Hiệu ứng domino từ Iran đến Venezuela, Trung Quốc trước bài toán địa chính trị sinh tử.
Thế giới những tháng đầu năm 2026 đang chứng kiến những cơn địa chấn quân sự và chính trị liên hoàn, làm đảo lộn mọi tính toán chiến lược của các cường quốc. Từ những cánh rừng Nam Mỹ đến các sa mạc tại Trung Đông, sức mạnh quân sự của Hoa Kỳ đang tạo ra một thực tế mới, trực tiếp bóp nghẹt các mắt xích năng lượng và làm lung lay tầm ảnh hưởng toàn cầu mà Bắc Kinh đã dày công xây dựng trong hai thập kỷ.
Chiến thắng kép của Hoa Kỳ: Từ Caracas đến Tehran
Mọi thứ bắt đầu bằng chiến dịch "Operation Absolute Resolve" đầy bất ngờ tại Venezuela vào ngày 3/1/2026. Chỉ trong vài giờ giao tranh ngắn ngủi tại thủ đô Caracas, lực lượng tinh nhuệ Hoa Kỳ phối hợp cùng phe đối lập đã lật đổ chính quyền của Tổng thống Nicolás Maduro. Kết quả là một sự thay đổi quyền lực tức thì: Chính phủ lâm thời do bà Delcy Rodríguez đứng đầu đã ngay lập tức hủy bỏ 12 hợp đồng dầu mỏ trị giá hơn 25 tỷ USD với các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc. Vùng dầu trọng điểm Orinoco — vốn là nguồn cung chiến lược của Bắc Kinh — nay đã mở cửa hoàn toàn cho các tập đoàn năng lượng Mỹ như ExxonMobil.
Chưa dừng lại ở đó, ngày 28/2/2026, ngòi nổ tiếp theo được kích hoạt tại Iran. Cuộc tấn công của liên quân Mỹ - Israel đã nhanh chóng bước vào giai đoạn quyết liệt nhất kể từ Chiến tranh Vùng Vịnh 1991. Với hơn 250 cuộc không kích chính xác trong mười ngày đầu, 70% công suất làm giàu uranium tại Natanz bị phá hủy, khu phức hợp ngầm Fordow bị xuyên thủng và toàn bộ hệ thống phòng không do Nga, Trung Quốc cung cấp đều bị vô hiệu hóa.
Cuộc chiến tại Iran không chỉ là xung đột quân sự; nó đã gây gián đoạn khoảng 4 triệu thùng dầu mỗi ngày tại eo biển Hormuz. Tổng thống Trump gọi đây là “chiến thắng kép cho an ninh năng lượng Mỹ”. Rõ ràng, đây là một phần của chiến lược "America First 2.0" nhằm phá vỡ chuỗi cung ứng của đối thủ và thực hiện chiến dịch "decoupling sâu" (tách rời) đầy quyết liệt.
Khi "huyết mạch" của Bắc Kinh bị cắt đứt
Nhìn vào bức tranh tổng thể, Venezuela và Iran từ lâu đã là hai "trạm xăng" khổng lồ phục vụ cho sự trỗi dậy của Trung Quốc. Trước cuộc khủng hoảng, Bắc Kinh nhập khẩu từ Venezuela khoảng 600.000–800.000 thùng dầu mỗi ngày thông qua các thỏa thuận đổi nợ. Tại Iran, con số này còn ấn tượng hơn khi Trung Quốc tiêu thụ gần 90% lượng dầu xuất khẩu của Tehran và cam kết đầu tư 400 tỷ USD vào hạ tầng.
Tuy nhiên, sự can thiệp của Mỹ đã khiến các dự án thuộc sáng kiến "Vành đai và Con đường" (BRI) rơi vào tình trạng đình trệ. Cảng Chabahar bị giám sát chặt chẽ, đường sắt Tehran-Bandar Abbas bị gián đoạn. Hệ quả trực tiếp là Trung Quốc buộc phải tìm nguồn thay thế từ Nga và Saudi Arabia với mức giá cao hơn từ 15–25 USD/thùng, đẩy chi phí sản xuất công nghiệp của các tập đoàn như Foxconn hay Huawei lên mức báo động từ 12–18%. Đây là đòn giáng trực tiếp vào tham vọng duy trì tăng trưởng kinh tế 5–6%/năm để nuôi dưỡng tiềm lực quân sự của Bắc Kinh.
Điểm yếu chết người: Khoảng cách giữa lời nói và hành động
Trong bối cảnh đồng minh bị tấn công, phản ứng của Bắc Kinh đã phơi bày một "điểm yếu chí tử" trong chiến lược ảnh hưởng của họ. Dù Bộ Ngoại giao Trung Quốc liên tục đưa ra những tuyên bố mạnh mẽ, lên án "hành động can thiệp thô bạo" tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, nhưng trên thực tế, họ lại hành động cực kỳ thận trọng.
Bắc Kinh không cung cấp vũ khí quy mô lớn, không điều tàu chiến bảo vệ tàu dầu tại eo biển Hormuz và không áp đặt các biện pháp trừng phạt kinh tế đáp trả Washington. Sự dè dặt này gửi đi một tín hiệu gây lo ngại cho các quốc gia đang nằm trong quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc: Khi khủng hoảng nổ ra, Bắc Kinh chỉ có thể cung cấp "sự ủng hộ bằng lời" thay vì các cam kết an ninh thực chất.
Những quốc gia như Pakistan, Myanmar hay Ethiopia — những đối tác đã đầu tư hàng tỷ USD vào thiết bị quân sự và hạ tầng của Trung Quốc — đang phải nhìn lại thực tế phũ phàng. Tại Pakistan, cảng chiến lược Gwadar đang có nguy cơ trở thành "con tin địa chính trị" thay vì một tài sản an ninh. Khi năng lực "hành động" không tương xứng với "phát ngôn", uy tín chiến lược của Bắc Kinh bị thách thức nghiêm trọng, buộc các nước này phải đa dạng hóa quan hệ với các cường quốc khác như Nga, Ấn Độ hay Thổ Nhĩ Kỳ.
Sự thất bại của vũ khí Trung Quốc trên chiến trường thực tế
Cuộc chiến tại Iran cũng là một "phòng thí nghiệm" tồi tệ cho ngành xuất khẩu vũ khí của Trung Quốc. Các loại tên lửa đạn đạo như Fateh-313 và Sejjil (dựa trên công nghệ DF-21) đã bị hệ thống Arrow-3 và Iron Dome đánh chặn với tỷ lệ lên đến 88%. Hệ thống phòng không HQ-9 (phiên bản Bavar-373) gần như hoàn toàn bị vô hiệu hóa trước khả năng tác chiến điện tử của tiêm kích F-35.
Thậm chí, các mẫu drone "đình đám" như Wing Loong-2 và CH-4 cũng tỏ ra lép vế hoàn toàn khi bị bắn rơi với tỷ lệ 92%. Sự kém hiệu quả này phơi bày khoảng cách công nghệ khổng lồ giữa Trung Quốc và Mỹ trong các lĩnh vực AI, vật liệu tàng hình và tác chiến điện tử. Dự báo, xuất khẩu vũ khí của Trung Quốc có thể sụt giảm tới 35% trong những năm tới, gây thiệt hại hàng tỷ USD và làm chậm quá trình hiện đại hóa Quân Giải phóng Nhân dân (PLA).
Bài học cho Đài Loan: Cuộc chơi dài hạn và sự thận trọng
Những biến động tại Iran và Venezuela chắc chắn sẽ định hình lại tư duy của Bắc Kinh về vấn đề Đài Loan. Việc các hệ thống vũ khí hiện đại bộc lộ lỗ hổng trong thực chiến và sự cứng rắn của Hoa Kỳ đã buộc PLA phải đánh giá lại rủi ro của một cuộc đối đầu trực tiếp tại eo biển Đài Loan.
Nhiều chuyên gia nhận định rằng chiến lược "thống nhất bằng vũ lực" có thể bị trì hoãn từ 3–5 năm. Thay vào đó, Trung Quốc sẽ chuyển trọng tâm sang "áp lực vùng xám" — kết hợp giữa cô lập kinh tế, tấn công mạng và chiến tranh thông tin. Nếu xung đột tại Iran kéo dài sang năm 2027, Trung Quốc sẽ đối mặt với áp lực kép: kinh tế suy yếu trong nước và uy tín quân sự sụt giảm quốc tế.
Kịch bản khả dĩ nhất là Bắc Kinh sẽ duy trì trạng thái căng thẳng có kiểm soát và tìm kiếm các kênh đối thoại kín với Washington. Họ nhận ra rằng sức mạnh thực sự trong kỷ nguyên mới không chỉ nằm ở số lượng khí tài, mà ở trình độ công nghệ lõi và một mạng lưới liên minh có khả năng bảo vệ lẫn nhau khi tiếng súng vang lên.
Cuối cùng, câu chuyện từ Venezuela đến Iran là lời nhắc nhở đắt giá cho mọi quốc gia: Trong trò chơi của các siêu cường, không có đồng minh nào là vĩnh viễn và tuyệt đối. Sự tự chủ, đa dạng hóa quan hệ và năng lực nội tại mới là chìa khóa để tồn tại giữa vòng xoáy của một thế giới đang tái định hình đầy khốc liệt.
READ MORE
Á châu Ngày nay
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
Phần "Transcript" do AI tạo ra. Đọc thêm về việc SBS sử dụng AI: https://www.sbs.com.au/aboutus/sbs-guiding-principles-for-use-of-ai/
