Ngày 7 tháng 4 đánh dấu 'Ngày Quốc tế Tự vấn' về nạn diệt chủng người Tutsi ở Rwanda năm 1994. Nhưng sự diệt chủng này chính là kết quả của hàng chục năm căng thẳng sắc tộc và bất ổn chính trị.
Anastasie Nyirabashyitsi và Jeanette Mukabyagaju là những người bạn thân thiết.
Họ đã sống 19 năm trong một cộng đồng bao gồm những thủ phạm diệt chủng và những người sống sót, ở cách thủ đô Kigali của Rwandan 40 km.
Nyirabashyitsi là một phụ nữ Hutu, trong khi đó Mukabyagaju là một người Tutsi sống sót, đã mất gần cả gia đình trong cuộc diệt chủng Rwanda ba mươi năm trước.
"Đây không phải chuyện xảy ra trong một sớm một chiều. Phải mất một thời gian tôi mới nghĩ rằng mình có thể tiếp xúc với một phụ nữ Hutu. Rằng tôi thực sự có thể sống chung với họ. Tôi đã mất cha mẹ khi tôi 16 tuổi. Đây là khoảng thời gian quan trọng đối với tôi, một cô gái trẻ cần cha mẹ. Vì vậy, tôi có thể thú nhận với bạn rằng điều đó không hề dễ dàng chút nào, và phải mất một thời gian để chữa lành.”
Hơn một nửa cư dân của ngôi làng này là phụ nữ, và các dự án của họ - bao gồm một nghiệp đoàn đan lát và một chương trình tiết kiệm tiền - đã đoàn kết nhiều người trong số họ lại với nhau, đến mức mà giờ đây họ sẽ cảm thấy khó chịu nếu ai đó hỏi ai là người Hutu và ai là người Tutsi.
Tuy nhiên mọi thứ trước đây không như vậy.
Tiến sĩ Eyal Mayroz là giảng viên cao cấp nghiên cứu về hòa bình và xung đột tại trường Đại học Sydney.
Tiến sĩ Mayroz nói vụ diệt chủng năm 1994 là do căng thẳng sắc tộc sâu sắc.
Những căng thẳng này được khuyến khích bởi những người thực dân đầu tiên là người Đức, đã tiếp quản Rwanda sau Hội nghị Berlin năm 1884, và sau đó là người Bỉ, đã nắm quyền kiểm soát Rwanda trong Thế chiến thứ nhất.
Ông nói Rwanda được cai trị theo cách mà người Tutsi được ưu ái hơn người Hutu trong các vị trí chủ chốt, và họ được coi là vượt trội về mặt sắc tộc.
"Trong lịch sử, người Tutsi nắm quyền kiểm soát và khi họ là thiểu số, họ vẫn nắm quyền kiểm soát. Nhưng vào cuối thời kỳ thuộc địa lạnh, người Bỉ ưa chuộng và giao các địa vị ưu ái cho người Hutu. Và vì vậy sau khi giành được độc lập, cuộc Nội chiến đã dẫn đến một loạt các vụ đụng độ rất bạo lực."
Người Bỉ đã đưa ra cách phân loại dân số cố định, họ chia người Rwanda thành ba nhóm sắc tộc, trong đó người Hutu chiếm khoảng 84% dân số, và người Tutsi chiếm khoảng 15%.
Tiến sĩ Mayroz giải thích.
"Có rất ít sự khác biệt giữa hai nhóm chính, người Hutu và người Tutsi, và điều gì đã xảy ra? Nếu bạn là người chăn cừu thì bạn là người Hutu. Còn nếu bạn có con bò, thì bạn là người Tutsi. Và nếu bạn chuyển từ nhóm này sang nhóm khác, thì vẫn có thể chuyển được, cho đến khi người Bỉ, với tư cách là thực dân đã quyết định cấp thẻ căn cước theo đúng bản sắc dân tộc. Và chiếc thẻ căn cước đã khiến các bản sắc bị phân biệt.”
Sau Thế chiến thứ hai, một phong trào nhằm giải quyết vấn đề được nhiều người coi là sự mất cân bằng quyền lực giữa hai nhóm Hutu và Tutsi bắt đầu phát triển, được thúc đẩy bởi Giáo hội Công giáo, vốn xem người Hutu là những người kém may mắn.
Đến năm 1959, căng thẳng bùng lên trong cuộc nổi dậy của người Hutu, khiến hàng nghìn người Tutsi phải tìm nơi ẩn náu bên ngoài Rwanda trong vài năm sau đó.
Một số thành lập các nhóm vũ trang từ những người sống lưu vong, dẫn đến việc ngày càng nhiều người Tutsi rời bỏ đất nước, giết người trả thù và gây ra tình trạng bất ổn chính trị và dân sự trong hàng chục năm.
Claudine Kuradusenge-McLeod là giảng viên về hòa bình, nhân quyền và quan hệ văn hóa tại trường Đại học Hoa Kỳ.
"Họ đã góp phần vào việc thành lập một số tổ chức, nhưng họ không phải là người duy nhất có lỗi, tôi cảm thấy rất nhiều người muốn đổ tất cả lỗi lầm cho người Bỉ, về những hành động diễn ra trong những năm 90."
Điều xảy ra chính là một cuộc nội chiến đầy bạo lực, bắt đầu vào năm 1990 và kéo dài trong 3 năm, nó chỉ kết thúc bằng một thỏa thuận được gọi là Hiệp định Hòa bình Arusha.
Thế nhưng Tiến sĩ Kuradusenge-McLeod nói bất chấp việc ký kết hiệp ước hòa bình vào năm 1993, căng thẳng sắc tộc vẫn ở mức cao.
"Không phải ai cũng đồng ý về cách thức đàm phán và quy trình diễn ra, rất nhiều người cảm thấy nó không minh bạch. Nó không công bằng và nó đã mang lại lợi ích cho RPF."
Năm 1994, một chiếc máy bay chở tổng thống Rwanda Juvénal Habyarimana - và Cyprien Ntaryamira, tổng thống Hutu của Burundi - đã bị bắn hạ khi chuẩn bị hạ cánh ở Kigali, giết chết tất cả mọi người trên máy bay.
McLeod nói người Tutsi bị đổ lỗi đã bắn rơi máy bay.
"Đã có những lời kêu gọi những người Rwanda, những người Hutu cầm vũ khí và đi trả thù cho tổng thống hoặc đi làm những gì cần phải làm, và lời kêu gọi đó đã được phát đi khắp nơi."
Ước tính có khoảng 800,000 người Tutsi đã bị những người Hutu cực đoan giết chết trong những ngày và những tuần sau đó tại các ngôi làng trên khắp đất nước, và tại các trạm kiểm soát do Lực lượng Bảo vệ Tổng thống quản lý.
Một số người Hutu ôn hòa cố gắng bảo vệ các thành viên của nhóm thiểu số Tutsi cũng bị nhắm tới.
Nhóm nổi dậy của Tổng thống Paul Kagame, Mặt trận Yêu nước Rwandan do người Tutsi lãnh đạo, đã ngăn chặn nạn diệt chủng sau 100 ngày, nắm quyền và cai trị Rwanda kể từ đó mà không bị thách thức.
Những thay đổi cũng đã được đưa ra để giải quyết căng thẳng.
Chính quyền Rwanda đã thúc đẩy mạnh mẽ sự đoàn kết dân tộc giữa người Hutu chiếm đa số và người Tutsi và người Twa thiểu số, với việc thành lập một bộ riêng biệt chuyên thực hiện các nỗ lực hòa giải.
Thẻ căn cước của Rwanda không còn xác định một người theo sắc tộc nào nữa, và các bài học về nạn diệt chủng là một phần trong chương trình giảng dạy ở trường học.
Tại buổi lễ kỷ niệm 30 năm nạn diệt chủng, Tổng thống Paul Kagame đã nói tất cả những điều này đều cần thiết cho hòa bình.
"Hành trình của chúng ta đã rất dài và khó khăn. Rwanda hoàn toàn bị khuất phục trước sự mất mát. Và những bài học chúng ta học được đã in sâu vào máu. Nhưng sự tiến bộ vượt bậc của đất nước chúng ta là điều có thể thấy rõ, và đó là kết quả của những lựa chọn mà chúng ta đã cùng nhau thực hiện, để hồi sinh đất nước của mình."
