလၢ Pulitzer Centre န့ၣ်လီၤ.
ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
ကျိၤကျဲသနူသ့ၣ်တဖၣ်အံၤခဲလၢာ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ ပစံးဖ့းတၢ်ဖီၣ်ညၣ်ဝဲၤကျိၤ—Pacific Islands Forum Fisheries Agency ဖဲ Solomon Islands — စီၤလမိၤကီးပာ်ဖှိၣ် အပူၤန့ၣ်လီၤ.
ပစံးဖ့း ထံကီၢ်အဘ့ၣ်တဆံ တၢ်ဖီၣ်ညၣ် တၢ်ဖံးတၢ်မၤ, ပီၣ်လဲၣ်ပီၣ်တြီၤဒီး ပၢၤကီၢ်ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ် ဆ့ၣ်နီၤအိၣ်ဖှိၣ်သကိးဝဲဒၣ် လၢအပၣ်ဃုာ်ဒီး တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤလၢ အီစထြ့လယါ, နယူစံၣ်လဲး, ဖြၣ်စ့ၣ်ဒီး ကီၢ်အမဲရကၤ— ပာ်ဖှိၣ်ထီၣ်ဝဲအသးတပူၤဃီလၢ တၢ်ဒီသဒၢ ဟီၣ်ကဝီၤအံၤ အသွံၣ်ကျိၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
အဝဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ပစံးဖ့းတၢ်ဖီၣ်ညၣ်ဝဲၤကျိၤ တစိၢ်တလီၢ် ပှၤပၢဆှၢတၢ်အခိၣ်—၂ ဒီး တၢ်ဝးတရံးဖံးမၤတၢ်ဖီၣ်ညၣ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤလီၢ် ပှၤပၢဆှၢတၢ်အခိၣ်ဒိၣ် Allan Rahari န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်ဖီၣ်ညၣ်ထူနၤ တၢ်ဖံးတၢ်မၤဖဲဟီၣ်ကဝီၤအံၤအပူၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပစံးဖ့းကီး အထံကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အပျိၢ်ဃံတခါန့ၣ်လီၤ. နီၣ်နီၣ်န့ၣ်, လၢပဝဲဒၣ် ပစံးဖ့းကီးထံကီၢ်တနီၤအဂီၢ်, ကျိၣ်စ့လၢတၢ်မၤန့ၢ်အီၤလၢ ညၣ်ထူနၤ အတၢ်ဖံးမၤန့ၢ် မ့ၢ်ဝဲမုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်ထဲတခါဧိၤလၢ အဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ ကၠိသ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်ဆါဟံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
ဒ်သိးကပတုာ် တၢ်ဖီၣ်ညၣ်အါတလၢကွံာ်အခၢးအဂီၢ် — တၢ်ဖီၣ်ညၣ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤဝဲၤကျိၤ မၤဝဲဒၣ် တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤ ကိးနံၣ်ဒဲးန့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤအံၤ ဘၣ်တၢ်ကိးအီၤလၢ Operation Tui Moana န့ၣ်လီၤ.
ခီၤမဲဒၢၤ Khan Beaumont မ့ၢ်ဝဲဒၣ် Royal Australian Navy— အီစထြ့လယါသုးထံ ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါဘၣ်ဃး တၢ်ခိးကွၢ်တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤမူဒါခိၣ် ဃုာ်ဒီး ပစံးဖ့းကီးတၢ်ဖီၣ်ညၣ်ဝဲၤကျိၤ ဖဲစီၤလမိၤ ကီး အပူၤန့ၣ်လီၤ.
“တၢ်လၢပကျဲးစၢးကွၢ်ဃုအီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ကဘီလၢအအိၣ်ဖဲ တၢ်ဖီၣ်ညီနုၢ်ညၣ်တၢ်လီၢ် အချၢသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး အဝဲသ့ၣ်မ့ၢ်မတၤတဂၤလဲၣ်န့ၣ် ပာ်ဘၢဃာ်အသး ... တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤ ဒ်သိးလၢ ကဘီဖီၣ်ညၣ်လၢအသွီနုာ်လီၤပာ်စရီသ့ၣ်တဖၣ် တီၣ်ဖျါထီၣ် ညၣ်အဘ့ၣ်လၢအဝဲသ့ၣ်ဖီၣ်န့ၢ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ် တမ့ၢ်တတီဘၣ်စ့ၢ်ကီးအိၣ်ဝဲဒၣ်. အဃိန့ၣ် ဖဲလၢအဝဲသ့ၣ်ဟဲက့ၤဃီၤကဒါဖဲ ကၢၢ်ခိၣ်အခါ ပသမံသမိးထံဝဲဒၣ် စရီလၢအဝဲသ့ၣ်တီၣ်ဖျါထီၣ်အီၤဒီး ညၣ်အဘ့ၣ်လၢအဝဲသ့ၣ်ဖီၣ်န့ၢ်အီၤနီၣ်ကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်အလီၤဆီလိာ်အသးအိၣ်တအိၣ်. ဒီးဖဲပီၣ်လဲၣ်အပူၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ဆီတလဲ ဆှၢကွံာ် ညၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်တအိၣ်န့ၣ် ပပာ်စ့ၢ်ကီး တၢ်သးစၢၢ်ဆၢ မူးမူးနီၣ်နီၣ်လီၤ.”
တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤအံၤ တ့ၢ်လီၤပာ်ဝဲဒၣ် စှၤဖးလဲၢ်တခါ — လၢအဟ့ၣ်လီၤတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤဆူ ကီးအထံအကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤအအိၣ်, လၢအဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤဖဲအဝဲသ့ၣ် Exclusive Economic Zones—ပနံာ်ကဝီၤဒိၣ်လီၤဆီ သ့ၣ်တဖၣ်အပူၤ — လၢအမ့ၢ် ပစံးဖ့း ဟီၣ်ကဝီၤ ပီၣ်လဲၣ်ထံ တၢ်စုလီၢ်ခီၣ်ခိၣ် လၢအဘၣ်တၢ်တီခိၣ်ရိၤမဲရဲၣ်ကျဲၤအီၤလၢ ကရၢလၢအအိၣ်ဒီးစိကမီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ထံကီၢ်တနီၤနီၤန့ၣ် တၢ်ဖီၣ်ညၣ်န့ၣ်ပာ်ဝဲဒီး အနီၣ်ထိၣ်. ထံကီၢ်အဂုၤအဂၤ တနီၤတခီန့ၣ် ပာ်ဝဲဒၣ်လၢ လဲးစ့ၣ်—လံာ်ပျဲတခါအဖီခိၣ်. တနီၤတနီၤတခီဒု, ကရၢဖိအထံကီၢ်တဘ့ၣ်န့ၣ်, ဘၣ်ဟ့ၣ်လီၤ လံာ်ပျဲအဘူးအလဲတခါဒီး ဖီၣ်ညၣ်န့ၢ်ဝဲဒၣ်ဒ်အဝဲသ့ၣ်ဘၣ်သးအီၤအသိး. ဖဲပယူၤအဲၣ် ကရၢဖိအပူၤန့ၣ် တၢ်ဖီၣ်ညၣ်ထူနၤတခါလီၤန့ၣ် လီၤလၢဝဲဒၣ် ဒီလၣ် ၁.၅ ဘံလယၢၢ် ဒီး တၢ်အလုၢ်အပှ့ၤအံၤ ထဲတခါဧိၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်ထုးန့ၢ် ပှၤလၢအမၤတၢ်တဂ့ၤဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အသး. ကိးနံၣ်ဒဲးန့ၣ် ယူၤအဲၣ် ဒီလၣ် အကကွဲၢ် ၃ဝဝ ဘၣ်လီၤမၢ်ကွံာ်ဝဲဒၣ်ဖဲ တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤ လၢအတဖိးသဲတၢ်ဘျၢဘၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.”
ဒ်သိးကဟးဆှဲး တၢ်သိၣ်တၢ်သီတၢ်ဘျၢအဂီၢ် မ့တမ့ၢ် တပာ်ဖျါအဝဲသ့ၣ် တၢ်ကဲကဘီကစၢ်ဘၣ်အဂီၢ်, ပှၤဖီၣ်ညၣ်တနီၤနီၤန့ၣ် ဆီတလဲကွံာ် အဝဲသ့ၣ်ကဘီအနီၣ်တယၢ်စ့ၢ်ကီးအိၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.
“ဒ်သိးလၢ ကမၤစၢ်လီၤ မ့တမ့ၢ် ဟးဆှဲးကွံာ် အထံကီၢ် သဲးစးတၢ်ဘျၢအဂီၢ်, အါစုအါဘျီန့ၣ် နကထံၣ်ဘၣ်လၢ ကဘီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဆီတလဲကွံာ် အနီၣ်တယၢ် ဆူထံကီၢ်အဂၤတဘ့ၣ် နီၣ်တယၢ် ခီဖျိလၢ ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ် ကိးပတုာ်သမံသမိး ကဘီ န့ၢ်ဝဲဒၣ်ထဲလၢ ကဘီလၢအယူၤထီၣ် အဝဲသ့ၣ်အနီၣ်ကစၢ်အထံအကီၢ် နီၣ်တယၢ်ဒၣ်ဝဲအဃိန့ၣ်လီၤ.”
လၢတၢ်မၤစၢၤ တၢ်ကွၢ်ဃုဖီၣ်န့ၢ် ပှၤမၤကမၣ်သဲစးတၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် တၢ်သူစ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် ဆဲးထလဲး—မူဖျၢၣ်ဒိ တၢ်အိၣ်ခိးကွၢ်တၢ် သ့ၣ်တဖၣ် ဒ်သိးတၢ်ပီးတၢ်လီခိၣ်သ့ၣ်ဖးဒိၣ်တခါအသိးန့ၣ်လီၤ.
နယူစံၣ်လဲၣ်ကလံၤသုး သုးဒ့ခိၣ် Ashley Wilson မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပစံးဖ့း တၢ်ဖီၣ်ညၣ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤဝဲၤကျိၤ ပှၤရဲၣ်ကျဲၤတၢ်ဒီး တၢ်ဆဲးကျိးမူဒါခိၣ်တဂၤန့ၣ်လီၤ.
“ပစံးဖ့းမၣ်သမံး ပီၣ်လဲၣ်မိၢ်ပှၢ်အံၤ မ့ၢ်ဝဲတၢ်ဖးလဲၢ်ဖးကွာ်, လၢအလဲၢ်အထီအိၣ်ဝဲ အကကွဲၢ် ၃ဝ ဒီး တဝာ် စကွဲကံလိမံထၢၣ်န့ၣ်လီၤ. အဃိ စဲးဖီကဟၣ်လၢ အဒိးသန့ၤထီၣ်အသးလၢ မူဒီ မ့ၢ်တအိၣ်ဘၣ်န့ၣ်, အလီၤဂာ်ဝဲဒၣ်ဒ်သိး နဟးကွၢ်ဃု ထးဖိတဘိဖဲ လီၢ်ဘိပူၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ်ပထံၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်လီၢ်ဖးလဲၢ် လၢအပာ်တၢ်ပညိၣ်လီၤဖဲ တၢ်ဖီၣ်ညၣ် အတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤအပူၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဒ်သိးကန့ၢ်ဘၣ်လံာ်ပျဲလၢတၢ်ဖီၣ်ညၣ်အဂီၢ်န့ၣ် ပသူဝဲဒၣ် ကဘီဖးဒိၣ် တၢ်အိၣ်ခိးကွၢ်တၢ်ကျိၤကျဲသနူသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး ထုးထီၣ်ရၤလီၤအီၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲန့ၣ်အလီၢ်ခံ ဆဲးထလဲး—မူဖျၢၣ်ဒိ တၢ်အိၣ်ခိးကွၢ်တၢ်အံၤ ပျဲပှၤလၢ ပကထံၣ်န့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤလၢတၢ်တထုးထီၣ်ရၤလီၤအီၤဘၣ်န့ၣ် မ့ၢ်မတၤဂၤလဲၣ်. ဖဲထံကျါန့ၣ် ကဘီလၢ အအိၣ်ခံးသူသ့ၣ်တဖၣ် ပထံၣ်အီၤကသ့ဒ်လဲၣ်. တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢ ပပာ်တၢ်ပညိၣ်လီၤဖဲအလိၤနီၣ်နီၣ်န့ၣ်လီၤ.”
ဖဲန့ၣ်အလီၢ်ခံန့ၣ်, တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဘၣ်တၢ်ဆှၢဝဲဒၣ်အီၤဆူ ကဘီယူၤ ခံဘ့ၣ်အအိၣ် လၢအမ့ၢ်ကဘီယူၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢ တၢ်ဖီၣ်ညၣ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤဝဲၤကျိၤပၢအီၤ ဒီး ဆီလီၤပာ်အီၤန့ၣ်လီၤ.
ဒ်သိးဒီး Operation Tui Moana တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤတခါအသိး, အီစထြ့လယါ တၢ်ဒီသဒၢ သုးကျိၤ အပှၤသုးဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဆီလီၤပာ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် သုးတၢ်လီၢ်ဖဲ Cook Islands ဒီး Tonga ကီးသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤ, လၢအဟ့ၣ်လီၤဝဲဒၣ် ချံဟးဆှၣ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး Spartan ကဘီယူၤ ဒ်အမ့ၢ်တၢ်မၤစၢၤ တၢ်အိၣ်ခိးကွၢ်တၢ် အတၢ်ဖံးတၢ်မၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
