60 năm Long Tân: Ký ức chiến tranh và sự ghi nhận những người từng phục vụ

Trong thông điệp đăng trên trang Facebook cá nhân vào Ngày Cựu chiến binh Việt Nam năm nay, Thủ tướng Anthony Albanese nhắc đến những người đã không bao giờ thực sự bỏ lại chiến tranh phía sau.

"Sáu mươi năm sau trận Long Tân – trận đánh gây tổn thất nặng nề nhất trong toàn cuộc chiến – chúng ta tri ân tất cả những người đã ngã xuống, và những người đã trở về, kể cả rất nhiều người không bao giờ thực sự bỏ lại cuộc chiến phía sau. Với những ai còn ở bên chúng ta hôm nay, và để tưởng nhớ những người không còn nữa, chúng tôi xin nói điều lẽ ra nước Úc phải nói từ rất lâu: Chúng tôi tôn vinh quý vị. Chúng tôi kính trọng quý vị. Chúng tôi cảm ơn quý vị."

Với nhiều cựu chiến binh Việt Nam, sự ghi nhận ấy đến sau một quãng thời gian rất dài.

Trở lại với Long Tân của ngày 18 tháng 8 năm 1966.

Ông Bob Elworthy, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh Chiến tranh Việt Nam tại Victoria, giải thích vì sao ngày 18 tháng 8 có ý nghĩa đặc biệt với các cựu chiến binh Úc.

"Đó là ngày kỷ niệm trận Long Tân, trận đánh lớn đầu tiên mà lực lượng Úc và New Zealand tham chiến tại Việt Nam. Khi đó, lực lượng Bắc Việt và Việt Cộng quyết định thử sức với quân Úc và New Zealand."

"Trận đánh kết thúc với một chiến thắng mang tính quyết định của lực lượng Úc và New Zealand. Và từ đó, cách lực lượng đối phương đối đầu với quân Úc và New Zealand về sau cũng thay đổi. Ngày này sau đó được gọi là Vietnam Veterans Day và được tưởng niệm vào ngày 18 tháng 8 hằng năm."

Long Tân sau đó trở thành một trong những trận đánh được nhắc đến nhiều nhất khi nói về sự tham chiến của quân đội Úc tại Việt Nam.

Nhưng với những người có mặt ở đó, đây không chỉ là một trận đánh được ghi trong lịch sử.

Ông Bob kể lại diễn biến trận đánh.

18 quân nhân Úc không trở về, và 24 người bị thương. Ở phía bên kia, ít nhất 245 binh sĩ Việt Cộng và quân đội Bắc Việt được ghi nhận đã thiệt mạng. Tuy nhiên, các số liệu về thương vong của phía Việt Nam vẫn có sự khác biệt.

Một trong những người có mặt tại Long Tân sau trận đánh là ông Joey Nikolajew. Khi ấy ông mới 21 tuổi.

Ông kể lại những gì mình nhìn thấy khi bước vào đồn điền cao su.

"Bạn nghe thấy tiếng súng, thấy ánh đạn vạch đường, thấy pháo rơi xuống đồn điền – cứ như đang đến một lễ Giáng sinh kỳ lạ nào đó. Nhưng phải đến sáng hôm sau, khi nhìn thấy cảnh tượng thật sự... sự tàn phá, mùi hôi tanh, và cả những người đã không còn sống nữa... lúc đó mới thật sự kinh hoàng."

Trong số 18 người thiệt mạng tại Long Tân, người trẻ nhất là Binh nhì Francis Topp.

Toàn quyền Victoria Margaret Gardner kể câu chuyện của Frank trong bài phát biểu tại Đền Tưởng niệm Chiến sĩ Trận vong ở Melbourne.

"Người trẻ nhất là Binh nhì Francis Topp. Đồng đội gọi anh là Frank. Anh mới 19 tuổi, là con thứ hai trong gia đình 11 người con làm nghề nông trại bò sữa. Anh nhập ngũ năm 17 tuổi với sự đồng ý của cha mẹ, và chỉ mới gia nhập đơn vị một ngày trước trận đánh... Nếu còn sống, năm tới Frank sẽ mừng sinh nhật thứ 80."

Nhưng câu chuyện về những người trở về cũng là một phần của lịch sử Long Tân và Chiến tranh Việt Nam.

Ông Reinhard Goschiniok là một trong những cựu quân nhân được động viên đến Việt Nam.

Ông nói, với nhiều người, ngày trở về không hề giống những gì các thế hệ cựu chiến binh trước đó từng trải qua.

"Chúng tôi không được đón chào như thế hệ Thế chiến Thứ Nhất hay Thứ Hai. Tôi từng bị hỏi: 'Ông đã giết bao nhiêu đứa trẻ ở Việt Nam?' Điều đó thật kinh khủng. Với tôi, ngày trở về còn đau đớn hơn cả những gì tôi đã trải qua ở chiến trường. Chúng tôi không có một cuộc đón tiếp nào cả."

Và với ông, cảm giác ấy không hoàn toàn biến mất theo thời gian.

"Giờ thì không nhiều như trước, vì đã năm mươi mấy năm rồi. Nhưng mỗi khi thấy trên tivi cảnh người ta nói về những cuộc đón tiếp, về những lễ tưởng niệm ở Canberra... nó vẫn còn đau. Vẫn còn đau vì những gì chúng tôi đã phải trải qua. Và không chỉ mình tôi. Gần như cựu chiến binh nào trở về cũng có cùng một trải nghiệm đau đớn như vậy."

Những câu chuyện ấy cũng được truyền từ thế hệ cựu chiến binh này sang thế hệ khác.

Glenn Ferrarotto từng phục vụ tại Afghanistan. Ông cho biết những người lính thế hệ trước đã để lại cho thế hệ của anh một bài học về những gì có thể xảy ra sau khi chiến tranh kết thúc.

"Không có gì bí mật khi nói rằng sức khỏe tâm thần và PTSD thường gắn liền với việc phục vụ trong chiến tranh. Với tôi và những đồng đội mình từng phục vụ, đó là một phần lớn trong cuộc sống sau khi giải ngũ. Ngày nay chúng tôi nhận được sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn rất nhiều so với các cựu chiến binh Chiến tranh Việt Nam ngày trước."

Tại buổi lễ, ông mang theo một chiếc xe tải được trang trí để tưởng nhớ những người từng phục vụ.

Một cách để ký ức về họ tiếp tục xuất hiện trong đời sống thường ngày, không chỉ trong những ngày tưởng niệm.

Những ký ức về Chiến tranh Việt Nam cũng được nhìn từ một phía khác.

Tại buổi lễ, chúng tôi gặp ông Nguyễn Văn Long, người mà các đồng đội Úc gọi là Peter.

Ông từng phục vụ trong quân đội Việt Nam Cộng hòa và trải qua bảy năm bị giam giữ ở miền Bắc.

"Chúng ta có một quân đội mạnh ở miền Nam Việt Nam. Người Mỹ có 52.000 người hy sinh, còn Úc là 504 người, nhưng họ là bạn tốt. Tôi ở lại đây, vợ con, em tôi đều ở đây. Bây giờ tôi rất hạnh phúc."

Với ông Phan Huy Bách, cựu Đại úy phi công F5 của Không lực Việt Nam Cộng hòa và hiện là Chủ tịch Tổng hội Cựu Quân nhân Liên bang Úc Châu, ký ức về những người lính Úc gắn với một câu chuyện đặc biệt tại Long Tân.

Đó là câu chuyện ông kể với SBS Tiếng Việt về hai phi hành đoàn trực thăng Úc đã bay vào điều kiện thời tiết nguy hiểm để tiếp tế đạn dược cho lực lượng dưới mặt đất.

"Lệnh của chỉ huy trưởng căn cứ là không cho cất cánh vì thời tiết xấu. Nhưng hai phi hành đoàn này đã không theo lệnh đó. Họ chất đạn dược lên phi cơ, bay sát ngọn cây để thả tiếp tế cho Đại đội D đang bị bao vây. Chính nhờ sự giúp đỡ đó mà cánh quân dưới đất mới có thêm đạn để cầm cự."

Với ông Bách, những hành động như vậy đã tạo nên mối quan hệ vượt ra ngoài khái niệm đồng minh.

Ông Bách hiện vẫn giữ liên lạc với một số cựu quân nhân Úc từng tham chiến tại Việt Nam.

Một trong những tình bạn đó bắt đầu từ chiến trường và kéo dài nhiều thập niên.

"Chúng tôi, những cựu quân nhân Quân lực Việt Nam Cộng hòa, rất biết ơn các người bạn Úc đó. Họ đã hy sinh rất nhiều người... để lại gia đình, cha mẹ, vợ con. Đó là một sự hy sinh rất, rất lớn lao."

Nhưng sự biết ơn ấy đi cùng với một ký ức khác: cách những cựu chiến binh Úc được đối xử khi trở về.

"Cái buồn là khi họ trở về Úc sau cuộc chiến thì đã bị kỳ thị, đã bị ruồng bỏ. Nên chúng ta thấy tại sao có những cựu quân nhân đã phải rời lên vùng núi xa, hoặc đi đến những vùng cách hàng giờ đồng hồ đi xe để sinh sống – vì họ đã bị ruồng bỏ, chính bởi những người dân của họ."

Trong những năm gần đây, cách nước Úc tưởng niệm Chiến tranh Việt Nam cũng đã thay đổi.

Ngày 18 tháng 8 không còn được gọi là ngày kỷ niệm chiến thắng Long Tân, mà trở thành Vietnam Veterans’ Day – Ngày Cựu chiến binh Việt Nam, từ năm 1978.

Với ông Bách, sự thay đổi này mang một ý nghĩa đặc biệt.

"Tôi nghĩ đó là một việc làm rất đúng đắn của chính phủ Úc – để ghi ơn các chiến binh Úc đã tham chiến tại Việt Nam."

Tưởng niệm cũng là câu chuyện về những người còn sống.

Tại một buổi lễ ở Wollongong, cựu Thị trưởng và mục sư Gordon Bradbery nói về những người ông từng tiễn đưa trong vai trò tuyên úy quân đội.

"Tôi cảm nhận rất rõ sự ra đi của nhiều cựu chiến binh chúng ta. Khi mới trở thành tuyên úy quân đội, tôi từng phải tiễn biệt và dẫn đầu dòng người tiễn đưa thế hệ những người phục vụ trong Thế chiến thứ Hai. Rồi tiếp đến, chúng tôi lại phải vĩnh biệt những cựu binh Việt Nam, với số lượng ngày một nhiều hơn. Tiễn đưa những người đã khuất là một lẽ, nhưng những người còn ở lại với chúng ta cũng vô cùng cần sự nâng đỡ. Đó là tấm lòng, là tình yêu thương và cả sự động viên chia sẻ."

Sáu mươi năm sau Long Tân, những người từng trực tiếp trải qua cuộc chiến, tuổi đời đang ngày càng chồng chất.

Và cùng với họ, những ký ức ấy cũng dần trở thành câu chuyện của một thế hệ khác.

Năm nay cũng đánh dấu một sự thay đổi.

Buổi lễ quy mô lớn tại Đền Tưởng niệm Chiến sĩ Trận vong ở Melbourne sẽ là lần cuối được tổ chức ở quy mô này. Từ năm sau, việc tưởng niệm sẽ được đưa trở lại gần hơn với các cộng đồng địa phương.

Có lẽ điều đó cũng đặt ra một câu hỏi: khi những nhân chứng của cuộc chiến ngày càng ít đi, ai sẽ tiếp tục kể lại những câu chuyện này?

Có thể là những người thân trong gia đình.

Có thể là những thế hệ cựu chiến binh sau này.

Và cũng có thể là những người trẻ, những người sinh ra nhiều thập niên sau khi trận Long Tân kết thúc.

Bởi ký ức chiến tranh không chỉ nằm trong những con số hay những cái tên trên bia tưởng niệm.

Nó nằm trong những câu chuyện được kể lại.

Và đôi khi, chỉ cần có người chịu ngồi xuống và lắng nghe.

Chúng ta có thể không bao giờ hiểu hết những gì họ đã trải qua. Nhưng chúng ta có thể lắng nghe.

Và khi còn có người kể, những câu chuyện ấy vẫn còn được nhớ.

Truy cập sbs.com.au/vietnamese để cập nhật tin tức, các câu chuyện cộng đồng, và podcast mới nhất.

Nghe SBS Tiếng Việt mọi lúc trên ứng dụng SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play. 

Theo dõi SBS Vietnamese trên Facebook, Instagram và YouTube để khám phá thêm.