in brief
- Hoa Kỳ cho biết sẽ bắt đầu phong tỏa eo biển Hormuz, động thái có thể kéo dài thêm cuộc xung đột.
- Lệnh phong tỏa dự kiến sẽ bắt đầu vào lúc 0 giờ ngày thứ Ba ngày 13 tháng 4, theo giờ chuẩn miền Đông Úc.
Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump đã đe dọa phong tỏa eo biển Hormuz sau khi các cuộc đàm phán ngừng bắn giữa Mỹ và Iran kết thúc vào cuối tuần mà không đạt được kết quả.
“Có hiệu lực ngay lập tức, Hải quân Hoa Kỳ, lực lượng hùng mạnh nhất thế giới, sẽ bắt đầu tiến trình PHONG TỎA bất kỳ và tất cả các tàu thuyền cố gắng đi vào hoặc rời khỏi eo biển Hormuz,” ông Trump viết trên Truth Social vào tối Chủ nhật.
Ông Trump cho biết việc Iran kiên quyết giữ lại năng lực làm giàu hạt nhân là điểm bế tắc then chốt trong các cuộc thảo luận diễn ra tại thủ đô Islamabad của Pakistan vào cuối tuần.
Bên cạnh đó, các vấn đề như các cuộc tấn công vào Lebanon của lực lượng Israel, việc giải phóng các tài sản bị tịch thu của Iran, cũng như việc nới lỏng các lệnh trừng phạt quốc tế, đều nằm ở trung tâm của các cuộc đàm phán hiện đã bị tạm dừng.
“Họ tỏ ra rất cứng rắn ở vấn đề quan trọng nhất và, như tôi đã luôn nói, ngay từ đầu và từ nhiều năm trước, IRAN SẼ KHÔNG BAO GIỜ SỞ HỮU VŨ KHÍ HẠT NHÂN!” ông Trump nói thêm.
Theo quân đội Hoa Kỳ, việc phong tỏa toàn bộ hoạt động hàng hải ra vào các cảng của Iran sẽ được triển khai từ 10 giờ sáng theo giờ miền Đông Mỹ, tương đương 0 giờ thứ Ba theo giờ AEST, ảnh hưởng đến tàu thuyền của tất cả các quốc gia.
Tuy nhiên, trái với các tuyên bố của Donald Trump, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ cho biết trong một tuyên bố rằng họ sẽ không cản trở “tự do hàng hải đối với các tàu di chuyển qua eo biển Hormuz đến và đi từ các cảng không thuộc Iran”.
Đáp lại, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran cảnh báo họ đã kiểm soát hoàn toàn hoạt động giao thông tại tuyến đường thủy chiến lược này và sẽ nhấn chìm bất kỳ đối thủ nào dám thách thức họ “trong một vòng xoáy chết chóc”.
Chủ tịch Quốc hội Iran, Mohammad Bagher Ghalibaf, người dẫn đầu phái đoàn Iran tại Pakistan, cho biết khi trở về Tehran rằng nước này sẽ “không khuất phục trước bất kỳ lời đe dọa nào” từ Mỹ.
Iran đã hạn chế lưu thông qua eo biển này, một tuyến vận chuyển dầu khí then chốt của thế giới, kể từ khi xung đột bùng phát, đồng thời vẫn cho phép các tàu của các quốc gia đồng minh như Trung Quốc đi qua. Cũng có những thông tin chưa được xác nhận cho rằng Iran có kế hoạch thu phí đối với tất cả các tàu muốn đi qua tuyến đường này.
Một số tàu vẫn đi qua tuyến đường thủy này trong thời gian các cuộc đàm phán ngừng bắn sắp diễn ra, giảm mạnh so với khoảng 130 tàu mỗi ngày trong điều kiện bình thường. Tuy nhiên, công ty dữ liệu hàng hải Lloyd's List cho biết vào thứ Ba rằng lưu lượng qua eo biển một lần nữa đã hoàn toàn đình trệ.
Pakistan đã kêu gọi cả hai bên tiếp tục tôn trọng lệnh ngừng bắn tạm thời được công bố vào thứ Tư và dự kiến kéo dài trong hai tuần.
Sự đổ vỡ của các cuộc đàm phán làm dấy lên lo ngại rằng giao tranh có thể bùng phát trở lại, gây gián đoạn thương mại toàn cầu và đẩy chi phí sinh hoạt tăng cao trên khắp thế giới.
Tác động đến kinh tế toàn cầu
Giá dầu và đồng USD đã tăng vào thứ Hai sau khi các cuộc đàm phán đổ vỡ, trong khi giá dầu Brent chuẩn tăng vọt 8%, lên 146,43 USD (207,91 AUD) mỗi thùng.
“Thị trường hiện về cơ bản đã quay lại trạng thái trước lệnh ngừng bắn, ngoại trừ việc giờ đây Mỹ sẽ chặn phần còn lại, khoảng 2 triệu thùng, các dòng chảy dầu liên quan đến Iran qua eo biển Hormuz,” nhà phân tích Saul Kavonic của MST Marquee nói với hãng tin Reuters.
“Câu hỏi then chốt còn lại là liệu Mỹ có nối lại các cuộc không kích vào Iran hay không, điều này sẽ làm gia tăng nguy cơ các cơ sở hạ tầng năng lượng trên toàn khu vực bị tấn công, từ đó có thể gây ra tác động lâu dài vượt ra ngoài thời gian của cuộc chiến.”
Khi được Fox News hỏi liệu ông có cho rằng giá nhiên liệu tại Hoa Kỳ sẽ trở lại bình thường trước cuộc bầu cử giữa kỳ dự kiến diễn ra vào tháng 11 hay không, Tổng thống Donald Trump cho biết ông hy vọng như vậy, nhưng cũng không loại trừ khả năng giá sẽ còn cao hơn vào thời điểm đó.
“Nó sẽ ở mức tương đương,” ông nói. “Tôi nghĩ cuộc chiến sẽ không kéo dài quá lâu.”
Các chuyên gia cảnh báo rằng xung đột càng kéo dài, tác động đến thương mại toàn cầu càng lớn và người tiêu dùng có thể sẽ phải trả giá cao hơn cho các mặt hàng thiết yếu hằng ngày.
“Tôi cho rằng tình hình sẽ còn xấu đi trước khi có thể cải thiện phần nào,” Tiến sĩ Vinh Thái, giáo sư về logistics và quản lý chuỗi cung ứng tại RMIT University, chia sẻ với SBS News. “Niềm tin thương mại vẫn chưa đủ để các hoạt động bình thường qua eo biển có thể được khôi phục.”
Dầu và khí đốt sẽ tiếp tục bị “mắc kẹt” tại Vịnh Ba Tư, khi Abu Dhabi National Oil Company cho biết vào tuần trước rằng họ có 230 tàu đã chất đầy nhiên liệu và sẵn sàng rời cảng nhưng không thể xuất phát. Eo biển này cũng là tuyến vận chuyển quan trọng đối với phân bón, urê, heli và nhiều mặt hàng thiết yếu khác, chưa kể đến chính các container vận tải.
“Với việc các container bị mắc kẹt tại đó, châu Á sẽ thiếu hụt container rỗng,” ông Thái nói. “Các hãng vận tải sẽ phải tái cơ cấu mạng lưới của mình, dẫn đến chi phí vận chuyển tăng lên.”
Sau khi các cuộc đàm phán đổ vỡ, Tiến sĩ Jessie Moritz, giảng viên tại Trung tâm Nghiên cứu Ả Rập và Hồi giáo thuộc Australian National University, cho biết với SBS News rằng xung đột có nguy cơ lan rộng, kéo theo những hệ quả kinh tế nghiêm trọng hơn.
“Iran đã đe dọa sẽ đóng cửa eo biển Bab al-Mandab [giữa Yemen và châu Phi],” bà Moritz nói. “Tôi không nghĩ chúng ta đã đến mức đó, nhưng phía Iran đang cân nhắc cách leo thang đáp trả, và một số lựa chọn của họ có thể gây thảm họa cho thương mại quốc tế.”
Lo ngại suy thoái tại Úc
Theo các mô hình của Deloitte Access Economics, khoảng một triệu người Úc có thể mất việc và lạm phát vượt 6,5% nếu giá dầu thô chạm mức 150 USD (213 AUD) mỗi thùng. Nếu giá tăng lên 175 USD (248 AUD) trong trường hợp xung đột kéo dài, nền kinh tế có thể rơi vào suy thoái sâu, với tỷ lệ thất nghiệp lên tới 6,8% và lạm phát đạt 7,5%.
Nếu eo biển Hormuz không được mở lại trong những tuần tới, mốc 150 USD mỗi thùng hoàn toàn có thể đạt tới, theo cảnh báo của các nhà phân tích từ AMP và Oxford Economics. Trong đó, sản xuất và du lịch nhiều khả năng sẽ là hai lĩnh vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.
Bà Moritz cho biết Úc thậm chí vẫn chưa cảm nhận đầy đủ tác động của sự gián đoạn này, bởi phần lớn nhiên liệu mà nước này đang sử dụng hiện nay đã được dự trữ trong nước trước khi xung đột bùng phát vào ngày 28 tháng 2. Úc nhập khẩu khoảng 85% nhiên liệu và hiện đang phải mua trên một thị trường toàn cầu ngày càng cạnh tranh.
“Chúng ta nên dự đoán rằng vận tải thương mại sẽ không thể phục hồi trong bối cảnh lệnh phong tỏa của Mỹ cùng với các mối đe dọa từ Iran,” bà nói. “Với nguồn cung bị hạn chế như vậy, tôi cho rằng giá cả sẽ tăng và duy trì ở mức cao.”
Dầu thô và khí tự nhiên là nền tảng của hơn 6.000 sản phẩm được sử dụng hằng ngày, vốn được sản xuất từ các hóa chất dầu mỏ. Khoảng 96% hàng hóa sản xuất phụ thuộc vào các sản phẩm phụ từ dầu và khí tự nhiên, từ thiết bị điện tử, quần áo đến mỹ phẩm và thiết bị xây dựng.
Sự gián đoạn đối với các chuỗi cung ứng này hiện vẫn chưa phản ánh rõ trong giá tiêu dùng, nhưng sẽ bắt đầu tác động nếu xung đột không sớm được giải quyết. Vì vậy, theo ông Thai, người tiêu dùng khó có thể thấy sự giảm giá trong ít nhất 9 đến 12 tháng tới, ngay cả khi Úc tránh được suy thoái.
“Nếu hỏi cá nhân tôi liệu suy thoái có xảy ra trong năm nay hay không với tình hình hiện tại, tôi cho rằng khả năng là dưới 50%,” ông nói. “Nếu tình hình kéo dài thêm khoảng hai tháng nữa mà không có giải pháp, chúng ta sẽ bắt đầu thấy dấu hiệu suy giảm kinh tế vào cuối năm.
“Nếu có thể giải quyết trong vòng một tháng tới, thì tình hình vẫn có thể được cứu vãn.”
Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo
Trong bối cảnh các cuộc đàm phán ngừng bắn bị đình chỉ, bà Moritz cho rằng kịch bản có khả năng cao nhất là “leo thang tiếp diễn” và nguy cơ chiến tranh lan rộng.
Israel và Lebanon dự kiến sẽ tổ chức các cuộc đàm phán hòa bình tại Washington DC vào thứ Ba. Tuy nhiên, việc Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu khẳng định nước láng giềng không nằm trong thỏa thuận ngừng bắn có thể khiến Iran càng có động lực duy trì kiểm soát eo biển.
Sự gián đoạn tại eo biển Bab al-Mandab, nơi vận chuyển khoảng 12% lượng dầu toàn cầu và đã chứng kiến lưu lượng tăng lên khi các tàu tìm tuyến thay thế cho Hormuz, có thể khiến cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu trở nên nghiêm trọng hơn đáng kể. Các nhóm Houthi tại Yemen, có liên kết với Iran, trước đây đã chứng minh khả năng làm gián đoạn vận tải tại tuyến đường rộng 30 km này bằng máy bay không người lái và tên lửa.
“Điều từng được xem là rất khó xảy ra giờ đã trở thành một khả năng có thể xảy ra,” bà Moritz nói. “Cơ hội để hạ nhiệt tình hình đang thu hẹp từng ngày. Nó vẫn còn đó, và đó là điều tôi hy vọng, nhưng tôi không thực sự lạc quan.”
Việc cộng đồng quốc tế có cho phép Iran thu phí qua eo biển Hormuz hay không sẽ tạo ra tiền lệ cho các “điểm nghẽn” vận tải chiến lược khác trên thế giới. Trong đó có eo biển Malacca, nằm giữa Indonesia, Singapore và Malaysia, nơi khoảng 35% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển đi qua, và có thể trở nên đặc biệt quan trọng nếu xảy ra xung đột trong khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương trong tương lai.
Ông Thái cho rằng cuộc chiến hiện tại ở Trung Đông sẽ khiến các quốc gia và doanh nghiệp chuyển hướng chuỗi cung ứng về gần hơn, ưu tiên nguồn cung nội địa hoặc khu vực, điều này sẽ mang lại cả tác động tích cực lẫn tiêu cực.
“Nếu thế giới thương mại đang quay trở lại với xu hướng khu vực hóa, chủ nghĩa bảo hộ và các rào cản thương mại, thì đúng là chúng ta có thể ứng phó tốt hơn với các cú sốc địa chính trị trong tương lai, nhưng đồng thời điều đó cũng phải đánh đổi bằng hiệu quả thương mại,” ông nói.
“Nhưng chúng ta không thể chỉ dựa vào tự cung tự cấp, vì điều đó sẽ không hiệu quả về mặt kinh tế.
“Chúng ta cần sự kết hợp giữa can thiệp của chính phủ với việc xây dựng dự trữ chiến lược đối với các nguồn cung thiết yếu, đồng thời các doanh nghiệp cũng cần có chiến lược chuỗi cung ứng linh hoạt và có khả năng chống chịu cao.”
Ngay cả khi xung đột có thể được giải quyết tương đối nhanh chóng, bà Moritz cho rằng bất ổn trong khu vực và các điểm nóng tương tự vẫn có khả năng tiếp diễn khi Israel tìm cách khẳng định mình là “bá quyền khu vực mới” tại Trung Đông.
“Chế độ của Benjamin Netanyahu đã nói rất rõ rằng họ xem đây là một cơ hội mang tính lịch sử,” bà nói. “Họ kỳ vọng tái định hình cách thức vận hành của chính trị Trung Đông theo hướng có lợi cho Israel và đã thể hiện xu hướng rõ ràng trong việc can thiệp quân sự vào phần lớn các nước láng giềng nhằm tạo ra những điều kiện đó.”
Vì vậy, cả hai chuyên gia được phỏng vấn trong bài đều đồng thuận rằng việc nhanh chóng giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, trong cả lĩnh vực vận tải lẫn sản xuất, là cần thiết và hợp lý để đảm bảo an ninh quốc gia trong tương lai.
“Chúng ta đã bắt đầu làm điều đó, nhưng cần phải tăng tốc để chuẩn bị cho những cú sốc có thể xảy ra trong tương lai,” ông Thai nói.
“Chúng ta không nhất thiết phải bước ra khỏi cuộc xung đột này với mức độ phụ thuộc vào nguồn cung dầu quốc tế giống như khi bước vào, và sẽ là vô cùng thiếu khôn ngoan nếu tiếp tục như vậy,” bà Moritz nói thêm.
“Chúng ta nên lên kế hoạch ngay từ bây giờ với giả định rằng sự gián đoạn sẽ còn tiếp diễn.”
— Có bổ sung thông tin từ Reuters.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
