Môi trường an ninh khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương đang trải qua những biến động sâu sắc nhất trong nhiều thập kỷ. Trước những thách thức ngày càng phức tạp và khó lường, Nhật Bản đã thực hiện một bước đi mang tính bước ngoặt, tái định nghĩa hoàn toàn vai trò của mình trên bàn cờ địa chính trị toàn cầu. Ngày 21/4/2026 trở thành một mốc son quan trọng khi Chính phủ Nhật Bản chính thức phê duyệt việc sửa đổi “Ba nguyên tắc về chuyển giao thiết bị và công nghệ quốc phòng”, mở toang cánh cửa cho hoạt động xuất khẩu vũ khí sau hơn 70 năm duy trì sự tự hạn chế nghiêm ngặt.
Khép lại kỷ nguyên hạn chế tuyệt đối
Sau khi Chiến tranh Thế giới thứ hai kết thúc vào năm 1945, Nhật Bản đã xây dựng nền tảng quốc gia dựa trên Hiến pháp hòa bình, đặc biệt là Điều 9, trong đó tuyên bố từ bỏ quyền sử dụng vũ lực và không duy trì lực lượng vũ trang. Để củng cố tinh thần này, năm 1967, Tokyo ban hành “Ba nguyên tắc cấm xuất khẩu vũ khí”, vốn được siết chặt hơn vào năm 1976 để trở thành một lệnh cấm gần như tuyệt đối đối với các quốc gia thuộc khối xã hội chủ nghĩa, các nước đang bị Liên Hợp Quốc cấm vận hoặc các bên tham gia xung đột.
Trong suốt hơn nửa thế kỷ, chính sách này không chỉ là một công cụ pháp lý mà còn là biểu tượng của "chủ nghĩa hòa bình thụ động" mà Nhật Bản theo đuổi. Tuy nhiên, sự trỗi dậy mạnh mẽ của các cường quốc khu vực và những diễn biến căng thẳng tại Biển Đông, Biển Hoa Đông cũng như chương trình hạt nhân của Triều Tiên đã buộc Tokyo phải thay đổi tư duy.
Tiến trình nới lỏng bắt đầu từ năm 2014 dưới thời cố Thủ tướng Shinzo Abe với việc thay thế từ "cấm" bằng "cho phép có điều kiện". Nhưng phải đến năm 2026, dưới sự lãnh đạo của Thủ tướng Sanae Takaichi, Nhật Bản mới thực hiện bước nhảy vọt thực sự. Việc dỡ bỏ giới hạn "năm hạng mục" phi sát thương đã chấm dứt kỷ nguyên tự trói buộc, cho phép quốc gia này chuyển giao các hệ thống chiến đấu tiên tiến nhất cho các đối tác chiến lược.
Cấu trúc mới của chính sách phòng thủ chủ động
Quyết định ngày 21/4/2026 không phải là một sự "tái vũ trang" mù quáng, mà là một chiến lược "phòng thủ thông minh". Theo khuôn khổ mới, thiết bị quốc phòng của Nhật Bản được phân loại thành hai nhóm chính:
Nhóm vũ khí sát thương: Bao gồm các nền tảng tác chiến chủ lực như tàu chiến, tên lửa, máy bay chiến đấu, xe tăng và tàu ngầm. Việc chuyển giao nhóm này chỉ giới hạn cho các quốc gia đã ký thỏa thuận bảo vệ bí mật quốc phòng với Nhật Bản (hiện có khoảng 17 nước).
Nhóm thiết bị phi vũ khí: Gồm radar, hệ thống giám sát, áo giáp và thiết bị hỗ trợ nhân đạo. Nhóm này được nới lỏng tối đa để hỗ trợ năng lực thực thi pháp luật biển và cứu trợ thiên tai cho các đối tác.
Để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm, mọi thương vụ đều phải đi qua "phễu lọc" của Hội đồng An ninh Quốc gia (NSC). Các tiêu chuẩn thẩm định cực kỳ khắt khe, tập trung vào việc đảm bảo vũ khí không bị tái xuất sang bên thứ ba và phải được sử dụng phù hợp với Hiến chương Liên Hợp Quốc. Đây là cách Tokyo khẳng định rằng dù xuất khẩu vũ khí, họ vẫn giữ vững cốt cách của một quốc gia yêu chuộng hòa bình.
Thương vụ lớp Mogami và tiền lệ lịch sử với Australia
Một minh chứng rõ nét nhất cho sự chuyển dịch này chính là thỏa thuận ký ngày 18/4/2026 giữa Nhật Bản và Australia. Với trị giá khoảng 10 tỷ AUD (gần 7 tỷ USD), Australia đã đặt mua 11 tàu frigate đa năng lớp Mogami phiên bản nâng cấp.
Tàu Mogami được xem là tinh hoa của ngành đóng tàu quân sự Nhật Bản với thiết kế tàng hình, hệ thống radar tích hợp và mức độ tự động hóa cực cao, cho phép vận hành với thủy thủ đoàn tinh gọn. Ý nghĩa của hợp đồng này vượt xa con số tài chính; nó đánh dấu lần đầu tiên Nhật Bản xuất khẩu một nền tảng tác chiến mặt nước quy mô lớn và thực hiện mô hình đồng sản xuất (8 tàu sẽ được đóng tại Perth, Australia). Điều này cho thấy Tokyo sẵn sàng chia sẻ công nghệ lõi để xây dựng một mạng lưới an ninh tập thể vững chắc hơn với các đồng minh trong khối QUAD.
Động lực kinh tế và tham vọng công nghiệp quốc phòng
Bên cạnh mục tiêu an ninh, chính sách mới còn là "liều thuốc tăng trưởng" cho nền kinh tế Nhật Bản. Ngành công nghiệp quốc phòng nước này, với sự tham gia của các tập đoàn khổng lồ như Mitsubishi Heavy Industries, Kawasaki và Toshiba, từ lâu đã đối mặt với bài toán chi phí cao do chỉ sản xuất số lượng nhỏ phục vụ nhu cầu nội địa.
Việc mở rộng thị trường xuất khẩu giúp các doanh nghiệp:
Tối ưu hóa chi phí: Tăng sản lượng giúp giảm giá thành đơn vị, từ đó tiết kiệm ngân sách quốc phòng cho chính phủ.
Tái đầu tư R&D: Nguồn thu từ xuất khẩu cung cấp vốn để phát triển các công nghệ thế hệ mới như tiêm kích GCAP hay tên lửa tầm xa.
Tạo việc làm: Ngành quốc phòng được kỳ vọng sẽ đóng góp thêm 0,2–0,5% GDP hàng năm và tạo ra hàng chục nghìn việc làm chất lượng cao.
Năm 2024, doanh thu vũ khí của Nhật Bản đã tăng 40%, đạt 13,3 tỷ USD. Với chính sách mới, con số này được dự báo sẽ còn tăng trưởng mạnh mẽ, đưa Nhật Bản trở thành một nhà cung cấp thiết bị quốc phòng cao cấp có vị thế trên thị trường quốc tế.
Phản ứng đa chiều và những thách thức phía trước
Bước đi của Nhật Bản đã tạo ra những luồng phản ứng trái chiều mạnh mẽ trên trường quốc tế. Hoa Kỳ và các đối tác như Philippines, Australia nhiệt liệt hoan nghênh, coi đây là đóng góp quan trọng cho sự ổn định khu vực. Ngược lại, Trung Quốc chỉ trích gay gắt, cáo buộc Nhật Bản đang đi vào con đường "tái quân sự hóa" và phá vỡ cân bằng quyền lực.
Tại quốc nội, dư luận cũng không hoàn toàn đồng nhất. Dù các khảo sát cho thấy khoảng 55–60% người dân ủng hộ do lo ngại các mối đe dọa an ninh hiện hữu, nhưng các đảng phái đối lập và phong trào hòa bình vẫn bày tỏ lo ngại về việc xói mòn các giá trị hậu chiến.
Về mặt cạnh tranh, Nhật Bản sẽ phải đối mặt với những "gã khổng lồ" như Mỹ, Pháp và đặc biệt là đối thủ láng giềng Hàn Quốc – quốc gia đang có tốc độ xuất khẩu vũ khí nhanh bậc nhất thế giới. Lợi thế của Nhật Bản không nằm ở giá rẻ mà ở chất lượng "Made in Japan": độ tinh xảo, sự tin cậy và khả năng tương thích hoàn hảo với các hệ thống tiêu chuẩn phương Tây.
Tầm nhìn tương lai: An ninh gắn liền với trách nhiệm
Nhìn về dài hạn, Nhật Bản đang hướng tới việc trở thành một "cường quốc quốc phòng trung cấp", tập trung vào các phân khúc công nghệ cao như tàu ngầm lớp Taigei, hệ thống tác chiến điện tử và máy bay chiến đấu thế hệ thứ sáu.
Sự chuyển dịch từ "hòa bình thụ động" sang "phòng thủ chủ động" không chỉ đơn thuần là việc bán đi những khí tài quân sự, mà là nỗ lực của Tokyo nhằm đảm nhận trách nhiệm lớn hơn đối với an ninh khu vực. Tương lai của chính sách này sẽ phụ thuộc vào khả năng cân bằng giữa lợi ích kinh tế, yêu cầu an ninh và cam kết duy trì các chuẩn mực đạo đức quốc tế. Nhật Bản đang viết tiếp một chương mới trong lịch sử của mình, nơi sức mạnh quốc phòng được sử dụng như một công cụ để bảo vệ hòa bình thông qua sự răn đe và hợp tác minh bạch
READ MORE
Á châu Ngày nay
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
Phần "Transcript" do AI tạo ra. Đọc thêm về việc SBS sử dụng AI: https://www.sbs.com.au/aboutus/sbs-guiding-principles-for-use-of-ai/
