ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
စးထီၣ်လၢ တၢ်ဟးကွၢ်ဃုတၢ်ဖဲ လီပှာ်ယဲၤသန့သ့ၣ်တဖၣ်အဖီခိၣ် တုၤလီၤဆူ တၢ်သံကွၢ်မၤန့ၢ်တၢ်စံးဆၢလၢ AI chatbot တၢ်သံကွၢ်တၢ်ဖဲ ယီၤကူၣ်ဆး တၢ်ကတိၤဒၢအပူၤအအိၣ်န့ၣ်, ဒ်သိးတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤဒီးစဲးဖီကဟၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဖံးမၤဝးတရံးတၢ်ကသ့အဂီၢ်န့ၣ် လိၣ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်သံကွၢ်ဖဲ နစဲးအပူၤန့ၣ် ဘၣ်လဲၤလီၤဝဲဖဲထးသွဲပျံၤပိၤအယဲၤအမဲာ်ချံတၢ်ထံၣ်ဒီတကျိၤအပူၤတုၤအတုၤဖဲတၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ်အဝဲၤလီၢ်, လၢအမ့ၢ်တၢ်လီၢ်ဖးဒိၣ်တခါ လၢအအိၣ်ပှဲၤဒီး တၢ်ဆှၢတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤပီးလီလၢအပၣ်ဃုာ် စဲးကဘျၣ်က့ လၢအမၤတၢ်မၤ အဂံၢ်ဆူၣ်မးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဒီးအဝဲန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်သံကွၢ်သ့ၣ်တဖၣ်လဲၤတၢ်ဆီဘၣ်တဆီဝံၤန့ၣ် တၢ်စံးဆၢသ့ၣ်တဖၣ်ဟဲက့ၤကဒါဆူနစဲးဖိအပူၤ ဒ်သိးတၢ်ကတိၤအလုၢ်သီၣ်အသိးန့ၣ်လီၤ.”
အဝဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ Bronwyn Cumbo, လၢအမ့ၢ်သရၣ်မုၣ်သိၣ်လိတၢ်ဘၣ်ဃး Sustainable and Inclusive AI Futures အဂ့ၢ် ဖဲ University of Technology Sydney တဂၤ ရှဲပၠးဝဲ ယီၤကူၣ်ဆး—AI တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ် မၤတၢ်တဆီဘၣ်တဆီအဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲကတိၤတၢ်ဒီး SBS တၢ်ကစီၣ်သန့အခါ, အဝဲစံးလၢ ခဲကနံၣ်အံၤန့ၣ် ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ တၢ်ဒိးသန့ၤသးဒီး တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ် ဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဟဲအါထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
“ပစိၤခဲအံၤ ဒံၢ်ကၠံၣ်ထၢၣ် အတဝၢန့ၣ် လၢအကဝးတရံးဖံးမၤတၢ်အဂီၢ် အါတက့ၢ် ဒိးသန့ၤအသးဒီး တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အဃိ, ပှၤဒိကနၣ်တၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်ဆိကမိၣ်ဘၣ်ဃးဒီးပျဲၢ်စီၣ်အကလုာ်ကလုာ်, ဒ်သိး apps သ့ၣ်တဖၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ, ဒီး ဝဲၤကျိၤအကလုာ်ကလုာ်လၢအဝဲသ့ၣ်ဒိးသန့ၤသးဒီးအီၤသ့ၣ်တဖၣ်, စးထီၣ်လၢ စ့တၢး, ဆူၣ်ချ့ဝဲၤကျိၤ, ပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်ကစီၣ်တဝၢ, တၢ်ဝံစိာ်တီဆှၢကမျၢၢ်, တၢ်ဒုးနဲၣ်လီၤ တၢ်ဂီၤမူသ့ၣ်တဖၣ်, ဝဲၤကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤခဲလၢာ်န့ၣ် ဒိးသန့ၤအသးဒီး တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဝဲၤလီၢ် လၢအအိၣ်ဖဲဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်တတီၤတီၤအပူၤ လၢတၢ်ပာ်ကီၤဃာ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤဒီး ဆှၢဝဲဒၣ်အီၤဆူအဝဲသ့ၣ် တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.”
ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤန့ၣ် တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်အါန့ၢ် အခါ ၂ဝဝ, ဒီး ကီၢ်အမဲရကၤမ့ၢ်ဝံၤန့ၣ် ဟီၣ်ခိၣ်ချၢအံၤ အီစထြ့လယါကီၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်သူၣ်ထီၣ် တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ကီၤ ဝဲၤလီၢ် လီသွဲပျံၤဆှၢတၢ် အဒိၣ်ကတၢၢ်ခံတတီၤတတီၤအိၣ်အလီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ မ့ၢ်လၢတၢ်ဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့တၢ်ဖံးတၢ်မၤဖဲ AI သနၢၣ်အပူၤ ဒိၣ်ထီၣ်အါထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်အဃိ, တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ကျဲးစၢးလူၤထီၣ်ဝဲဒၣ်အဝဲသ့ၣ်အတၢ်သူတၢ်စွဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲ ၂ဝ၂၅နံၣ် လါဒံၤစဲဘၢၣ်န့ၣ်, ပဒိၣ်စးထီၣ်ပာ်လီၤဝဲ ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပတီၢ် ယီၤကူၣ်ဆး AI — အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤတခါန့ၣ်လီၤ.
လၢပှၤလၢအအဲၣ်ဒိးသူၣ်ထီၣ် မ့တမ့ၢ် မၤလဲၢ်ထီၣ် တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဝဲၤလီၢ် တၢ်ဖံးတၢ်မၤဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဖဲလါမးရှးအသီခံဆံဘျဲၣ်န့ၣ်, ပဒိၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ် ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤ အတၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်စိယဲၢ်ခါန့ၣ်လီၤ.
တၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်စိသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ: ကဘၣ်ကွၢ်ဆိန့ၢ်တၢ်လၢအီစထြ့လယါကီၢ်ထံဖိကီၢ်ဖိအတၢ်န့ၢ်ဘျုးန့ၢ်ဖှိၣ်အဂီၢ်, ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤအီစထြ့လယါကီၢ်ဂံၢ်သဟီၣ်အတၢ်လဲလိာ်, သူထံလၢအပှဲၤဒီးတၢ်ဟံးမူဒါဒီးတၢ်အိၣ်စံၣ်အိၣ်ကျၢၤအဂီၢ်, ဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့တၢ်ဖံးတၢ်မၤဖဲပှၤအီစထြ့လယါဖိအတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်ဒီးအတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤ ဒီး မၤဆူၣ်ထီၣ် တၢ်မၤတၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်အသီဒီးလီၢ်ကဝီၤအကံၢ်အစီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
စဲးဖီကဟၣ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤလီၢ်ဒီးတၢ်တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်အသီကိတိာ် Tim Ayres စံးဝဲဒၣ် ဖဲလၢအဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့တၢ်ဖံးတၢ်မၤဖဲ AI ဟီၣ်ကဝီၤအပူၤအခါ အီစထြ့လယါကီၢ် ကဘၣ်ဖီၣ်ဂၢၢ်ကျၢၤဃာ်ဝဲဒၣ် အတီၤပတီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
“အခီပညီန့ၣ် ပတမၤ တၢ်ပြၢလိာ်သး တုၤလၢတၢ်ခံဒးဘၣ်, လီၤဆီဒၣ်တၢ်, တၢ်သူလီမ့ၣ်အူဒီးထံန့ၣ်. တၢ်ဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် ပကဆဲးမၤသကိးဝဲတၢ်မၤဒီး ပပှၤမၤသကိးတၢ်ဖဲ ကီၢ်စဲၣ်ဒီး ကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ အပတီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, လၢအပၣ်ဃုာ် ကိတိာ် Bowen အတၢ်တီခိၣ်ရိၤမဲ, ဃုာ်ဒီး ဂံၢ်သဟီၣ်ကိတိာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်အဝဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်လၢ အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်ဒိၣ်ထီၣ်လဲၢ်ထီၣ်အဂီၢ်, တၢ်ပာ်လီၤတၢ်ဘျၢဒီး တၢ်ဖံးတၢ်မၤအတၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ် လၢအဘၣ်ဃးဒီးတၢ်ပြၢလိာ်သး ဖဲခါဆူညါ ပမုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ် တၢ်တူၢ်ခီၣ်န့ၢ်အဂီၢ်, တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ် အတၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်ဆိသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အရ့ဒိၣ်လၢ အကဘၣ်ဒါလီၤပာ်လီၤဝဲအတၢ်ဖံးတၢ်မၤဒီးတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ.”
ဖဲ ၂ဝ၂၄နံၣ်, ထံဂုၤကီၢ်ဂၤဂံၢ်သဟီၣ်ဝဲၤကျိၤ—International Energy Agency တယာ်ဝဲဒၣ်, လၢ Chat GPT တၢ်သံကွၢ်သံဒိးတခါအဂီၢ်န့ၣ် လိၣ်ဘၣ်ဝဲ ၂.၉ ဝးဒ် နၣ်ရံၣ်, လၢအမ့ၢ် တၢ်တခါလၢ အဂံၢ်သဟီၣ် ဆူၣ်န့ၢ် တၢ်ဃုတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤဖဲ Google အပူၤ အဆး ၁ဝ ဃၣ်ဃၣ်န့ၣ်လီၤ.
“အဒိ, ပှၤကညီအဂၤတလီၢ်န့ၣ်, အဝဲသ့ၣ်တဂၤစုာ်စုာ် မ့ၢ်တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ် ယီၤကူၣ်ဆး— AI တၢ်ဂီၤမူ ယဲၢ်မံးနံးန့ၣ်, အတၢ်သူဂံၢ်သဟီၣ်အိၣ်ဝဲ ၃.၄ ကကွဲၢ် ယူးနံးဃၣ်ဃၣ်, အဃိ ဂံၢ်သဟီၣ်လၢတၢ်သူအီၤခဲလၢာ်အံၤ တၢ်မ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဃုာ်အီၤန့ၣ်, အကအိၣ်ဝဲဒၣ် ပှၤအီစထြ့လယါဖိဟံၣ်ဒူၣ်သ့ၣ်တဖၣ် တၢ်သူဂံၢ်သဟီၣ် လၢတနံၤအဂီၢ် ၅,ဝဝဝ တုၤ ၆,ဝဝဝ န့ၣ်လီၤ.”
ပဒိၣ်အတၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်ဆိသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တၢ်စၢဃာ်အီၤဒီး သဲစးတၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ်မ့ၢ်တအိၣ်နာ်သက့, အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် အရ့ဒိၣ်လၢ တၢ်မၤန့ၢ် တၢ်ဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့တၢ်ဖံးတၢ်မၤအသီ အတၢ်ဟ့ၣ်ခွဲးအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
Nigel Phair မ့ၢ်ဝဲ သရၣ်ဒိၣ်စိ ဘၣ်ဃး Cyber Security အဂ့ၢ်ဖဲ Monash University တဂၤန့ၣ်လီၤ.
အဝဲတဲဘၣ် SBS တၢ်ကစီၣ်သန့လၢ အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤ လိၣ်ဘၣ်အါထီၣ်ဝဲ တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ် ဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤ ပလိၣ်ဘၣ်အါထီၣ် တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်. A န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, ခီဖျိလၢခီဖၠူထၢၣ်အဂံၢ်န့ၣ်လိၣ်ဘၣ်ဝဲ AI လၢပတၢ်သူအီၤအဂီၢ်, တကးဒ်ဘၣ် မ့ၢ်စ့ၢ်ကီးတၢ်နုာ်လီၤပၣ်ဃုာ်ဖဲ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် ပှၤတဝၢအပူၤ တခါန့ၣ်လီၤ. ပဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အိၣ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်, ပအိၣ်ဒီးဂံၢ်သဟီၣ်လၢအကက့ၤပှဲၤထီၣ်က့ၤဒၣ်အတၢ်သ့သ့ၣ်တဖၣ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်, ပကြၢးတဲဘၣ်ထံကီၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢ အကပာ်လီၤအဝဲသ့ၣ် တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ပာ်ဖှိၣ်ဃုာ် တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီးပှၤဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤန့ၣ်လီၤ.”
အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဝဲၤလီၢ် —Data Centres Australia ကရၢခိၣ် Belinda Dennett စံးဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် မ့ၢ်တဘျၢနုာ်လီၤတၢ်ဖံးတၢ်မၤကျိၣ်စ့ဖဲ တၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ် ဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အဟီၣ်ကဝီၤအပူၤဘၣ်န့ၣ်, ပှၤအီစထြ့လယါထံဖိကီၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ဂ့ၢ်ပာ်ဖှိၣ်တနီၤန့ၣ် ထံကီၢ်အံၤ အတန့ၢ် ပၢဘၣ်က့ၤဝဲဒၣ်လၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ကျဲအဂၤတဘိလၢ အီစထြ့လယါကီၢ် တပာ်ဝဲဒၣ် တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤဖဲအံၤဘၣ်န့ၣ်, ပတဲအီၤသ့လၢ ပကမ့ၢ်ပှၤလၢအဆှၢနုာ်လီၤ ထံဂုၤကီၢ်ဂၤသ့ၣ်တဖၣ် အစဲးဖီကဟၣ် ဒီး ပမ့ၢ်ဝဲဒၣ် 'client state' ပှၤပှ့ၤတၢ်ဖိထံကီၢ် လၢအပှ့ၤန့ၢ် ထံဂုၤကီၢ်ဂၤ အစဲးဖီကဟၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်အရ့ဒိၣ်တခါလၢ တၢ်မၤပှဲၤသိး AI အဂီၢ်, ဒီးတၢ်အဝဲအံၤန့ၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် မၤအီၤန့ၢ်ဝဲဒၣ်. ပအိၣ်ဒီး တၢ်ဂ့ၢ်မိၢ်ပှၢ်ခဲလၢာ် လၢအကဒုးကဲထီၣ်ပှၤဒ်သိး တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤ အဂ့ၤကတၢၢ်အလီၢ်တခါန့ၣ်လီၤ.”
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့, တၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်ဆိသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တၢ်ကမၤလၢထီၣ်ပှဲၤထီၣ်အီၤဒ်လဲၣ် ဒီး လၢကသမံသမိးထံတၢ်တိာ်ကျဲၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်ဒီး ကန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်ခွဲးချ့ချ့အဂီၢ် တၢ်ကသူကျိၤကွာ်ဒ်လဲၣ်သ့ၣ်တဖၣ်လဲၣ်န့ၣ် တၢ်လီၤတံၢ်လီၤဆဲးတအိၣ်ဒ်ဘၣ်.
တၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်ဆိသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တၢ်မုၢ်လၢအကပၣ်ဃုာ်ဖဲ လါမ့ၤအတီၢ်ပူၤ ကီၢ်စဲၣ်ဂံၢ်သဟီၣ်ကိတိာ်သ့ၣ်တဖၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအပူၤ, ဒီး ဖဲ နံၣ်တဝာ် ထံဂ့ၢ်ဝီ ကိတိာ်သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအပူၤန့ၣ်လီၤ.
Brownyn Cumbo စံးဝဲဒၣ် တၢ်အရ့ဒိၣ်လၢကဘၣ်သ့ၣ်ညါအီၤတခါန့ၣ်, ဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တၢ်မ့ၢ်ပာ်လီၤအီၤလံတဘျီ အတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး ပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်ကအိၣ်ဒ်လဲၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ယဆိကမိၣ်ဒု အတၢ်ဂံၢ်စၢ်ဘါစၢ်န့ၣ်ကမ့ၢ်ဝဲဒၣ်, ပှၤတဝၢလၢအအိၣ်ဘူးတကျိၤဃီဒီး တၢ်သူၣ်ထီၣ်တၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်, ပှၤဟ့ၣ်လီၤဂံၢ်သဟီၣ်ဒီးထံ, ဒီး လၢတၢ်အံၤကကဲထီၣ်အဂီၢ် ပှၤသူၣ်ထီၣ် ဂံၢ်ခီၣ်ထံးတၢ်သူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် တၢ်အဝဲအံၤ အခီပညီလီၤတံၢ်လီၤဆဲးန့ၣ် အကမ့ၢ်တၢ်မနုၤလဲၣ်, ဒီး တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အကမၤဘၣ်လိာ်ဃုာ်အသးဒီး ကီၢ်စဲၣ်ဒီး ပဒိၣ်သနူကျိၤကွာ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒ်လဲၣ်န့ၣ်လီၤ.”
