Trong bàn cờ địa chính trị thế kỷ 21, những thực thể địa lý tưởng chừng cô lập và khắc nghiệt lại đang trở thành tâm điểm của cuộc đua quyền lực mới. Từ những dải băng vĩnh cửu tại Greenland ở cực Bắc đến đảo san hô nhỏ bé Minami-Torishima giữa Thái Bình Dương, sự giao thoa giữa biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng và cạnh tranh công nghệ đang tái định nghĩa giá trị của các hòn đảo. Đây không còn là những vùng đất xa xôi, mà là những "pháo đài" chiến lược quyết định sự tự chủ của các cường quốc trước một thế giới đầy biến động.
Greenland: Tiền đồn phương Bắc và kho báu trong băng giá
Greenland, hòn đảo lớn nhất thế giới thuộc chủ quyền Đan Mạch, đang trải qua một sự chuyển mình mạnh mẽ. Nằm án ngữ giữa Bắc Mỹ và châu Âu, hòn đảo này kiểm soát các tuyến hàng hải quan trọng nối liền Đại Tây Dương với Bắc Băng Dương. Trong lịch sử, Greenland từng là mắt xích không thể thiếu của NATO thời Chiến tranh Lạnh với căn cứ không quân Thule – nay là Pituffik Space Base. Tuy nhiên, bước sang năm 2026, vai trò của nó đã vượt xa khỏi ý nghĩa phòng thủ thuần túy.
Sự nóng lên toàn cầu, với tốc độ tăng nhiệt độ tại Bắc Cực nhanh gấp bốn lần trung bình thế giới, đang làm tan chảy các lớp băng dày, lộ ra những cơ hội kinh tế và chiến lược khổng lồ. Tuyến đường Northwest Passage dần hiện rõ, hứa hẹn rút ngắn quãng đường vận tải từ châu Á sang châu Âu tới 7.000 km so với kênh đào Panama. Với Hoa Kỳ, Greenland là chốt chặn quan trọng trong tuyến phòng thủ "GIUK Gap" (Greenland–Iceland–United Kingdom) nhằm giám sát hoạt động tàu ngầm của Nga và ngăn chặn sự mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc tại vùng cực.
Mối quan tâm của Tòa Bạch Ốc đối với hòn đảo này không chỉ dừng lại ở quân sự. Năm 2019 và một lần nữa vào năm 2026, các đề xuất và nhấn mạnh về việc gia tăng ảnh hưởng, thậm chí là ý tưởng mua lại hòn đảo, đã cho thấy tầm quan trọng sinh tử của vùng đất này đối với an ninh quốc gia Mỹ.
Cuộc chiến đất hiếm và lời giải cho bài toán tự chủ
Bên dưới lớp băng đang tan của Greenland là một "kho báu" tài nguyên chiến lược. Theo Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS), hòn đảo này sở hữu trữ lượng đất hiếm đứng thứ tám thế giới, khoảng 1,5 triệu tấn. Các mỏ như Kvanefjeld và Tanbreez được đánh giá là những mỏ đất hiếm lớn nhất hành tinh, chứa đựng các nguyên tố thiết yếu cho pin xe điện, tuabin gió và các hệ thống vũ khí tối tân như máy bay F-35.
Trong bối cảnh Trung Quốc kiểm soát phần lớn sản lượng khai thác và tinh chế đất hiếm toàn cầu, Greenland trở thành hy vọng để phương Tây giảm bớt sự phụ thuộc. Nếu các dự án tại đây được triển khai, chúng sẽ củng cố chuỗi cung ứng bền vững cho công nghệ xanh và quốc phòng. Tuy nhiên, thách thức về hạ tầng hạn chế và chi phí vận hành trong điều kiện khắc nghiệt vẫn là rào cản lớn mà Mỹ và các đồng minh phải vượt qua để hiện thực hóa tham vọng này.
Minami-torishima: Điểm tựa chiến lược giữa đại dương
Cách Greenland nửa vòng Trái Đất, đảo Minami-Torishima (đảo Marcus) của Nhật Bản hiện diện như một minh chứng khác cho sức mạnh của các hòn đảo nhỏ. Chỉ rộng khoảng 1,5 km2 và không có dân cư thường trú, nhưng hòn đảo này giúp Nhật Bản xác lập vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) khổng lồ lên tới 429.000 Km2.
Về mặt quân sự, đây là tiền đồn cực đông của Tokyo, một trạm giám sát không phận và hàng hải quan trọng giữa lúc căng thẳng tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương leo thang. Đối với Ngũ Giác Đài, Minami-Torishima là một phần của hệ thống chuỗi đảo phòng thủ, hỗ trợ theo dõi các hoạt động quân sự trong khu vực Tây Thái Bình Dương.
Sự hợp tác giữa Mỹ và Nhật Bản tại đây đã bước sang giai đoạn mới với thỏa thuận song phương năm 2025 về khai thác tài nguyên biển sâu. Đây không chỉ là một liên minh quân sự mà còn là một liên minh an ninh kinh tế nhằm đối phó với những áp lực từ các cường quốc đối trọng.
Tài sản chiến lược dưới đáy biển sâu
Điểm khiến thế giới đổ dồn sự chú ý vào Minami-Torishima chính là lớp bùn chứa đất hiếm dưới đáy biển. Trữ lượng ước tính tại đây lên tới 16 triệu tấn, đủ để đáp ứng nhu cầu của Nhật Bản về các nguyên tố như dysprosium và yttrium trong hơn 700 năm. Đặc biệt, chất lượng đất hiếm tại đây rất cao, với tỷ lệ đất hiếm nặng đạt mức 50:50, vượt trội so với các mỏ trên đất liền.
Tháng 1 năm 2026 đánh dấu một cột mốc lịch sử khi Nhật Bản bắt đầu giai đoạn thử nghiệm khai thác thực địa ở độ sâu 6.000 mét bằng tàu khoan Chikyu. Với tổng mức đầu tư hàng chục tỷ yên, dự án này hướng tới mục tiêu sản xuất quy mô lớn từ năm 2027. Đối với một quốc gia nghèo tài nguyên khoáng sản như Nhật Bản, nguồn cung nội địa này là "vũ khí" để chống lại các biện pháp "cưỡng chế kinh tế".
Đối trọng với chiến lược của Trung Quốc
Trung Quốc đã xây dựng một lộ trình dài hạn để gia tăng ảnh hưởng tại cả hai khu vực này. Tại Greenland, Bắc Kinh thúc đẩy khái niệm "Con đường tơ lụa Bắc Cực", nỗ lực đầu tư vào các mỏ khoáng sản và hạ tầng sân bay thông qua các công ty nhà nước. Dù nhiều dự án đã bị Đan Mạch và Greenland từ chối do lo ngại an ninh, nhưng ưu thế của Trung Quốc trong khâu tinh chế vẫn khiến các đối tác phương Tây phải dè chừng.
Tại Thái Bình Dương, phản ứng của Bắc Kinh trước các động thái của Nhật Bản và đồng minh ngày càng cứng rắn. Đầu năm 2026, Trung Quốc ban hành lệnh cấm xuất khẩu các mặt hàng "kép" (dân sự và quân sự) sang Nhật Bản, bao gồm đất hiếm nặng và nam châm. Đây được xem là hành động "vũ khí hóa" tài nguyên để đáp trả các vấn đề địa chính trị liên quan đến Đài Loan và Senkaku.
Chính áp lực này đã thúc đẩy Mỹ, Nhật Bản và EU phải phối hợp chặt chẽ hơn. Các chương trình như RESourceEU của châu Âu hay các khoản đầu tư của Mỹ vào mỏ Tanbreez cho thấy một nỗ lực tổng thể nhằm xây dựng một hệ sinh thái công nghệ và tài nguyên độc lập với tầm ảnh hưởng của Trung Quốc.
Tầm nhìn đến tương lai
Đến thời điểm hiện tại của năm 2026, cuộc cạnh tranh quanh Greenland và Minami-Torishima vẫn đang ở giai đoạn quyết liệt. Các hòn đảo này không còn là những thực thể tĩnh lặng trên bản đồ mà đã trở thành những động cơ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và bảo đảm an ninh quốc phòng.
Sự thành công của các cường quốc trong việc khai thác và bảo vệ các hòn đảo này sẽ phụ thuộc vào khả năng làm chủ công nghệ khai thác biển sâu, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và sự bền bỉ trong các liên minh chiến lược. Greenland và Minami-Torishima, dù nằm ở hai đầu thế giới, đang cùng viết nên một chương mới cho lịch sử địa chính trị toàn cầu – nơi những vùng đất xa xôi nhất lại giữ chìa khóa cho tương lai của nhân loại.
READ MORE
Á châu Ngày nay
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook & SBS Vietnamese Instagram, và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Phần "Transcript" do AI tạo ra. Đọc thêm về việc SBS sử dụng AI: https://www.sbs.com.au/aboutus/sbs-guiding-principles-for-use-of-ai/
