Pontu chave husi istoria ne'e
- Memoriál Funu Austrália nian kalkula katak mane Aboríjene na'in 1200 maka tenta atu tama iha Funu Mundiál Dahuluk, no na'in 6,500 iha Funu Mundiál Daruak.
- Barak maka halo esforsu estraordináriu atu tama iha militár inklui subar sira nia eransa.
- Bainhira sira fila, diskriminasaun no lei restritivu sira sai nafatin parte ida hosi moris loroloron nian ba veteranu Aboríjene sira.
- Ema aboríjene sira hasoru restrisaun barak atu tama iha forsa armada nian.
- Ema Aborijine no Ilha Torres Estraitu nain hira maka serve iha Funu Mundial Dahuluk no Funu Mundial Daruka?
- Dezafiu saida mak ema nasaun dahuluk Australianu sira hasoru bainhira koko atu tama ba iha militar?
- Saida mak akontese ba militar Aborijine sira bainhira sira fila mai uma depois de funu?
- Oinsa mak Australia rekonhese servisu militar Aborijine no Ilha Torres Estraitu sira ohin loron?
- Saida maka ita tenke hatene kona-ba ema Aborijine no Ilha Torres Estraitu sira nia istoria iha loron ANZAC Day ne'e?
Ema Aboríjene no Ilha Torres Estraitu barak maka serve iha forsa armada Austrália nian, inklui durante Funu Mundiál Dahuluk no Daruak, dala barak hamutuk ho ema Australianu sira ne'ebé la'ós Indíjena—maske bainhira sira hetan bandu ofisiál atu tama iha militár.
Ohin loron, iha esforsu ida ne'ebé maka buras atu asegura katak sira nia istória sira hetan rekoñesimentu no hanoin nafatin.
Michael Bell, mane ida husi Ngunnawal/Gomeroiman halo parte iha servisu ne'e, hanesan ofisiál ligasaun Indíjena iha Memoriál Funu Austrália nian, nia ajuda identifika no rekoñese servisu no sakrifísiu hosi povu Aboríjene no Ilha Torres Estraitu sira—tantu sira ne'ebé servisu ho farda no sira ne'ebé apoia esforsu funu nian iha rai rasik.
Liuhusi nia serbisu ida-ne'e, imajen ida ne'ebé klaru liu hahú mosu.
Sr. Bell hatete."Ami agora daudaun iha mane Aboríjene liu 1200 ne'ebé maka alista ka tenta atu alista iha Funu Mundiál Dahuluk, no ami kalkula katak sei iha mane hamutuk 6,500 maka halo parte iha Funu Mundiál Daruak".

Númeru sira-ne'e kontinua aumenta depois de rejistu barak halao no deskobre.
Memoriál Funu nian haree ona estatístikamente númeru sira hosi alistamentu sira ho populasaun koñesidu sira hosi ema Aboríjene sira.
Maski hasoru barreira sira ne'ebé signifikativu, númeru sira ne'e mak hetan mos signifikativu tebes.
Numeru sira ne'ebe rejistu no hetan verifikasaun kuaje hanesan ho sira nia maun-alin sira ne'ebé la'ós Indíjena.Michael Bell
Ema Aboríjene sira hasoru restrisaun oi-oin bainhira tenta atu tama iha forsa armada nian. Restrisaun sira-ne'e eziste iha nivel oioin.
Ema Aboríjene sira hasoru limitasaun iha sira nia movimentu iha nasaun tomak.
Sira la hetan rekoñesimentu nu'udar sidadaun Australianu lolos, no iha kazu balu, sira balun la hetan rekoñesimentu nu'udar ema tuir lei.
No polítika militár sira dala barak esklui sira ne'ebé laiha eransa europeia.
Buat sira ne'e hotu,ne'e kria obstákulu boot ba sira ne'ebé hakarak atu serbí.
Sr. Bell esplika, maski ho restrisaun sira-ne'e, ema barak maka halo esforsu estraordináriu atu tama iha militár.
"Mane ida la'o hosi Queensland to'o Albury, iha nia dalan nia koko atu rejistu dala lima, ikusmai tama duni, no infelizmente la konsege atu serbí tanba nia mate tanba moras iha ró laran, iha dalan ba kampu funu nian. Ne'e maka dedikasaun no alistamentu foun hosi ami nia mane sira iha ne'ebé sira hetan rejeita tanba sira Aboríjene, maibé fila fali no koko fali."
Istória sira hanesan ne'e ilustra determinasaun, reziliénsia no sentidu forte atu serbí nasaun, maski hasoru situasaun ida ne'e nasaun ne'e la oferese direitu hanesan.

Ba veteranu Aboríjene barak, sira nia sakrifísiu la signifika igualdade.
Sira fila fali ba sosiedade ida ne'ebé diskriminasaun no lei restritiva sira halo parte nafatin iha sira nia moris loroloron nian.
Sr. Bell hatete "Ami nia mane sira luta ba direitu sira iha funu estranjeiru ne'ebé sira laiha direitu iha sira nia rain rasik. No atu fila ba sosiedade ida ne'ebé la hanesan tebes, no sira fila fali ba segregasaun, falta rekoñesimentu legál, restrisaun sira ba propriedade rai nian, saláriu hanesan, restrisaun atu jere ami nia oan sira, Jerasaun Na'ok sira, iha hela nia laran."
Veteranu Aboríjene balu bele asesu ba benefísiu sira, maibé barak maka la hetan, ho restrisaun sosiál no polítika ne'ebé luan liu ne'ebé limita apoiu.
Maski liga ho veteranu sira seluk bele sai difisil.
Soldadu sira ne'ebé fila dala barak hetan enkorajamentu atu tama iha organizasaun komunitária sira hanesan klube RSL sira ne'ebé apoia veteranu sira no organiza eventu sira hanesan serimónia sira Loron ANZAC nian.
Maibé klube sira-ne'e barak maka fatin sira ne'ebé iha lisensa, signifika katak serve alkol, no ema Aboríjene sira dalabarak hetan restrisaun atu tama iha fatin sira-ne'e.
Sira hetan eskluzaun efetivamente hosi apoiu no ligasaun.
Iha dékada sira ikus ne'e Memoriál Funu Austrália nian hola papél ida ne'ebé ativu liu hodi deskobre no rekonhese servisu Aboríjene no Torres Strait Islander nian.
"Ami nia istória sira fahe hanesan no proporsionál iha ami nia galeria sira hotu," Sr. Bell esplika. "Ami iha konteúdu Indíjena iha servisu hotu-hotu, galeria hotu-hotu, istória hotu-hotu, ami nia reprezentasaun hotu-hotu."
Laiha kantu espesial ba ema metan sira iha Memoriál Funu Austrália nian. Saida maka ami halo maka konta istória hanesan iha tempu tomak, hanesan veteranu sira husu ami atu halo.Michael Bell
"Iha farda, sira bele haree de'it sira-nia an hanesan kór hosi sira nia servisu hanesan verde, azul ka kinur ba ezérsitu, forsa aérea no mariña."
Aprosimasaun ida-ne'e reflete oinsá soldadu Aboríjene sira haree sira-nia an rasik—hanesan soldadu sira uluk, servisu hamutuk ho ema seluk.
Iha tempu hanesan, istória sira ne'ebé subar kleur ona agora deskobre filafali no fahe ho família no komunidade sira
"Iha okaziaun ne'ebé ami iha foto úniku ne'ebé koñesidu hosi mane Aboríjene ida iha ami nia kolesaun, no família seidauk haree ida-ne'e... ami bele fornese ida-ne'e ba sira hodi rekoñese nia servisu...no ida-ne'e book tebes no espesiál ba ha'u—atu bele fahe ida-ne'e ho família sira ne'ebé hatene koñesimentu no informasaun ida-ne'e rai iha instituisaun ida ne'ebé ami koko atu inklui pozitivu ka hatene kona-ba istória uluk nian Servisu ba Aboríjene no Torres Strait Islanders.”
Ba família sira, momentu sira-ne'e bele sai maka'as, ajuda atu liga fali ho istória, identidade no ema ne'ebé sira hadomi.

Komprende Loron ANZAC signifika rekoñese kontribuisaun sira no dezafiu sira ne'ebé maka povu Aboríjene no Torres Strait Islander sira hasoru.
"Ida-ne'e kona-ba istória kompletu no totál Austrália nian no oinsá ida-ne'e ohin loron," Sr. Bell afirma, "la'ós nasaun invizível ne'ebé ita iha tinan hirak liubá. No ba ema sira iha Funu Mundiál Dahuluk, tenke subar sira nia eransa, ita hakarak atu bele enkoraja sira, atu haree istória tomak Austrália nian hanesan ida-ne'e, la'ós hanesan hakerek hosi sistema anteriór sira ne'ebé rekoñese ita-nia rekoñesimentu."
Loron ANZAC hanesan tempu ida atu hanoin sira ne'ebé servisu iha funu no konflitu sira no ba australianu barak, ne'e momentu ida atu halibur hamutuk hodi fó onra ba istória.
Nu'udar istória sira-ne'e sai fahe barak liután, sira ajuda pinta imajen ida ne'ebé kompletu liután kona-ba Austrália nia pasado, no ninia prezente.
Subscribe to or follow the Australia Explained podcast for more valuable information and tips about settling into your new life in Australia.
Do you have any questions or topic ideas? Email australiaexplained@sbs.com.au








