Một cuộc chạy đua sinh học khốc liệt chống lại thời gian đang bùng phát dữ dội tại Trung Phi. Trước sự càn quét đáng sợ của chủng virus Ebola Bundibugyo hiếm gặp – thực thể chưa hề có vắc-xin hay phác đồ điều trị được phê duyệt – thế giới buộc phải kích hoạt tình trạng báo động đỏ. Khi số ca tử vong và lây nhiễm tại CHDC Congo cùng Uganda không ngừng leo thang, các liên minh y tế và những gã khổng lồ dược phẩm toàn cầu đã quyết định tung ra những nguồn lực tài chính khổng lồ cùng công nghệ tối tân nhất. Liệu nhân loại có kịp ngăn chặn một thảm họa y tế diện rộng?
Các nỗ lực quốc tế đang được đẩy mạnh một cách khẩn cấp nhằm nhanh chóng phát triển một loại vắc-xin đối phó với chủng Ebola hiếm gặp, tác nhân chính đang thúc đẩy một đợt bùng phát dịch bệnh nghiêm trọng và đầy chết chóc. Nhiều tổ chức phi lợi nhuận trên toàn cầu đã chính thức bước vào một cuộc đua khốc liệt chống lại thời gian nhằm kiểm soát tình hình dịch tễ đang có xu hướng leo thang phức tạp tại Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) và các vùng lân cận.
Theo số liệu ghi nhận hiện tại, đã có gần 250 người bị nghi ngờ tử vong do nhiễm bệnh, cùng với hơn 1.100 người được xác định nhiễm chủng virus này tại CHDC Congo và quốc gia láng giềng Uganda. Tuy nhiên, giới chức y tế và các chuyên gia dịch tễ học lo ngại rằng phạm vi phát tán trên thực tế của loại virus nguy hiểm này có thể còn rộng hơn rất nhiều so với các báo cáo chính thức. Sự thiếu hụt công cụ chẩn đoán diện rộng và địa hình hiểm trở đang là những rào cản lớn trong việc xác định chính xác quy mô toàn diện của cuộc khủng hoảng y tế hiện nay.
Đáng chú ý, mặc dù đây đã là đợt bùng phát dịch Ebola lần thứ 17 trong lịch sử y tế của CHDC Congo, nhưng nó lại mới chỉ là lần thứ ba dịch bệnh xuất hiện với chủng Bundibugyo (chủng đặc hữu hiếm gặp). Điều này đặt ra một thách thức vô cùng lớn đối với hệ thống y tế toàn cầu bởi cho đến thời điểm hiện tại, hoàn toàn chưa có bất kỳ loại vắc-xin hay phương pháp điều trị đặc hiệu nào được phê duyệt để chống lại chủng Bundibugyo này. Tính chất leo thang nghiêm trọng của đợt bùng phát đã kích hoạt một chiến dịch chạy đua vũ trang sinh học dân sự nhằm nhanh chóng nghiên cứu, sản xuất đại trà và thử nghiệm lâm sàng vắc-xin trên cơ thể người trực tiếp tại các khu vực bị ảnh hưởng nặng nề nhất.
Động thái từ tổ chức y tế thế giới và các ứng viên vắc-xin tiềm năng
Trước tình hình cấp bách, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) mới đây cho biết các chuyên gia hàng đầu của họ đã tiến hành phân tích, đánh giá kỹ lưỡng và xác định được ứng viên vắc-xin triển vọng nhất. Đó là một liều tiêm duy nhất được phát triển dựa trên nền tảng rVSV (Vesicular Stomatitis Virus tái tổ hợp). Đáng chú ý, đây cũng chính là nền tảng công nghệ cốt lõi từng được áp dụng thành công để sản xuất loại vắc-xin Ebola duy nhất được cấp phép lưu hành hiện nay trên thế giới, vốn được thiết kế để nhắm vào chủng Zaire phổ biến hơn.
Để trực tiếp đánh giá tình hình và chỉ đạo công tác ứng phó, Tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ông Tedros Adhanom Ghebreyesus, đã có chuyến mục kích và làm việc trực tiếp tại tâm dịch thuộc CHDC Congo vào cuối tuần qua. Sự hiện diện của người đứng đầu tổ chức y tế lớn nhất hành tinh cho thấy mức độ nguy cấp của chủng Bundibugyo đối với an ninh y tế khu vực và thế giới. Theo ước tính ban đầu của WHO, tiến trình chuẩn bị hoàn tất để ứng viên vắc-xin rVSV này sẵn sàng cho giai đoạn thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người sẽ phải mất khoảng từ bảy đến chín tháng.
Nguồn lực tài chính thúc đẩy tiến trình nghiên cứu thần tốc
Song song với các cảnh báo dịch tễ, các liên minh y tế phi lợi nhuận lớn trên thế giới cũng đồng loạt công bố những khoản tài trợ và thỏa thuận mang tính bước ngoặt nhằm rút ngắn tối đa thời gian phát triển vắc-xin. Tổ chức phi lợi nhuận Sáng kiến Vắc-xin AIDS Quốc tế (IAVI) vừa chính thức tuyên bố đạt được một thỏa thuận chiến lược với Chi nhánh Y tế Đại học Texas (UTMB) để thúc đẩy ứng viên vắc-xin sử dụng nền tảng rVSV này. Giáo sư Thomas Geisbert thuộc Đại học Texas, người dẫn đầu các công trình nghiên cứu cốt lõi cho cả ứng viên vắc-xin chủng Bundibugyo lẫn vắc-xin chủng Zaire đã được phê duyệt trước đó, đã chia sẻ những thông tin quan trọng về lịch sử của loại vắc-xin này.
Theo Giáo sư Geisbert, các kết quả nghiên cứu thực nghiệm từ tận năm 2013 đã chứng minh rõ ràng rằng ứng viên vắc-xin của ông mang lại khả năng bảo vệ vô cùng mạnh mẽ chống lại chủng virus Bundibugyo trên cơ thể khỉ hoang dã. Tuy nhiên, một thực tế đáng buồn là loại vắc-xin tiềm năng này đã phải chịu cảnh nằm im một chỗ trong suốt hơn một thập kỷ qua chỉ vì sự thờ ơ và thiếu quan tâm từ phía các công ty dược phẩm lớn trên thị trường.
“Tuy nhiên, vắc-xin "chỉ nằm im ở đó" trong hơn một thập kỷ do thiếu sự quan tâm, đặc biệt là từ các công ty dược phẩm.” ông Geisbert - Giáo sư, Nhà vi-rút học tại UTMB tuyên bố.
Nhằm phá vỡ thế bế tắc kéo dài nhiều năm, Liên minh Đổi mới Sáng tạo Sẵn sàng ứng phó Dịch bệnh (CEPI) cũng đã nhanh chóng công bố các khoản tài trợ khẩn cấp nhằm "tăng tốc" quá trình phát triển đối với ba ứng viên vắc-xin tiềm năng nhắm vào chủng Bundibugyo. Đón nhận thông tin này, người đứng đầu WHO đã lên tiếng hoan nghênh mạnh mẽ hành động kịp thời từ các nhà tài trợ.
"Một bước tiến quan trọng,” ông Tedros Adhanom Ghebreyesus - Tổng giám đốc WHO.
Một trong những ứng viên vắc-xin khác nhận được dòng vốn tài trợ từ CEPI được xây dựng trên nền tảng vector virus ChAdOx1 của Đại học Oxford – đây cũng chính là nền tảng công nghệ nền móng tạo nên sự thành công của loại vắc-xin ngừa COVID-19 do hãng dược AstraZeneca sản xuất.
Theo thông tin từ Tổ chức Y tế Thế giới, loại vắc-xin vector virus này sẽ do Viện Huyết thanh Ấn Độ (Serum Institute of India) – nhà sản xuất vắc-xin lớn nhất thế giới – đảm nhiệm khâu sản xuất đại trà, và nó có thể sẵn sàng phục vụ cho các cuộc thử nghiệm lâm sàng trong vòng chỉ từ hai đến ba tháng tới.
Bên cạnh đó, CEPI còn cam kết giải ngân khoản ngân sách lên tới 50 triệu đô la Mỹ (tương đương khoảng 69 triệu đô la Úc) cho một ứng viên vắc-xin khác đang được phát triển bởi gã khổng lồ dược phẩm Mỹ Moderna. Ứng viên này áp dụng công nghệ mRNA tiên tiến – giải pháp đột phá đột phá từng được tiên phong trong dòng vắc-xin ngừa COVID-19 của chính hãng này. Đồng thời, trong một báo cáo tiền xuất bản (preprint) được chia sẻ trực tuyến, các nhà nghiên cứu thuộc Viện Inserm của Pháp cũng đưa ra lời kêu gọi khẩn thiết về việc tiến hành các thử nghiệm lâm sàng ngay lập tức để đánh giá xem liệu loại vắc-xin chủng Zaire đã được cấp phép hiện tại có khả năng mang lại hiệu quả bảo vệ chéo giúp chống lại chủng Bundibugyo hay không.
Hành động ngay lập tức và những rào cản thực địa khốc liệt
Cùng chung tay vào chiến dịch tổng lực này, Liên minh Toàn cầu về Vắc-xin và Tiêm chủng (Gavi) thông báo sẽ mở khóa gói tài chính trị giá lên tới 50 triệu đô la Mỹ nhằm hỗ trợ cho các nỗ lực phân phối và triển khai vắc-xin chống lại chủng Bundibugyo tại các vùng dịch. Người đứng đầu liên minh nhấn mạnh tính cấp bách cực hạn của tình hình hiện nay:
Chúng ta cần hành động ngay bây giờ để đảm bảo rằng, một khi có một hoặc nhiều ứng viên vắc-xin sẵn sàng, các nhà sản xuất có thể bắt đầu sản xuất liều lượng ở quy mô lớn,” ông Nishtar nói.
Đánh giá về tác động của nguồn tài chính này, Chủ tịch IAVI, ông Mark Feinberg, cho biết tại một cuộc họp báo rằng cam kết mới từ phía Gavi hoàn toàn có thể đảm bảo nguồn lực tài chính cho việc sản xuất khoảng 500,000 liều vắc-xin thử nghiệm. Điều quan trọng hơn cả là nó phát đi một tín hiệu mạnh mẽ đối với các đơn vị sản xuất tư nhân.
“Tín hiệu cho các nhà sản xuất rằng họ có thể thực hiện khoản đầu tư này và không phải gánh chịu rủi ro quá mức,” ông Feinberg tuyên bố.
Mặc dù các cam kết tài chính và công nghệ đang tiến triển với tốc độ chưa từng có, các chuyên gia y tế thế giới đều đồng thuận rằng chặng đường thực địa phía trước vẫn đầy rẫy những thách thức khắc nghiệt. Ngay cả khi các liều vắc-xin phục vụ thử nghiệm lâm sàng được chuẩn bị sẵn sàng, việc vận chuyển và phân phối chúng đến một khu vực rộng lớn, hẻo lánh và giao thông chia cắt tại CHDC Congo là một bài toán vô cùng nan giải. Khu vực này hiện tại không chỉ đối mặt với hiểm họa dịch bệnh mà còn đang phải oằn mình gánh chịu hàng loạt cuộc khủng hoảng nghiêm trọng đan xen khác như nạn đói kinh niên, dịch bệnh sốt rét hoành hành và các cuộc xung đột vũ trang nội bộ kéo dài.
Tổ chức Y tế Thế giới đặc biệt nhấn mạnh rằng việc xây dựng và giành được niềm tin của các cộng đồng dân cư bản địa – nơi các cuộc thử nghiệm lâm sàng dự kiến diễn ra – sẽ đóng vai trò quyết định đến sự thành bại của toàn bộ chiến dịch. Thêm vào đó, ngay cả khi các cuộc thử nghiệm lâm sàng được tiến hành một cách suôn sẻ trên thực địa, hoàn toàn không có bất kỳ một sự đảm bảo chắc chắn nào về việc vắc-xin sẽ chứng minh được hiệu quả bảo vệ tuyệt đối trên cơ thể người. Lãnh đạo CEPI cũng đã đưa ra những nhận định thận trọng mang tính thực tế cao:
“Chúng tôi có lý do để tin rằng chúng tôi có thể tạo ra các loại vắc-xin hiệu quả, nhưng chúng tôi hoàn toàn không muốn giảm nhẹ thực tế rằng chúng tôi phải đối xử với chúng như những sản phẩm đang được nghiên cứu.,” ông Hatchett nói.
Song song với cuộc đua phát triển vắc-xin ngừa bệnh, nhiều nỗ lực quốc tế khác cũng đang được triển khai đồng thời nhằm nhanh chóng đưa vào thử nghiệm các phác đồ điều trị cấp bách đối với chủng virus Bundibugyo. Các hướng tiếp cận này bao gồm việc thử nghiệm lâm sàng các loại thuốc kháng virus có sẵn như remdesivir và obeldesivir, cùng với việc ứng dụng liệu pháp kháng thể đơn dòng tiên tiến MBP134, mở ra hy vọng cứu sống hàng ngàn bệnh nhân trong bối cảnh cuộc khủng hoảng y tế tại Trung Phi vẫn đang tiếp diễn vô cùng phức tạp.
Tình hình phản ứng quốc tế liên quan: Cập nhật về biên giới Úc
Mặc dù sự lây lan của dịch bệnh Ebola ở nước ngoài đang xuất hiện thêm các ca nghi nhiễm mới tại Ý và Brazil, chính phủ liên bang Úc tuyên bố sẽ không áp đặt các biện pháp hạn chế đi lại hoặc kiểm soát biên giới nghiêm ngặt đối với những hành khách đến từ các quốc gia đang bị ảnh hưởng bởi dịch bệnh Ebola này. Động thái này phản ánh sự cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên các đánh giá nguy cơ dịch tễ học hiện tại từ các cơ quan y tế Úc.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
