ဒဲၣ်နိၤစီ ဒ်သိး T-Rex (Tyrannosaurus rex) အကလုာ်သ့ၣ်တဖၣ် အမိၢ်ပှၢ်အံၤ အိၣ်ဒီးအစုဒုၣ်ဆံးကိးဖိဒ်လဲၣ်န့ၣ် ကနၢ်ပၢၢ်ဘၣ်အီၤအဂီၢ် စဲအ့ၣ်ပှၤဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ်လၢပျၢၤအဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ကျဲးစၢးဃုသ့ၣ်ညါဝဲ အနံၣ်အါမးလံန့ၣ်လီၤ. အခဲအံၤတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီအိၣ်ဝဲတခါ — လၢအမ့ၢ် ပှၤဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ပာ်ဖျါအသီတခါအပူၤန့ၣ်စံးဝဲလၢ တၢ်အံၤကမ့ၢ်ခီဖျိအသးလၢ ဒဲၣ်နိၤစီအံၤအိၣ်ဒီးအခိၣ်သၣ်ဃံလၢအကိၤမးသ့ၣ်တဖၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ.အခဲအံၤတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီအိၣ်ဝဲတခါ — လၢအမ့ၢ် ပှၤဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ပာ်ဖျါအသီတခါအပူၤန့ၣ်စံးဝဲလၢ တၢ်အံၤကမ့ၢ်ခီဖျိအသးလၢ ဒဲၣ်နိၤစီအံၤအိၣ်ဒီးအခိၣ်သၣ်ဃံလၢအကိၤမးသ့ၣ်တဖၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ.
ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
“အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလီၤဆီသ့ၣ်တဖၣ်အကျါ မ့ၢ်ဝဲဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိတကလုာ်လၢအလီၤဆီ. အဟံၣ်ဖီဃီဖိဒီတခါန့ၣ်လီၤတိၢ်လီၤဆီဒိၣ်မး. ထဲၣ်ရးနိၤစီရၢၣ် အကလုာ်န့ၣ် အိၣ်ဒီးအခိၣ်သးဃံလၢအကိၤဒီတဖျၢၣ်, ဒီး အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် အါတက့ၢ် ဖးဒိၣ်, နာ်သက့ မ့ၢ်ထိၣ်သတြီၤဒီး T-Rex န့ၣ် မ့ၢ်ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်လၢ အချ့မး, သွဲၣ်မး, T-Rex န့ၣ် အခိၣ်သၣ်ဃံကိၤ အိၣ်ဒီးအစုဒုၣ်လၢအဆံးကိးဖိ လီၤဂာ်ဒ်သိး တၢ်မုၢ်ဃၢ်ဖးဒိၣ်တကလုာ်, ယဆိကမိၣ် ယမ့ၢ်အီၤလၢ အမ့ၢ် ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိဒိးတကါဖးဒိၣ်တကလုာ် လၢအအိၣ်ယံၤမံၤလာ် အကထိအါမးစ့ၢ်ကီး သ့ဝဲလီၤ.”
အဝဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ Charlie Roger Scherer, ပှၤတီခိၣ်ရိၤမဲ တၢ်ကွဲး တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါအသီ လၢ University College London ဒီး Cambridge (UCL) မၤသကိးအီၤ အတၢ်ကတိၤန့ၣ်လီၤ.
ဒဲၣ်နိၤစီ ဒ်သိး ထဲၣ်ရးနိၤစီရၢၣ် ရဲၣ်—Tyrannosaurus rex မ့တမ့ၢ် T-Rex န့ၣ် အဝဲကိးအီၤလၢ တၢ်တလၢကွံာ်အခၢးတခါဖဲ တၢ်လၢတလၢကွံာ်အခၢးသ့ၣ်တဖၣ်အကျါန့ၣ်လီၤ.
T-rex လၢအအိၣ်ဒီး အမိၢ်ပှၢ်တယၢၢ်ဃၢ ဃိး (၈) တၣ်အံၤအလိၤန့ၣ် ဘၣ်မနုၤအဃိလၢအအိၣ်ဒီးအစုဒုၣ်ဆံးကိးဖိသ့ၣ်တဖၣ်လဲၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ် ပှၤဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ်သးသမူ တၢ်အိၣ်မူလၢပျၢၤအဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ကျဲးစၢးဃုသ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်အီၤ အိၣ်ဝဲအနံၣ်အါမးလံန့ၣ်လီၤ.
အခဲအံၤန့ၣ်တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီအိၣ်ဝဲတခါ — လၢအမ့ၢ် ပှၤဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ပာ်ဖျါအသီတခါအပူၤန့ၣ်စံးဝဲလၢ တၢ်အံၤကမ့ၢ်ခီဖျိအသးလၢ ဒဲၣ်နိၤစီအံၤအိၣ်ဒီးအခိၣ်သၣ်ဃံလၢအကိၤမးသ့ၣ်တဖၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါ — လၢအဘၣ်တၢ်ဆဲးကျံးထုးထီၣ်အီၤဖဲ ကၠၢနၢၣ် - Proceedings of the Royal Society B အပူၤန့ၣ်, ကွၢ်ဃုသ့ၣ်ညါဝဲတၢ်ဂ့ၢ်ထၢဖှိၣ် လၢတၢ်ဃုထၢမၤန့ၢ်အီၤလၢ ဒဲၣ်နိၤစီ လၢအခီၣ်အိၣ်ခံခီ အီၣ်တၢ်ဖံးတၢ်ညၣ် စၢၤသွဲၣ် အကလုာ် ၈၂ ခါအအိၣ် လၢအပၣ်ဃုာ်ဒီး T-Rex န့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါအံၤ ထံၣ်ဘၣ်ဝဲလၢ ဒဲၣ်နိၤစီ လၢအအီၣ်တၢ်ဖံးတၢ်ညၣ် ဒီးအစုဒုၣ်ဆံးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အတၢ်ဘၣ်ဘျးလိာ်အသးအိၣ်ဒီး တၢ်ဒုးဒိၣ်ထီၣ် အခိၣ်သၣ်ဃံအကုဒီး အခၣ်ဃံသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
Scherer စံးဝဲဒၣ် ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢအလူၤအီၣ် ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိအဂုၤအဂၤအံၤ အခိၣ်သၣ်ဃံကုသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဒိၣ်ထီၣ်သွါထီၣ် လၢအကသူဝဲဒ်သိးတၢ်စုကဝဲၤခိၣ်သ့ၣ်တခါ, ဒီးဘၣ်လိာ်အသးဒီး တၢ်ဖိလံၤဖိဃၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်မၤသံအီၣ်ဝဲ အမိၢ်ပှၢ်ဟဲဒိၣ်ထီၣ် အဒိၣ်အသွါအဖီခိၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ဒီးလၢအကလူၤဖီၣ်အီၣ်တၢ်ဖိလံၤဖိဃၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် အလီၢ်မ့ၢ်အိၣ်လၢ အမ့ၢ်လိၣ်ကတီၤကၢၤဃာ်ဝဲ တၢ်ဂံၢ်တၢ်ဘါသ့ၣ်တဖၣ်အံၤခဲလၢာ်, လၢအလီၤဂာ်ဒ်သိး ခိၣ်ဃံအကုလၢ အကိၤ ဒီး ဃၢမး အံၤ, တၢ်လဲလိာ်သးမ့ၢ်အိၣ်တဆီဘၣ်တဆီနာ်သက့ အတအဲၣ်ဒိးသူဝဲလၢတၢ်ဂုၤတၢ်ဂၤအဂီၢ်နီတခါဘၣ်. အဃိန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်န့ၣ်ကစံးဝဲလၢ, အိးခ့ၤ, ပကဟံးန့ၢ်ကွံာ်အီၤလၢ စုဒုၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အအိၣ် ခီဖျိလၢ စုဒုၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ပသူအီၤတသ့ထီဘိဘၣ်, ဒီး ပတသူအီၤလၢ တၢ်လူၤဖီၣ်အီၣ်ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်ဘၣ်. တၢ်ဂံၢ်တၢ်ဘါလၢပလိၣ်ဘၣ်အီၤခဲလၢာ်န့ၣ် ပကဆှၢနုာ်လီၤအီၤဖဲ တၢ်မၤကိၤဒိၣ်ထီၣ် ခိၣ်သဃံကု အပူၤန့ၣ်လီၤ.”
နာ်သက့ တၢ်သံကွၢ်န့ၣ်အိၣ်ဒ်ဝဲဒၣ်တခါ, လၢအမ့ၢ် — ဘၣ်မနုၤအဃိ ဒဲၣ်နိၤစီ T-rex အံၤ အိၣ်ဒီးအစုလဲၣ်?
Scherer စံးဝဲဒၣ် စၢၤသွဲၣ်တၢ်ဖိဃၢ်အကလုာ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဟဲကဲထီၣ်ဒ်သိး အစုဒုၣ်တအိၣ်ဘၣ်သ့ဝဲဒၣ် နာ်သက့, အတကဲထီၣ်တ့ၢ်အသးဒ်န့ၣ်ဘၣ်.
အဝဲစံးဝဲဒၣ် တၢ်ဆိကမိၣ်တယာ်ဆိပာ်စၢၤ တနီၤန့ၣ် စံးဝဲဒၣ်လၢ ဒဲၣ်နိၤစီ T-Rex အံၤ ဖဲအအိၣ်ဘှံးအိၣ်သါဒီးကဂဲၤဆၢထၢၣ်ကဒါက့ၤအခါန့ၣ် သူဝဲဒၣ် အစုဒုၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဒ်သိးတၢ်မၤစၢၤ တၢ်ဖီၣ်စှိာ်တၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ Scherer န့ၣ် အတဆိကမိၣ်ဝဲလၢအကမ့ၢ်ဒ်န့ၣ်ဘၣ် - အဝဲနာ်လၢ စုဒုၣ်ဆံးကိးဖိသ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ်အကသူဝဲလၢတၢ်ဂုၤတၢ်ဂၤတမံၤမံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်အံၤမ့ၢ်အမၤအသးသ့ဒ်လဲၣ်ဒုယတသ့ၣ်ညါဘၣ်, ခီဖျိလၢ အကဘၣ်ကျဲးစၢး စိာ်ထီၣ်ဝဲဒၣ် ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိ လၢအအိၣ်ဒီး အတယၢၢ်ဃၢ ဃိး (၈) တၣ်အံၤ ဒီး စုဒုၣ်ဖိလၢအတဒိၣ်န့ၢ်ပှၤကညီတဂၤဘၣ်အဃိအံၤန့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်တၢ်လၢအလီၤသးစၢၢ်ဆၢတခါ, နာ်သက့ တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ စဲအ့ၣ်အတၢ်ဆိကမိၣ်တယာ်တမံၤလၢ တၢ်မၤကွၢ်အီၤသ့န့ၣ်လီၤ.”
ဒ်သိးလၢ National Geographic စံးဝဲအသိးန့ၣ်, T-Rex ဒဲၣ်နိၤစီသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အိၣ်ဒီးအမိၢ်ပှၢ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ် - အကိာ်ပူၤအထီန့ၣ်အိၣ်ဝဲ ၆၈ စုမုၢ်ဒိၣ်, အမဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်အ့ၣ်မးဒီး မ့ၢ်ဝဲဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢအအ့ၣ်တၢ် အဂံၢ်ဆူၣ်ကတၢၢ် ဖဲဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိအိၣ်ဆိးတၢ်လီၢ် တပူၤလၢ်လၢ်န့ၣ်လီၤ.
တချုးဖဲလၢ အစၢၤလီၤတူာ်ကွံာ်ဒ်ဘၣ်အခါန့ၣ်, T-Rex အံၤ အိၣ်ဆိးဝဲဒၣ်ဖဲ ခဲကနံၣ်အံၤတၢ်လီၢ်လၢတၢ်ကိးအီၤ North America — အမဲရကၤကလံၤစိၤဒီး Asia — အ့ရှၢၣ် အပူၤ လၢအပူၤကွံာ် အနံၣ် ၆၈ ကကွဲၢ်အခါလံန့ၣ်လီၤ.
