Thế giới những ngày đầu năm 2026 đang chứng kiến một cơn địa chấn chính trị thực sự tại Tây Bán Cầu. Việc Hoa Kỳ tái khẳng định tầm ảnh hưởng tuyệt đối tại khu vực này không còn là những tuyên bố ngoại giao suông, mà đã chuyển hóa thành các hành động quân sự và pháp lý quyết liệt. Trong khi đó, sự hiện diện âm thầm nhưng sâu rộng của Trung Quốc thông qua các dòng vốn khổng lồ đang tạo ra một cuộc đối đầu mang tính thời đại giữa "gậy" và "tiền" tại khu vực vốn được coi là "sân sau" của Washington.
Sự trở lại của một bóng ma lịch sử: Học thuyết Monroe thế kỷ 21
Hơn hai thế kỷ trước, vào năm 1823, Tổng thống James Monroe đã đặt viên gạch đầu tiên cho chính sách ngoại giao Mỹ khi tuyên bố Tây Bán Cầu là khu vực cấm cửa đối với các cường quốc thực dân châu Âu. Qua thời gian, học thuyết này đã trải qua nhiều thăng trầm, nhưng đến năm 2025, nó đã thực sự "thổi bùng" trở lại với một diện mạo mới.
Dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump, Tài liệu Chiến lược An ninh Quốc gia Mỹ năm 2025 đã vạch ra một lộ trình rõ ràng: khôi phục sự thống trị của Mỹ và loại bỏ triệt để ảnh hưởng từ các đối thủ ngoài bán cầu, đặc biệt là Trung Quốc, Nga và Iran. Giới phân tích gọi đây là sự ra đời của "Donroe Doctrine" (Học thuyết Donroe) – một biến thể cứng rắn hơn, thực dụng hơn của nguyên bản năm 1823. Mục tiêu tối thượng là tái lập trật tự tại Mỹ Latinh, nơi mà Washington cảm thấy quyền kiểm soát của mình đang bị xói mòn nghiêm trọng bởi "sức mạnh mềm" từ Bắc Kinh.
Cuộc lấn sân âm thầm của "con rồng" phương đông
Trong khi Mỹ mải mê với các vấn đề nội bộ và các mặt trận tại Trung Đông hay Đông Âu, Trung Quốc đã thực hiện một cuộc tiến quân lặng lẽ nhưng cực kỳ hiệu quả vào Nam Mỹ. Không dùng tàu sân bay hay căn cứ quân sự, Bắc Kinh chọn con đường kinh tế để thiết lập sự hiện diện.
Theo số liệu từ Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR), tính đến năm 2024, thương mại giữa Trung Quốc và khu vực này đã vượt ngưỡng 500 tỷ USD. Tại các cường quốc khu vực như Brazil, Chile và Peru, Trung Quốc đã soán ngôi Mỹ để trở thành đối tác thương mại hàng đầu. Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) đã trở thành "chiếc chìa khóa vạn năng" giúp Bắc Kinh thâu tóm các dự án hạ tầng chiến lược, từ các cảng nước sâu cho đến các mỏ khoáng sản thiết yếu.
Đỉnh điểm của tham vọng này được thể hiện trong Giấy trắng chính sách về Mỹ Latinh và Caribbean công bố cuối năm 2025. Tài liệu này không chỉ nói về kinh tế mà còn hướng tới một "cộng đồng chia sẻ tương lai", cho thấy Trung Quốc không còn coi Mỹ Latinh là một thị trường thuần túy, mà là một đối tác chiến lược lâu dài trong bức tranh địa chính trị toàn cầu.
Chiến dịch "Quyết tâm tuyệt đối": Bước ngoặt tại Venezuela
Sự căng thẳng tích tụ bấy lâu đã bùng phát thành một sự kiện gây chấn động toàn cầu vào ngày 3/1/2026. Lực lượng đặc nhiệm Mỹ đã triển khai chiến dịch mang tên "Quyết tâm Tuyệt đối" (Absolute Resolve), đột kích dinh thự riêng và bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro cùng phu nhân.
Washington đã đưa ra những lý lẽ đanh thép để biện minh cho hành động này. Cáo trạng từ Bộ Tư pháp Mỹ cáo buộc ông Maduro liên quan đến "khủng bố ma túy" và các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia. Tuy nhiên, đằng sau lớp vỏ bọc thực thi pháp luật là một toan tính chiến lược sâu sắc. Tổng thống Trump công khai tuyên bố Mỹ sẽ "quản lý tạm thời" Venezuela để đảm bảo chuyển giao quyền lực, nhưng thực chất là để cắt đứt dòng dầu giá rẻ đang chảy về Trung Quốc – quốc gia đã đổ hơn 50 tỷ USD vào Caracas dưới dạng thỏa thuận dầu mỏ đổi nợ.
Hành động này của chính phủ Mỹ đã gửi đi một thông điệp không thể nhầm lẫn: Mỹ sẵn sàng sử dụng vũ lực để bảo vệ lợi ích cốt lõi tại "sân nhà". Đối với Bắc Kinh, đây là một cái tát trực diện vào các khoản đầu tư và uy tín quốc tế của họ. Phản ứng từ Bộ Ngoại giao Trung Quốc rất gay gắt, coi đây là hành vi vi phạm chủ quyền nghiêm trọng, đồng thời đặt các định chế tài chính của họ vào tình trạng báo động đỏ về rủi ro đầu tư.
Chiến lược "mặt trận phân tán" của Bắc Kinh
Mặc dù lên án mạnh mẽ vụ bắt giữ tại Venezuela, nhưng Trung Quốc cho thấy họ là một kỳ thủ kiên nhẫn. Thay vì một cuộc đối đầu quân sự trực diện ở khoảng cách hàng vạn dặm – nơi Mỹ nắm giữ ưu thế tuyệt đối – Trung Quốc đang chuyển hướng sang một chiến lược dài hơi và tinh vi hơn.
Bắc Kinh coi Tây Bán Cầu là một "mặt trận phân tán". Trong tầm nhìn chiến lược dài hạn, việc kiểm soát các tài sản chiến lược như lưới điện, cảng biển và đặc biệt là nguồn lithium tại "tam giác trắng" (Chile, Argentina, Bolivia) sẽ mang lại cho Trung Quốc đòn bẩy khổng lồ. Nếu một cuộc xung đột nổ ra tại Eo biển Đài Loan hoặc Biển Đông, sự hiện diện của Trung Quốc tại Mỹ Latinh sẽ buộc Mỹ phải phân tán nguồn lực để bảo vệ "hậu phương", từ đó giảm bớt áp lực quân sự lên Trung Quốc tại khu vực Thái Bình Dương.
Đây là chiến thuật "thắng mà không cần chiến tranh", sử dụng sự phụ thuộc kinh tế để tạo ra sự ràng buộc chính trị. Trong tương lai, nếu Mỹ tiếp tục sa lầy vào các cuộc can thiệp trực tiếp, Trung Quốc có thể sẽ âm thầm dịch chuyển dòng vốn sang các quốc gia Nam Mỹ khác, củng cố vị thế là một "nhà cung cấp giải pháp thay thế" cho các quốc gia đang muốn thoát khỏi sự ảnh hưởng truyền thống của Washington.
Hai điểm nóng Venezuela và Đài Loan
Sự kiện Mỹ bắt giữ lãnh đạo Venezuela thường được giới quan sát so sánh với tình hình tại Eo biển Đài Loan, dù bản chất pháp lý và địa chính trị có nhiều khác biệt. Cả hai cường quốc đều viện dẫn "lợi ích cốt lõi" để biện minh cho hành động của mình. Mỹ gọi việc can thiệp vào Venezuela là bảo vệ an ninh bán cầu, trong khi Trung Quốc coi Đài Loan là vấn đề thống nhất lãnh thổ không thể tranh cãi.
Tuy nhiên, có ba sự khác biệt căn bản:
Vị thế pháp lý: Venezuela là một quốc gia độc lập có ghế tại Liên Hợp Quốc, khiến hành động của Mỹ dễ bị coi là vi phạm luật pháp quốc tế. Ngược lại, với chính sách "Một Trung Quốc", Bắc Kinh có cơ sở pháp lý nội bộ mạnh hơn khi tuyên bố về Đài Loan.
Cán cân quân sự: Tại Tây Bán Cầu, Mỹ không có đối thủ. Nhưng tại Đài Loan, bất kỳ hành động quân sự nào của Trung Quốc cũng đối mặt với nguy cơ can thiệp từ Mỹ và các đồng minh, dẫn đến một cuộc chiến tranh toàn cầu tiềm tàng.
Động cơ chiến lược: Mỹ ưu tiên kiểm soát tài nguyên và đẩy lùi đối thủ, trong khi Trung Quốc đặt vấn đề Đài Loan vào trọng tâm là danh dự và sự thống nhất dân tộc.
Tương lai của eo biển và những cuộc "chiến tranh xám"
Hiện tại, các hoạt động bao vây quân sự thường xuyên của Trung Quốc quanh Đài Loan trong năm 2025 và đầu năm 2026 cho thấy một xu hướng mới: "chiến tranh xám". Thay vì một cuộc tổng tấn công đổ bộ đầy rủi ro, Bắc Kinh đang sử dụng áp lực liên tục từ không trung và mặt biển để làm xói mòn ý chí kháng cự của Đài Bắc và thử thách sự kiên nhẫn của Washington.
Các cuộc diễn tập phong tỏa mô phỏng không chỉ là đòn đe dọa mà còn là cách để Trung Quốc hoàn thiện năng lực tác chiến thực tế. Tuy nhiên, chừng nào Mỹ còn đủ khả năng tập trung nguồn lực tại châu Á, Bắc Kinh sẽ vẫn ưu tiên phương án "thống nhất hòa bình" thông qua sức ép kinh tế và ngoại giao. Sự phân tâm của Mỹ tại Tây Bán Cầu thông qua Học thuyết Monroe chính là biến số quan trọng nhất mà Trung Quốc đang chờ đợi.
Sự kiện tại Venezuela vào tháng 1/2026 đã đặt dấu chấm hết cho thời kỳ bình lặng tại Mỹ Latinh. Tây Bán Cầu giờ đây không còn là khu vực nằm ngoài vòng xoáy của các cuộc tranh chấp cường quốc. Khi Mỹ quyết tâm dựng lại bức tường của Học thuyết Monroe bằng sức mạnh thép, và Trung Quốc tiếp tục lấn sâu bằng những sợi dây kim tiền, các quốc gia trong khu vực sẽ phải đối mặt với những lựa chọn sinh tồn nghiệt ngã.
Kỷ nguyên "sân sau" đơn phương của bất kỳ cường quốc nào đang dần khép lại, nhường chỗ cho một thời kỳ cạnh tranh đa cực gay gắt, nơi mà mỗi bước đi trên bàn cờ địa chính trị đều có thể dẫn đến những hệ lụy không thể đảo ngược cho trật tự thế giới.
READ MORE
Á châu Ngày nay
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook & SBS Vietnamese Instagram, và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Phần "Transcript" do AI tạo ra. Đọc thêm về việc SBS sử dụng AI: https://www.sbs.com.au/aboutus/sbs-guiding-principles-for-use-of-ai/
