အပူၤကွံာ်အနံၣ်ဃုဆံအခါန့ၣ်, ပှၤမၤတၢ်ဖိဖဲ Wave Hill တၢ်ဘုၣ်ကျီၣ်တၢ်လီၢ် လၢအအိၣ်ဖဲ ကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ—Northern Territory အပူၤသ့ၣ်တဖၣ် ဂဲၤဆၢထၢၣ်ထီဒါဝဲ တၢ်နီၤဖးတၢ်အဒူၣ်အဆၢ တၢ်ကွၢ်တလီၤတၢ်ဒီး တၢ်ဖံးတၢ်မၤလီၢ် အတၢ်အိၣ်သးဖှီၣ်ဖှီၣ်ယာ်ယာ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒီး လဲၤထီၣ်ဝဲဖဲကျဲခိၣ် ဒီးပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ အဝဲသ့ၣ်အတၢ်ထီဒါန့ၣ်လီၤ. တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤအကါဒိၣ်လၢအီစထြ့လယါကီၢ်ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်ခွဲးယာ်အဂီၢ်, Wave Hill တၢ်လဲၤဟးပာ်ဖျါထီၣ်သးဖဲကျဲမုၢ်ခိၣ်အံၤ မ့ၢ်တၢ်ဒုးနဲၣ်ကျဲလၢ ၁၉၇၆ နံၣ် ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်ခွဲးယာ်သဲစးအဂီၢ်ဒီး အတၢ်အကါဒိၣ်အံၤ ဘၣ်တၢ်မၤလၤကပီၤဒံးဝဲဒၣ်အီၤတုၤမုၢ်မဆါတနံၤအံၤန့ၣ်လီၤ.
ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
အပူၤကွံာ်အနံၣ် 60 အခါန့ၣ်, Gurindji, Mudburra ဒီး Warlpiri ကလုာ်ဒူၣ် အဂၤ ၂ဝဝ ဟးထီၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ ဝ့ၢ်ချၢတၢ်ဘုၣ်ကျီၢ်အတၢ်လီၢ် လၢအအိၣ်ဖဲ ကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ—Northern Territory အပူၤန့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဂဲၤဆၢထၢၣ်ထီဒါ တၢ်နီၤဖးတၢ်အဒူၣ်အဆၢ တၢ်ကွၢ်တလီၤတၢ်ဒီး တၢ်ဖံးတၢ်မၤလီၢ် အတၢ်အိၣ်သးဖှီၣ်ယာ် အတၢ်ဟးထီၣ်အံၤ, ဘၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါဝဲဒၣ်အီၤဒ်သိး Wave Hill လၢအကဲထီၣ်ဝဲ အီစထြ့လယါကီၢ် ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်ခွဲးယာ်တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤ လၢအရ့ဒိၣ်တခါန့ၣ်လီၤ.
ဖဲန့ၣ်အခါန့ၣ်, ကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ—Northern Territory အပူၤ အဘီးရကၠံၤနၢၤပှၤမၤတၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်ဟ့ၣ်လီၤ အတၢ်ဖံးတၢ်မၤအဘူးအလဲစှၤန့ၢ် ပှၤယူရပၤဖိလၢအမၤတၢ်မၤဒ်သိးအဝဲသ့ၣ်, တဘျီတခီၣ်န့ၣ် စှၤဝဲဒၣ်တဝာ်, တဘျီတခီၣ်န့ၣ် တန့ၢ်ဘၣ်အဘူးအလဲနီဆဲးဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
Wave Hill တၢ်ဘုၣ်ကျီၢ်အတၢ်လီၢ်အံၤ မ့ၢ်ဝဲဒၣ် အဲကလံး British Lord Samuel Vestey အတၢ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်လၢနကဘၣ်သ့ၣ်နီၣ်အီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပဝဲဒၣ်အံၤ ပမ့ၢ်ဒၣ်ပှၤအိၣ်ဒိးလဲဖဲဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အံၤ ဒီး ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အံၤန့ၣ် ပဒိၣ်ပၢအီၤ, လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ် ခီးမီဝဲးသ် ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်.”
Vincent Lingiari မ့ၢ်ဝဲပှၤတီခိၣ်ရိၤမဲပှၤမၤတၢ်ဖိအတၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်ထီဒါအံၤ ဒီး အဝဲန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤကွၢ်ထွဲတၢ်ဘုၣ်ကျီၢ်တၢ်လီၢ်အံၤတဂၤန့ၣ်လီၤ.
“အဝဲသ့ၣ်တဲလၢ အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် ဟုၣ်န့ၢ်ဝဲဒၣ်ပှၤတဂၤအထံကီၢ်. ဒီးယတဲအဝဲသ့ၣ်လၢ, တချုးလၢ Lord Vestey အိၣ်ဖျဲၣ်ဒ်ဘၣ် ဒီး ယအိၣ်ဖျဲၣ်ဒ်ဘၣ်န့ၣ်, တၢ်ဖဲအံၤကိးမံၤဒဲးန့ၣ်မ့ၢ်တ့ၢ်ဝဲဒၣ် Blakfella အထံကီၢ်န့ၣ်လီၤ.”
တၢ်ဟးထီၣ်ပာ်ဖျါတၢ်ထီဒါအံၤ ဘၣ်တၢ်စးထီၣ်အီၤဖဲ ၁၉၆၆နံၣ်, ဒီး ဖဲ ၁၉၆၇နံၣ်န့ၣ် ပှၤမၤတၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဆီလီၤဝဲဒၣ် တၢ်အိၣ်ပတုာ်အလီၢ်အသီတခါ လၢအစီၤစုၤယံၤဒီး Daguragu ကံလိမ့ထၢၣ် ၂ဝ န့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဒိးလဲဟီၣ်ခိၣ်လံာ်ဃံးဃာ်န့ၣ် ကစီၤပၤခၢၣ်စးပှၤပၢဆှၢတၢ်ခိၣ်ကျၢၢ် ထုးသံကွံာ်အီၤဝံၤအလီၢ်ခံ, ဖဲ ၁၉၇၂ နံၣ် လ့ၢ်ဘၢၣ် ကိတိာ်ခိၣ်ကျၢၢ်လီၢ်လံၤ Gough Whitlam ကဲထီၣ်ဘၣ်ပဒိၣ်တဘျီ, ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ် အတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤ တၢ်မုၢ်လၢ်ဟဲက့ၤစးထီၣ်ကဒါက့ၤအသးန့ၣ်လီၤ.
လၢခံတနံၣ်န့ၣ်, တၢ်ဒိးလဲလီၤ Wave Hill အတၢ်လီၢ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်နီၤဖးအီၤခံခါ, ဒီး Gurindji မၤန့ၢ်ဝဲအီၤတခါန့ၣ်လီၤ.
တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်ထီဒါအံၤ ကတၢၢ်ဝဲဒၣ်ဖဲ ၁၉၇၅နံၣ်, လၢအမ့ၢ် Gough Whitlam ဖှံလီၤန့ၢ်ဝဲဒၣ် မဲာ်ကမူၣ်ဖဲ Vincent Lingiari အစုပူၤန့ၣ်လီၤ.
“ယဟ့ၣ်လီၤနၤလံာ်ဃံးဃာ်အံၤ မ့ၢ်ဝဲအီစထြ့လယါသဲစးတၢ်အုၣ်ကီၤတခါ လၢအမ့ၢ် ဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ Gurindji ကလုာ်ဒူၣ်အတၢ်န့ၣ်လီၤ.”
Mervyn Bishop လၢအမ့ၢ် စထြ့လယါကီၢ်ပှၤထူလံၤဖိ ပှၤဒိတၢ်ကစီၣ်တၢ်ဂီၤ အဆိကတၢၢ်တဂၤ, ဒိန့ၢ်ဝဲတၢ်ဂီၤတဘ့ၣ် လၢအကဲထီၣ် တၢ်ဂီၤတဘ့ၣ်လၢ အီစထြ့လယါကီၢ်တၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဃးဒီးအဝဲဒိန့ၢ်တၢ်ဂီၤအံၤအဂ့ၢ်န့ၣ် အဝဲတဲဘၣ် NITV ကွဲၤထံၣ်ဟူ တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤဒ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
“ပခံဂၤလၢၤန့ၣ် ပဆိကမိၣ်လၢတၢ်ဂီၤအံၤအတဖျါဂ့ၤဂ့ၤဘၣ်. အဃိပခံဂၤလၢၤန့ၣ်ပတဲလိာ်ပသးလၢ ဖဲအဝဲသ့ၣ်တဲတၢ်မ့ၢ်ဝံၤန့ၣ် ပမ့ၢ်ဒိကဒါ တၢ်ဂီၤဖဲတၢ်ချၢ မုၢ်ကပီၤဂ့ၤတဘျီကဒီးန့ၣ် မ့ၢ်အကဂ့ၤဧါ. ပဒိၣ်ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါအံၤ အိၣ်ပတုာ်ဝဲ ဒီး တဲဝဲလၢ, "Mr. Whitlam, ပကဒိကဒီးအီၤတဘျီဖဲတၢ်ချၢမုၢ်ကပီၤဂ့ၤဂ့ၤတထံၣ်ကဒီး ကသ့ဧါ? အဖျါကဂ့ၤမီၤ. ဒီးဖဲန့ၣ်ယတဲလၢ, ဂ့ၤလံ, အိၣ်ခီးတစိၢ်ဖိ. နဆၢထၢၣ်အိၣ်ခိးဖဲအံၤတစိၢ်ဖိကသ့ဧါ? ယကလဲၤကိးန့ၢ် Uncle Vincent Lingiari. တစိၢ်ဖိလီၤ. ကွၢ်လၢအံၤလိၤလိၤ. ကွၢ်ဖဲတၢ်ဂီၤဒၢမ့ၣ်အူကပီၤထီၣ်န့ၣ် ဒီး ယဒိန့ၢ်ဝဲတၢ်ဂီၤလွံၢ်ဘ့ၣ်န့ၣ်လီၤ.”
Wave Hill တၢ်ဟးထီၣ်ပာ်ဖျါသးန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲတၢ်မၤစၢၤဒုးအိၣ်ထီၣ် ၁၉၇၆နံၣ် အဘီးရကၠံၤနၢၤဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်သဲစး ဖဲ Northern Territory—ကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢအပူၤ, လၢအမ့ၢ် အီစထြ့လယါကီၢ် ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်သဲစး အဆိကတၢၢ်တခါန့ၣ်လီၤ.
Mr Bishop စံးဝဲဒၣ် အဝဲဒိန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ဂီၤလၢအကဲထီၣ်တၢ်စံၣ်တဲစိၤအံၤအဃိ အဝဲပာ်ကဖၢလၢအသးသပှၢ်ပှၢ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်ဃံတၢ်လၤန့ၣ်ဒိးသန့ၤထီၣ်အသးလၢ ပှၤကွၢ်အီၤဂ့ၤတဂၤန့ၣ် အမဲာ်ချ့တၢ်ကွၢ်န့ၣ်လီၤ. တချုးလၢယဒိတၢ်ဂီၤဒ်ဘၣ်န့ၣ် တၢ်ဂီၤအမံၤဒိၣ်အိၣ်အါမးလၢပှၤဒိပာ်အီၤဖဲဟီၣ်ခိၣ်ချၢအံၤ, ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်ကွၢ်ကီဝဲဒၣ်အီၤဒီး မ့ၢ်တၢ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢ အဟ့ၣ်လီၤအဝဲသ့ၣ် တၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤ တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤ အထူအထံးသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီးတၢ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဒုးတၢ်ယာ်တၢ်ဂီၤ, ဒီးတၢ်မၤသး လၢအကဲထီၣ်ဖဲ နံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ပနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ယတူၢ်ဘၣ်ဒ်သိးယန့ၢ်ဘၣ်တၢ်လၤကပီၤဒီး ပာ်ကဖၢလၢယသး မ့ၢ်လၢယဒိဘၣ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢ အထုးန့ၢ်အဝဲသ့ၣ်အသူၣ်အသးန့ၣ်လီၤ.”
ဒ်သိးလၢတၢ်မၤဝဲဒၣ် တၢ်ဟးထီၣ်ပာ်ဖျါတၢ်ထီဒါအံၤပှဲၤထီၣ် အနံၣ် ၆ဝ နံၣ်ဆဲးဆၢအသိး, ပှၤလဲၤဘူၣ်တၢ်ဘါတၢ် လၢအကယၤအါမးသ့ၣ်တဖၣ် လဲၤတုၤဝဲဒၣ်ဖဲ Kalkarindji ဒ်အမ့ၢ်တၢ်မၤလၤကပီၤဝဲဒၣ် တၢ်မၤနၢၤထီၣ်ဘးနံၣ်ဆဲးဆၢအံၤ လၢအယံၤဝဲဒၣ်သၢသီ ဒီး အိၣ်ပှဲၤဒီး တၢ်ဒ့တၢ်အူ တၢ်သူၣ်ဝံၣ်သးဆၢ, တၢ်လိာ်ကွဲဒီး တၢ်မၤလၤမၤကပီၤ တၢ်ဆဲးတၢ်လၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲကတိၤတၢ်ဒီး NITV အခါန့ၣ်, ပှၤလဲၤထီၣ်တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်သးအမူးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤစံးဝဲဒၣ်, တၢ်အံၤမ့ၢ် ဆၢကတီၢ်အရ့ဒိၣ်တခါ လၢကက့ၤဘျးစဲကဒါက့ၤ ဒီး သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤ အပူၤကွံာ်လၢညါပှၤလဲၤထီၣ်ပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်ထီဒါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
“အခီပညီန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဟဲက့ၤကဒါဒီး ထံၣ်ဖှိၣ်လိာ်သးဒီးဟံၣ်ဖိဃီဖိ, လၢအမ့ၢ် တၢ်လၢအရ့ဒိၣ် ထီဘိတခါ, ဒီး ဆိကမိၣ်ထီၣ်က့ၤ ပှၤကိးဂၤဒဲးလၢ အပၣ်ဃုာ်တ့ၢ်ဖဲတၢ်လဲၤထီၣ်ပာ်ဖျါသးအပူၤသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး တၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်မၤတ့ၢ်အီၤ လၢပဝဲကိးဂၤဒဲးအဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အဃိလၢယဂီၢ်န့ၣ်, တၢ်အံၤလီၤဂာ်ဒ်သိး တၢ်ဟဲက့ၤကဒါဆူဟံၣ် ခီဖျိလၢ ယအိၣ်ဖဲတၢ်လီၢ်အဂၤတတီၤ, နာ်သက့ ယအဲၣ်ဒိးထံၣ်လိာ်သးဒီး ယဟံၣ်ဖိဃီဖိဖဲအံၤ, ဒီးမ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢအဂ့ၤနီၣ်နီၣ်တခါန့ၣ်လီၤ.”
