ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်ဆူၣ်ချ့ကရၢမိၢ်ပှၢ်—WHO ဘိးဘၣ်ရၤလီၤဝဲဒၣ် အံးဘိးလး တၢ်ဆါဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်ရၤလီၤကဲထီၣ်ဖဲ Democratic Republic of Congo ဒီး Uganda န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီလၢထံဂုၤကီၢ်ဂၤ ကမျၢၢ်ဆူၣ်ချ့ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. WHO စံးဝဲဒၣ် တၢ်ဆါအံၤအတၢ်ဘၣ်ကူရၤလီၤန့ၣ် အတၢ်အိၣ်သး တထီၣ်ဘးဒ်သိး တၢ်ဆါသံသတြိာ်ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူတၢ်အိၣ်သးဘၣ်, နာ်သက့န့ၣ်, ထံကီၢ်လၢအထံဆၢကတီၢ်ဆၢဘၣ်လိာ်အသးဒီး DRC ကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် တၢ်ဆါအံၤကဘၣ်ကူရၤလီၤအါထီၣ်အဂီၢ် တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ.
ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
ခီၤကိး—Congo ထံကီၢ်ပဒိၣ် အပှၤသုးဖိဒီး ပှၤဖီၣ်ကျိၣ်စုကဝဲၤပူထီၣ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အဘၢၣ်စၢၤ တၢ်ခးလိာ်သးသ့ၣ်တဖၣ် ကဲထီၣ်ဝဲဆူၣ်မးအဃိ ပှၤအိၣ်ဆိးဖဲ ခီၤကိး—Congo မုၢ်ထီၣ်ဝ့ၢ် Goma—ကိမး အပူၤသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဝဲဒီး တၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီအါမးန့ၣ်လီၤ. စးထီၣ်လၢ ၂ဝ၂၅ — နံၣ်စးထီၣ်သီန့ၣ် ဝ့ၢ်အံၤကဲထီၣ်ဝဲ ပှၤဖီၣ်စုကဝဲၤပူထီၣ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ဒုးထီဒါအလီၢ်, ဒီး ပှၤခီၤကိးဖိအသုး ဒီး Rwanda-ရၢၤဝါဒး ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ M23 ပှၤပူထီၣ်တၢ်ဖီၣ်စုကဝဲၤသ့ၣ်တဖၣ် အဘၢၣ်စၢၤ တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အဃိ ပှၤကညီလၢ အကလီၢ် ကဲထီၣ်ဝဲ ပှၤဘၣ်သုးလီၢ်အိၣ်ဆိး လၢအဟံၣ်အဃီတအိၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
ပှၤအိၣ်ဆိးဖဲ ကိမး ဝ့ၢ်ပူၤ Alain Bisimwa စံးဝဲဒၣ် အခဲအံၤန့ၣ် တၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်ဘၣ်ပျံၤဘၣ်ဖုးအီၤန့ၣ် အိၣ်ထီၣ်တမံၤကဒီးလံန့ၣ်လီၤ.
“နီၣ်နီၣ်န့ၣ်, ဘၣ်ဃးဒီး အံးဘိးလး အဂ့ၢ်အံၤ ပနၢ်ဟူဘၣ်အီၤအိၣ်ဝဲတဘျုးနံၣ်လံ, အခီၣ်ထံးအခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဖဲ အံးကွ့းတးကီၢ်စဲၣ်, ဝံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်ဖဲ Kivu—ကံဘူ ကလံၤစိၤ, ဒီး အခဲအံၤန့ၣ် ဖဲ ကိမး, လၢအမ့ၢ်ဝဲ တၢ်သးလီၤသဘှံးတခါန့ၣ်လီၤ. ပဃ့လၢပဒိၣ် ကမၤအိၣ်ထီၣ်ဝဲ တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤသ့ၣ်တဖၣ်, ခီဖျိလၢ ပကဘၣ်မၤတၢ်မနုၤလဲၣ်န့ၣ် ပတသ့ၣ်ညါအီၤဘၣ်. တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢတအိၣ်ဘၣ်န့ၣ် အကဲဝဲတၢ်ကီတၢ်ခဲတခါလံ. ဒီးအခဲအံၤ တၢ်ဆူးတၢ်ဆါအံၤအဃိ မၤနးဒိၣ်ထီၣ်ဝဲတၢ်အိၣ်သးန့ၣ်လီၤ.”
တၢ်လၢ Alain တဲအီၤန့ၣ်မ့ၢ်တၢ်လၢအဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ပာ်ဂၢၢ်ပာ်ကျၢၤလၢ တၢ်ထံၣ်န့ၢ် အံးဘိးလး တၢ်ဆါကဲထီၣ်အဆိကတၢၢ်တခါဖဲ ကိမး ဝ့ၢ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဆါအံၤ အတၢ်ဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်ရၤလီၤ အခဲအံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် Bundibugyo (ဘူန်ဒံ ဘူကၠိး) တၢ်ဆါဃၢ်အကလုာ် လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ် အံးဘိးလး ဘဲရၢးစ် ဃၢ်လၢ အဆူၣ်ကတၢၢ်ဒီး ဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်တၢ်န့ၢ်အါမးတကလုာ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲဆူၣ်ချ့ကဝီၤဒိၣ်တၢ်လီၢ် အစှၤကတၢၢ်သၢခါအပူၤ ပှၤလၢတၢ်ဆိကမိၣ်လၢ တၢ်ဆါအံၤဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်အီၤန့ၣ် အိၣ်အါန့ၢ် ၃ဝဝ ဒီး ပှၤသံခီဖျိတၢ်ဆါအံၤန့ၣ် အိၣ်ဝဲ ၈၈ ဂၤန့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ ခီၤကိး ဆူၣ်ချ့ဝဲၤကျိၤ ပှၤစဲအ့ၣ်ဖိ ဒီကထၢၣ် Misaki Wayengera စံးဝဲဒၣ်လၢ တၢ်မၤဂ့ၤဒိၣ်ထီၣ် တၢ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲ ပှၤဆါန့ၣ်, ကဲထီၣ်တၢ်မၤစၢၤလၢ တၢ်မၤစှၤလီၤ တၢ်သံတၢ်ပှၢ်ဖဲတၢ်ဆါလၢအကဲထီၣ်သးခဲကနံၣ်အံၤအဂီၢ်, ဒီး ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်အိၣ်သးအံၤ အဝဲသ့ၣ်အိၣ်ဒီးတၢ်နာ်န့ၢ်လီၤသးလၢ အကမၤပိာ်ထွဲဝဲဒ်သိးတၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်မၤလိန့ၢ်ဘၣ်တ့ၢ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်အသိးန့ၣ်လီၤ.
“လၢအပူၤကွံာ်အခါ ပမ့ၢ်ထံၣ်ပှၤဆူးပှၤဆါလၢတၢ်ဆါအံၤန့ၣ် ပဃ့ၢ်သဒၣ်ကွံာ်အဝဲသ့ၣ်. ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပပာ်လီၤတ့ၢ်တ့ၢ်ကွံာ်အီၤ, ကသြီန့ၢ်အဝဲသ့ၣ်ကသံၣ်ဒီး ကက့ၤဒုးကသါထီၣ်က့ၤအဝဲသ့ၣ်အဂီၢ်မးန့ၣ် ပမၤအီၤတန့ၢ်ဘၣ်. ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် လိၣ်ဘၣ်တၢ်မၤစၢၤလၢအသွံၣ်တၢ်ဝးတရံးသးအဂီၢ်. အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် အနီၣ်ခိပူၤထံသ့ၣ်တဖၣ်ဟးထီၣ်ကွံာ်အါမး, အသွံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဟးထီၣ်အါမး, ဒီးအဝဲသ့ၣ်လိၣ်ဘၣ်ဝဲတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ. နာ်သက့ အခဲအံၤန့ၣ် မ့ၢ်လၢ ပတၢ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲသ့ၣ်တဖၣ် လဲၤထီၣ်လဲၤထီအဃိ, ပသ့ၣ်ညါဘၣ်လၢ ပမၤစှၤလီၤ တၢ်သံတၢ်ပှၢ် အနီၣ်ဂံၢ်န့ၢ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.”
နာ်သက့ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်ဆူၣ်ချ့ကရၢမိၢ်ပှၢ်အိၣ်ဒံးဝဲဒီးတၢ်ပလီၢ်ပဒီန့ၣ်လီၤ.
ဆူၣ်ချ့ကရၢမိၢ်ပှၢ်အံၤ ဘိးဘၣ်ရၤလီၤဝဲလၢ တၢ်ကဲထီၣ်သးအံၤ မ့ၢ်ဝဲထံဂုၤကီၢ်ဂၤ အတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ် လၢကမျၢၢ်ဆူၣ်ချ့ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူအဂ့ၢ်တခါန့ၣ်လီၤ.
ဖဲအဝဲသ့ၣ် ထုးထီၣ်ရၤလီၤ တၢ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါအပူၤန့ၣ်, Jennifer Mbabazi လၢအအိၣ်ဖဲ Kampala ဝ့ၢ်ဖဲ Ugandan ကီၢ်အပူၤန့ၣ် စံးဝဲဒၣ် အဝဲအိၣ်ဒီးတၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီ ခီဖျိလၢ တၢ်ဆူးတၢ်ဆါအံၤအတၢ်ရၤလီၤအသးအဃိ ကဲထီၣ်တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးမုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်ဒီး ဆူၣ်ချ့သနၢၣ် သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.
“မ့ၢ်ဝဲတၢ်ကိၢ်တၢ်ဂီၤလၢပဂီၢ်တခါ ခီဖျိလၢ ပဒိၣ်န့ၣ် အကးတံာ်လီၤကွံာ်တၢ်ခဲလၢာ်ခဲစ့သ့ ဒီး ပတုာ်ကွံာ်ပမၤတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့အဃိန့ၣ်လီၤ.”
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ WHO စံးဝဲဒၣ်, တၢ်လဲၤတၢ်က့ၤ ဒီးတၢ်ကူၣ်လဲၤမၤကၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ် တအဲၣ်ဒိး မၤဃံးထီၣ်အီၤဘၣ်, မ့ၢ်လၢ အဝဲသ့ၣ် ဘၣ်ယိၣ်လၢ အကကဲထီၣ် တၢ်ဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါ တၢ်ခီဂာ် ထံဆၢကီၢ်ဆၢ လၢအတဘၣ်ကျဲဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, လၢအမ့ၢ်တၢ်တခါလၢ တၢ်တအိၣ်ခိးကွၢ်အီၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဆူၣ်ချ့ကရၢမိၢ်ပှၢ်အံၤ ဟ့ၣ်ကူၣ်ဝဲ ထံကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် လၢအကမၤမူထီၣ်ကဒါ အဝဲသ့ၣ် ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်တတၢၤတနါဒီး ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူ—တၢ်ရဲၣ်ကျဲၤကတီၤ အတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ် ဒီးအကမၤဝဲဒၣ် တၢ်သမံးသမိးကွၢ် ပှၤခီဂာ်ကီၢ်ဆၢသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး သမံသမိးကွၢ်တၢ်ဖဲ ထံကီၢ်အပူၤ ကျဲမုၢ်ဖးဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဖီခိၣ်န့ၣ်လီၤ.
မ့ၢ်လၢအခဲအံၤန့ၣ် အံးဘိးလး Bundibugyo (ဘူန်ဒံ ဘူကၠိး) အဃၢ်တကလုာ်အံၤ တၢ်ဒုးထီဒါအီၤန့ၢ်တအိၣ်ဒ်ဘၣ်, ဒီး ကသံၣ်ဒီသဒၢဒီး ကသံၣ်ကသီပီးလီလၢ အံးဘိးလး ဃၢ်အကလုာ် အဂုၤဂၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်တ့ထုးထီၣ်အီၤဖဲ အးဖြံကးအပူၤအတအိၣ်ဘၣ် အဃိ, ဒ်လဲၣ်ဂ့ၤန့ၣ် တၢ်ဂ့ၢ်အကါဒိၣ်ကတၢၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, တၢ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ် တၢ်ကူစါယါဘျါ လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်တုၤထီၣ် ထီၣ်ဘးဂ့ၤဂ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
Dr Jean Kaseya - လၢအးဖြံကးတၢ်ဖီၣ်ဂၢၢ်ဒီး တၢ်ဒီသဒၢ တၢ်ဆူးတၢ်ဆါဃၢ်ဝဲၤလီၢ် (Africa Centres for Disease Control and Prevention) - စံးဝဲဒၣ် ကမၤန့ၢ်ဘၣ် ဂံၢ်ထံးတၢ်ပီးတၢ်လီ အကါဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, တၢ်အိၣ်ဘံဘူဒီး တၢ်လၢာ်ဘူၣ်လၢာ်စ့ အတၢ်အိၣ်လီၤကထြၢအသးန့ၣ် မ့ၢ်ပာ်စၢၤလံ တၢ်တာ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဒိၣ်ဆံးအါစှၤအတၢ်ဂ့ၢ်ကီ. ဖဲလၢ အးဖြံကးထံကီၢ်, ကီၢ်မိၢ်ပှၢ်အံၤ ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအခါ, ဒီးတၢ်လဲၤတၢ်ဒီးကဘီယူၤကိးမုၢ်နံၤအဃိ အဝဲသ့ၣ် အိၣ်စ့ၢ်ကီးလၢတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်အပူၤန့ၣ်, ကီၢ်မုၢ်နုာ် အထံကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အတနၢ်ပၢၢ်ဝဲဘၣ်. တၢ်အံၤအခီပညီမ့ၢ်ဝဲကဘၣ်သူၣ်ထီၣ်သနူလၢအဂံၢ်ဆူၣ်ဘါဆူၣ် ဒီး ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ အးဖြံကး. လၢပကသံၣ်ဒီသဒၢဒီးကသံၣ်ကသီအဂီၢ် တၢ်ဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့တၢ်ဖံးတၢ်မၤဖဲအးဖြံကးအပူၤ, တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဘှီထီၣ်တၢ်ဖဲ လီၢ်ကဝီၤအပူၤန့ၣ် မ့ၢ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ်ကျဲတဘိလၢတၢ်ဒီသဒၢ ကီၢ်မုၢ်နုာ်အထံကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
တၢ်တာ်တၢ် တၢ်ကီတၢ်ခဲသ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်အိၣ်ထဲလဲၣ်နာ်သက့, DRC ခီၤကိးကီၢ်အံၤ ဆဲးမၤဝဲ တၢ်ခီဆၢတၢ်ဆါအံၤအတၢ်ရၤလီၤအကသးကွ့ၢ်ကွ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
DRC ခီၤကိးကီၢ် ဆူၣ်ချ့ကိတိာ် Samuel Roger Kamba စံးဝဲဒၣ် လၢတၢ်ကဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ကူစါယါဘျါဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, ပဒိၣ်ပှၤဘၣ်မုဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ် ဃုထၢပာ်လံဝဲတၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဖဲ Rwampara ဒီး Mongwalu အပူၤန့ၣ်လီၤ.
ဖဲတၢ်စးထီၣ်မၤဝဲ တၢ်ခီဆၢတၢ်ဆါအံၤ သီသီခါအတီၢ်ပူၤ ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူကသံၣ်ကသီပီးလီလၢတၢ်သူအီၤဖဲ Kinshasa န့ၣ် လၢာ်ကွံာ်လံအဃိ, WHO ခၢၣ်စး Anne Ancia စံးဝဲဒၣ်လၢ အခဲအံၤန့ၣ် ကသံၣ်ကသီ ပီးလီတၢ်ဖိတၢ်လံၤသ့ၣ်တဖၣ် တၢ်လဲၤစိာ်နုာ်လီၤလံအီၤဆူထံကီၢ်အံၤအပူၤ ဒီးကဘီယူၤန့ၣ်လီၤ.
WHO ပှၤပၢဆှၢတၢ်ခိၣ်ကျၢၢ်, Tedros Adhanom Ghebreyesus စံးဝဲဒၣ်, ဆူၣ်ချ့ကရၢမိၢ်ပှၢ်အံၤ အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤပာ်အသး, လၢလၢပှဲၤပှဲၤလၢအဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ တၢ်ခီဆၢတၢ်ဆါအံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
“လၢတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ တၢ်ခီဆၢတၢ်အံၤ တဘျီဃီအဂီၢ် ယထုးထီၣ်ဟ့ၣ်လီၤလံဝဲဒၣ် စ့ဒီလၣ် ၅ဝဝ,ဝဝဝ ဖဲ WHO စ့တၢ်မၤစၢၤလၢဂ့ၢ်ဂီၢ်အူအဂီၢ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.”
ခီဖျိလၢ ပှၤကညီတနီၤနီၤန့ၣ် အဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ်တၢ်ဆါအံၤသ့ဒ်လဲၣ်န့ၣ် အတသ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်ဝဲဘၣ်အဃိ, ပှၤအိၣ်ဆိးဖဲ Ugandan ကီၢ်အပူၤတနီၤ စံးဝဲဒၣ်, တၢ်ဟ့ၣ်လီၤ ဆူၣ်ချ့တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်အရ့ဒိၣ်တခါ လၢတၢ်ကပတုာ်ကွံာ် တၢ်ဆါအံၤအတၢ်ရၤလီၤသးအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”
Dr Misaki Wayengera စံးစ့ၢ်ဝဲကီးဝဲဒၣ်လၢ တၢ်ဖီၣ်ချုးန့ၢ် တၢ်ဆါဃၢ်အံၤ ဆိဆိန့ၢ် မ့ၢ်စ့ၢ်ကီး တၢ်အရ့ဒိၣ်တခါန့ၣ်လီၤ.
ဒ်သိးဒီး ကမၤစၢၤ ကသံၣ်ကသီ တၢ်မၤကွၢ်တၢ်အလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် အဝဲဃ့ထီၣ်စ့ၢ်ကီးလၢ တၢ်ကပာ်လီၤဝဲ တၢ်သမံသမိးကွၢ်တၢ်ဆါအံၤအလီၢ် ဒီး သနူလၢ အမၤတၢ်မၤဒၣ်အတၢ်သ့သ့ၣ်တဖၣ်, လၢအပှ့ၤတဒိၣ်ကဲၣ်ဆိးဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်ဒီး ပှၤဖီၣ်စုကဝဲၤပူထီၣ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, တနီၤလၢအမ့ၢ် Islamic State ကရူၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤအီၤ, ခီၤကိးအပူၤ စၢၢ်ထး တၢ်ဖံးတၢ်မၤအဂီၢ်ပှၤသုးလီၢ်သုးကျဲဒီး တၢ်ခီဂာ် Uganda ကီၢ်ဆၢသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲထီဘိအဃိ, တၢ်ကခီဆၢတၢ်ဆူးတၢ်ဆါအံၤအတၢ်ရၤလီၤအသးအဂီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်တာ်တၢ်ဖးဒိၣ်တမံၤန့ၣ်လီၤ.
