Saida mak akontese lolos iha loron 26 Janeiru?

People Observe Australia Day Holiday

MELBOURNE, AUSTRALIA - JANUARY 26: Feto Gunai no Gunditjmara no Meriki Onus ne'ebé orgullu hola parte iha rally Invasion Day iha loron 26 Janeiru 2025 iha Melbourne, Austrália. Loron Austrália nian, ne'ebé uluk koñesidu hanesan Loron Fundasaun nian, maka hanesan loron nasionál ofisiál Austrália nian no selebra tinan-tinan iha loron 26 Janeiru hodi komemoraFrota Dahuluk ne’ebe to’o iha Sydney iha tinan 1788. Australianu Indíjena barak refere ba loron ida ne'e hanesan 'Loron Invazaun' no iha movimentu ki'ik maibé buras atu muda data ne'e, tanba debate luan kona-ba signifikadu husi loron ne’e. (Photo by Darrian Traynor/Getty Images) Credit: Darrian Traynor/Getty Images

Loron 26 Janeiru koñesidu hanesan loron ida ne'ebé debate iha istória Austrália nian. Dala barak deskreve hanesan loron moris nasaun nian, loron ne'e la marka fundasaun formál kolónia ka kriasaun Commonwealth nian. Maibe, ida-ne'e reflete istória ida ne'ebé maka forma hosi kolonizasaun, desizaun polítika sira, no rezisténsia Nasaun dahuluk sira nian ne'ebé maka la'o hela. Komprende saida maka akontese duni iha loron 26 Janeiru hatudu tansá maka data ne'e esperiénsia ho maneira ne'ebé diferente iha nasaun tomak.


Pontu Chave sira:
  • Frota dahuluk to'o iha Botany Bay iha loron 18 fulan-Janeiru tinan 1788, la'ós iha loron 26 fulan-Janeiru.
  • Austrália harii formalmente iha loron 7 fulan-Fevereiru tinan 1788, la'ós iha loron 26 fulan-Janeiru.
  • Loron 26 Janeiru sai hanesan loron protestu no hateten lia-loos ba povu Nasaun dahuluk sira

Artigu ida-ne'e, bazeia ba vídeo NITV nian ne'ebé aprezenta hosi John-Paul Janke, Editór Nasionál Asuntu Indíjena nian iha SBS no ko-anfitrião hosi The Point iha NITV. John-Paul buka tuir oinsá maka loron 26 Janeiru sai hanesan Loron Austrália nian no tansá maka ida-ne'e kontinua iha signifikadu oioin ba ema sira iha nasaun tomak.

iha tinan 1788, loron 26 Janeiru marka loron ne'ebe Kapitaun Arthur Phillip hasa'e bandeira britániku iha Sydney Cove . Iha momentu ne'eba iha tempu kalan, Frota Dahuluk tomak ho ró sanulu-resin-ida tau ona ankra iha Port Jackson, depois de liu fulan ualu sai hosi Inglaterra.

Enkuantu momentu ida-ne'e haree hanesan inísiu nasaun nian, maibe ida-ne'e la'ós inísiu ba britániku nia to'o no mós la'ós estabelesimentu formál kolónia nian.

Sydney Cove, New South Wales, Australia, 1788, (1886).
Sydney Cove, New South Wales, Australia iha tinan 1788, (1886). Sydney Cove maka baía ida iha tasi-ibun súl Portu Sydney nian. Ne'e maka fatin ne'ebé hili iha tinan 1788 hosi Kapitaun Arthur Phillip ba estabelesimentu kolónia britániku dahuluk iha Austrália, ne'ebé ikusmai sai sidade Sydney. Data fundasaun kolónia nian, 26 Janeiru, ohin loronselebra hanesan Loron Austrália nian. Gravura iha ai husi 'Atlas Pitoresku Austrália nian, Vol I', husi Andrew Garran, ilustradu ho supervizaun husi Frederic B Schell, (Pittoresku Atlas Publishing Co, 1886). (Photo by The Print Collector/Print Collector/Getty Images) Credit: Print Collector/Print Collector/Getty Images

Lae. Frota dahuluk hahú to'o iha Botany Bay iha loron 18 fulan-Janeiru tinan 1788. Hafoin avalia área ne'e, Phillip determina katak área ne'e la apropriadu ba hela-fatin tanba rai ne'eba ladi'ak no bee-moos ne'ebé limitadu.

Anin maka'as atraza frota atu sai husi fatin ne'eba, no iha loron 25 Janeiru ró fransés rua, lidera hosi Kapitaun Jean-François de La Pérouse, mosu iha tasi-ibun. Iha dadeer-saan tuirmai, Phillip ho grupu ki'ik ida muda ba Sydney Cove, iha ne'ebé serimónia badak ida hala'o iha loron 26 de Janeiru.

Kolónia New South Wales nian hetan proklamasaun formál iha loron 7 fulan-Fevereiru tinan 1788, bainhira Arthur Phillip nia governasaun hetan deklarasaun ofisiál.

Kolónia nia baliza sira habelar ba leste hosi meridianu 135, ne'ebé kobre liu metade hosi kontinente. Fronteira sira-ne'e bazeia ba tratadu Europeu sira, maski rai ne'e sai ona uma ba povu Nasaun dahuluk sira.

Arthur Phillip, British naval commander, c 1789.
UNITED KINGDOM - JUNE 10: Gravura husi W Sherwin hafoin pintura ida husi F Wheatly, husi Phillip (1738-1814) ne'ebé, iha tinan 1787, komanda Frota Dahuluk ne'ebé lori kondenadu sira ba Austrália. Loron ne'ebé nia tun iha Botany Bay, 26 Janeiru 1788, ikusmai selebra nu'udar Loron Austrália nian. Phillip harii kolónia penál ida iha Sydney Cove, Port Jackson, no hetan nomeasaun nu'udar Governadór (administradór koloniál) New South Wales. (Photo by SSPL/Getty Images) Credit: Science & Society Picture Librar/SSPL via Getty Images

Frota Dahuluk to'o iha Nasaun ne'ebé pertense ba pelumenus grupu klan Nasaun Dahuluk hamutuk 29 iha Bacia Sydney. Rai ne'ebe sira okupa momentu ne'e la mamuk.

Ba povu Primeira Nasaun sira, loron 26 Janeiru marka inísiu ba hadau rai, violénsia, no rezisténsia. Impaktu sira-ne'e kontinua sente to'o ohin loron.

Loron 26 Janeiru nian ba dala uluk sai hanesan loron feriadu públiku iha New South Wales iha tinan 1818 hosi Governadór Lachlan Macquarie. Ida-ne'e koñesidu iha tempu ne'ebá hanesan Loron ro-ahi to'o Dahuluk ka Loron Australia Hari'i.

Iha tinan 1888, maioria kolónia sira marka hela loron 26 Janeiru hanesan Loron Fundasaun ka Loron Aniversáriu, maski kolónia ida-idak observa data fundasaun ne'ebé la hanesan.

Iha finál sékulu XIX, Asosiasaun Nativu Austrália ou ka Australian Natives Association sai hanesan defensór maka'as ida ba feriadu nasionál ne'ebe monu iha loron 26 Janeiru. Organizasaun ne'e promove federasaun maibé restrinje adezaun ba mane malae mutin sira ne'ebé moris iha Austrália.

Lae. Commonwealth Austrália nian mosu iha Loron Tinan Foun 1901. Sesaun dahuluk parlamentu federal nian akontese depois, iha 9 Maiu 1901.

Loron 26 Janeiru la marka eventu ida. Pela Kontrariu, loron ida-ne'e komemora dezembarke iha iha Sydney Cove iha tinan 1788

Ideia kona-ba Loron nasionál Austrália nian mosu durante Funu Mundiál Dahuluk nu'udar parte ida hosi esforsu angariasaun fundu nian ba funu. Antes ne'e durante tinan balun, eventu sira hala'o iha fulan-Jullu envezde fulan-Janeiru.

Iha tinan 1918, organizasaun balu hahú temi loron 26 Janeiru nuʼudar Loron Austrália nian. Iha tinan 1930, Asosiasaun Native Australianu ka Australian Native Association formalmente adota naran ne'e, no iha tinan 1935 maioria estadu sira tuir, maski New South Wales kontinua bolu loron ida-ne' hanesan Loron Aniversáriu nian ba tinan barak nia laran.

Iha aniversáriu ba dala 150 hosi dezembarke iha tinan 1938, líder sira hosi Nasaun dahuluk sira organiza Loron Lutu nian. Ida-ne'e maka protestu nasionál ida uluk liu ba direitu sivíl Aboríjene nian, ne'ebé bolu atensaun ba injustisa, eskluzaun no despose.

Husi tempu ne'eba kedan, loron 26 Janeiru sai nafatin loron ida ne'ebé forte ba protestu, lembransa, no sobrevivénsia ba komunidade Nasaun dahuluk sira.

When did January 26 become a national public holiday?

Durante dekade barak nia laran, loron feriadu publiku aranja la hanesan entre estadu hotu-hotu iha Australia. Balun marka loron 26 Janeiru rasik, enkuantu sira seluk observa feriadu iha Segunda-feira ne'ebé besik liu.

Hafoin bisentenáriu 1988, estadu hotu-hotu aliña neineik sira nia feriadu públiku sira. Loron 26 Janeiru sai hanesan feriadu públiku ne'ebé uniforme iha tinan 1994.

Australia Day Live 2024
SYDNEY, AUSTRALIA - JANUARY 26: Vizaun jerál ida maka haree durante Australia Day Live 2024 iha Sydney Opera House iha loron 26 Janeiru 2024 iha Sydney, Austrália. (Photo by Don Arnold/WireImage) Credit: Don Arnold/WireImage

Loron 26 Janeiru iha signifikadu oioin. Ba balu, ida-ne'e reprezenta identidade no selebrasaun nasionál. Ba povu Nasaun dahuluk barak, ida-ne'e simboliza invazaun, lakon, no reziliénsia.

Enkuantu konversa sira kontinua iha Austrália tomak, komprende istória kompletu data ne'e nian sei sai hanesan sentrál ba hateten lia-loos no atu harii futuru ida ne'ebé informadu no inkluzivu liu.

This Australia Explained story was produced in collaboration with NITV. Audio from John-Paul Janke is extracted from an NITV video explainer.


Share
Follow SBS Tetum

Download our apps
SBS Audio
SBS On Demand

Listen to our podcasts
Independent news and stories connecting you to life in Australia and Tetum-speaking Australians.
Ease into the English language and Australian culture. We make learning English convenient, fun and practical.
Get the latest with our exclusive in-language podcasts on your favourite podcast apps.

Watch on SBS
SBS World News

SBS World News

Take a global view with Australia's most comprehensive world news service