Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization) đã chính thức tuyên bố đợt bùng phát Ebola tại Cộng hòa Dân chủ Congo và Uganda là tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây lo ngại quốc tế, trong bối cảnh dịch bệnh tiếp tục lan rộng tại các khu vực vốn đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi xung đột vũ trang và di dời dân cư.
WHO cho biết tình hình hiện tại chưa đạt ngưỡng đại dịch toàn cầu, nhưng cảnh báo nguy cơ lây lan xuyên biên giới vẫn ở mức cao, đặc biệt tại các quốc gia có chung đường biên giới với Congo, nơi việc kiểm soát di chuyển dân cư gặp nhiều khó khăn.
Đợt bùng phát lần này tiếp tục làm dấy lên lo ngại về khả năng ứng phó của hệ thống y tế khu vực, khi vừa phải đối mặt với dịch bệnh nguy hiểm, vừa chịu áp lực từ bất ổn chính trị kéo dài.
Goma: thành phố giữa hai cuộc khủng hoảng
Tại thành phố Goma ở miền đông Congo, người dân cho biết họ đang phải sống trong trạng thái bất an kéo dài do xung đột giữa quân đội chính phủ và lực lượng nổi dậy M23, được Rwanda hậu thuẫn.
Thành phố này từng chứng kiến nhiều đợt giao tranh dữ dội trong năm 2025, khiến hàng trăm nghìn người phải rời bỏ nhà cửa.
Giờ đây, Ebola trở thành mối đe dọa mới chồng lên cuộc khủng hoảng nhân đạo hiện hữu.
Ông Alain Bisimwa, một cư dân tại Goma, nói rằng người dân đang cảm thấy bị bao vây bởi nỗi sợ kép:
“Thực sự, chúng tôi đã nghe về Ebola suốt nhiều năm nay, đầu tiên là ở tỉnh Equateur, sau đó đến Bắc Kivu, và giờ là ở Goma. Chúng tôi mong chính phủ áp dụng các biện pháp vì chúng tôi không biết phải làm gì. Tình trạng bất an vốn đã là một vấn đề lớn, giờ căn bệnh này lại càng khiến mọi thứ tồi tệ hơn.”
Trường hợp Ebola đầu tiên tại Goma đã được xác nhận trong những tuần gần đây, đánh dấu sự mở rộng đáng lo ngại của ổ dịch sang khu vực đô thị đông dân.
Biến chủng mới và hơn 300 ca nghi nhiễm
Theo các cơ quan y tế, đợt bùng phát hiện tại chủ yếu liên quan đến biến chủng Bundibugyo của virus Ebola, được đánh giá có khả năng lây lan cao trong cộng đồng.
Tính đến nay, đã ghi nhận hơn 300 ca nghi nhiễm và 88 ca tử vong, trải rộng tại ít nhất ba khu vực y tế.
Dù con số tử vong vẫn đáng lo ngại, giới chuyên môn cho rằng tỷ lệ chết đã có xu hướng giảm so với các đợt dịch trước, nhờ cải thiện trong công tác chăm sóc và điều trị hỗ trợ.
Bác sĩ Misaki Wayengera, thuộc Bộ Y tế Congo, cho biết những thay đổi trong thực hành lâm sàng đã tạo ra khác biệt đáng kể:
“Trước đây chúng tôi thường tránh xa bệnh nhân Ebola. Chúng tôi bỏ mặc họ, thậm chí không thể hỗ trợ hồi sức hay truyền dịch. Những bệnh nhân này cần được hỗ trợ tuần hoàn vì họ mất rất nhiều nước và máu. Nhưng giờ đây, khi việc chăm sóc đã được cải thiện, chúng tôi nhận ra rằng có thể giảm tỷ lệ tử vong.”
Ông cho rằng bài học từ các đợt dịch trước đang được áp dụng tốt hơn, đặc biệt trong việc bù dịch, kiểm soát nhiễm khuẩn và theo dõi sớm triệu chứng.
WHO cảnh báo tác động kinh tế và biên giới
Tại Uganda, người dân ở thủ đô Kampala cũng bày tỏ lo ngại trước quyết định của WHO công bố tình trạng khẩn cấp.
Một số người cho rằng các biện pháp ứng phó dịch có thể kéo theo phong tỏa hoặc hạn chế đi lại, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế.
Bà Jennifer Mbabazi nói: “Điều này khiến chúng tôi lo lắng vì chính phủ có thể phong tỏa và khiến chúng tôi không thể làm việc.”
Tuy nhiên, WHO nhấn mạnh họ không khuyến khích hạn chế đi lại hoặc thương mại quốc tế, vì điều này có thể gây phản tác dụng, khiến người dân vượt biên qua các cửa khẩu không chính thức, làm tăng nguy cơ lây lan không kiểm soát.
Thay vào đó, tổ chức khuyến nghị các quốc gia:
- Kích hoạt cơ chế ứng phó khẩn cấp quốc gia
- Tăng cường kiểm tra y tế tại cửa khẩu
- Giám sát các tuyến giao thông chính nội địa
- Cải thiện hệ thống phát hiện ca bệnh sớm
Bài toán vaccine và bất bình đẳng y tế
Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là việc thiếu thuốc điều trị đặc hiệu cho biến chủng Bundibugyo.
Trong khi một số vaccine và liệu pháp điều trị Ebola đã được phát triển cho các chủng khác, phần lớn lại không được sản xuất hoặc phân phối rộng rãi tại châu Phi.
Tiến sĩ Jean Kaseya, thuộc Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC), cho rằng đây là vấn đề mang tính cấu trúc.
Đây là vấn đề công bằng. Các nước phương Tây không hiểu rằng khi Châu Phi bị ảnh hưởng thì họ cũng gặp rủi ro, bởi mỗi ngày đều có người di chuyển bằng đường hàng không.Tiến sĩ Jean Kaseya
Xây dựng một hệ thống y tế vững mạnh, hỗ trợ châu Phi và đầu tư để Châu Phi tự sản xuất vaccine và thuốc men cũng chính là cách bảo vệ các nước phương Tây.”
Ông nhấn mạnh rằng năng lực sản xuất vaccine nội địa không chỉ là vấn đề y tế, mà còn là an ninh toàn cầu.
Bất chấp nhiều khó khăn, chính phủ Congo cho biết đang triển khai các biện pháp ứng phó mới.
Bộ trưởng Y tế Congo Samuel Roger Kamba xác nhận đã lựa chọn hai địa điểm tại Rwampara và Mongwalu để xây dựng trung tâm điều trị Ebola mới, nhằm giảm tải cho các cơ sở y tế hiện có.
Đại diện WHO Anne Ancia cho biết thêm rằng các vật tư y tế đang được vận chuyển khẩn cấp bằng đường hàng không sau khi kho dự trữ tại Kinshasa bị cạn kiệt trong giai đoạn đầu ứng phó.
Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus cũng tuyên bố tổ chức đang huy động nguồn lực khẩn cấp:
“Tôi đã giải ngân 500.000 đô la từ quỹ dự phòng khẩn cấp của WHO để ngay lập tức hỗ trợ công tác ứng phó.”
Khoản hỗ trợ này nhằm tăng cường năng lực xét nghiệm, chăm sóc bệnh nhân và giám sát dịch tễ tại hiện trường.
Giáo dục cộng đồng và phát hiện sớm: yếu tố then chốt
Trong khi các nỗ lực y tế đang được triển khai, nhiều chuyên gia cho rằng yếu tố quyết định vẫn nằm ở nhận thức cộng đồng.
Bà Naome Kayondo ở Uganda nhấn mạnh tầm quan trọng của truyền thông y tế:
“Tôi mong chính phủ nhanh chóng nâng cao nhận thức về Ebola và cách thức lây lan của bệnh, giải thích thật đơn giản để cả những người ít hiểu biết nhất cũng có thể hiểu được.
Đồng thời cần triển khai các biện pháp nhằm ngăn dịch lây lan tại Kampala và trên toàn Uganda để người dân cảm thấy an toàn hơn trước căn bệnh này.”
Song song đó, bác sĩ Misaki Wayengera kêu gọi triển khai các bộ xét nghiệm nhanh giá rẻ, giúp rút ngắn thời gian phát hiện ca bệnh và hạn chế lây lan trong cộng đồng.
Xung đột vũ trang làm phức tạp nỗ lực kiểm soát dịch
Một trở ngại lớn khác là tình hình an ninh bất ổn tại miền đông Congo, nơi nhiều nhóm vũ trang hoạt động trong khu vực khai khoáng và các tuyến di cư dân cư.
Việc di chuyển liên tục của người dân, cùng với giao thương xuyên biên giới sang Uganda, làm tăng nguy cơ lan truyền dịch bệnh ngoài tầm kiểm soát.
Một số nhóm vũ trang, bao gồm các lực lượng bị cáo buộc có liên hệ với Nhà nước Hồi giáo (IS), cũng khiến công tác tiếp cận y tế gặp nhiều rào cản.
Trong khi đó, đại diện liên minh phiến quân AFC-M23 Congo River, ông Benjamin Mbonimpa, khẳng định lực lượng này đang hỗ trợ ổn định tình hình:
“Đã có hai cuộc họp được tổ chức và các nguồn lực cần thiết đã được cung cấp. Nhân viên y tế đã sẵn sàng, các đội kỹ thuật cũng đã vào vị trí. Mọi thứ hiện đều nằm trong tầm kiểm soát.”
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
