FODMAP là viết tắt của: Các oligosaccharide, disaccharide, monosaccharide và polyol có thể lên men, giàu protein, không gluten, ít béo, ăn sạch (clean eating) có quá nhiều chế độ ăn và cũng quá nhiều lời khuyên mâu thuẫn.
Từ "ăn sạch" đến món "bánh muffin thịt" (mách nhỏ là không có chút bánh mì nào) cho tới chuẩn bị bữa ăn thuần chay, chế độ Fodmap và hàng trăm cách ăn uống khác – internet đang tràn ngập các lời khuyên về dinh dưỡng.
Một số lời khuyên rất hữu ích, đến từ các chuyên gia như bác sĩ, nhà khoa học và chuyên gia dinh dưỡng được cấp phép, nhưng phần lớn lại đến từ những người hoàn toàn không có kiến thức y khoa.
Các chuyên gia y tế cho biết, đó là một phần lý do khiến ngày càng nhiều người đang pha trộn nhiều kế hoạch ăn kiêng khác nhau cùng một lúc, một hiện tượng được gọi là "chồng chéo chế độ ăn" (diet stacking).
"Chồng chéo chế độ ăn về cơ bản là khi chúng ta thấy một người tích lũy hoặc thực hiện đồng thời nhiều chế độ ăn kiêng. Ví dụ, một người đang ăn chay, tức là họ tuân theo một số hạn chế nhất định của việc ăn chay. Sau đó, họ thấy mình có một số triệu chứng về đường ruột và quyết định thử thêm một chế độ ăn khác để cải thiện tình trạng này. Về cơ bản, họ đang xếp chồng hai chế độ ăn khác nhau lên nhau."
Đó là chia sẻ của Tiến sĩ Caroline Tuck, chuyên gia dinh dưỡng tại Đại học Swinburne. Bà là một trong những tác giả của bài báo đánh giá vừa được công bố về tình trạng gia tăng của hiện tượng "chồng chéo chế độ ăn". Điều này đang trở thành một thách thức đối với các bác sĩ tiêu hóa và chuyên gia dinh dưỡng trong việc quản lý các rối loạn mãn tính.
Một đồng tác giả khác là Sarah Melton từ Đại học Monash, cũng là một chuyên gia dinh dưỡng.
Cô cho biết mình đang gặp ngày càng nhiều bệnh nhân theo đuổi đa chế độ ăn.
Phổ biến nhất là mọi người bắt đầu chế độ ăn không gluten và không sữa, đôi khi mà không có bằng chứng nào cho thấy họ không dung nạp được các thực phẩm này, cũng như không cân nhắc xem liệu có thực sự cần thiết hay không.
"Chế độ ăn không gluten và không sữa đôi khi bị 'ác cảm hóa' một chút đối với nhiều tình trạng sức khỏe khác nhau hoặc sức khỏe nói chung. Theo kinh nghiệm làm việc với bệnh nhân, tôi thấy đây là hai thứ phổ biến nhất mà mọi người thường hạn chế đầu tiên, chỉ vì ai đó nói với họ rằng họ cảm thấy khỏe hơn khi không ăn gluten hoặc không dùng sữa."
Sarah Melton cho biết các trào lưu ăn uống mới luôn xuất hiện, tạo thêm một "lớp" nữa vào sự hỗn hợp vốn đã phức tạp.
"Tôi đã thấy đủ mọi kiểu. Một trong những phương pháp mà bản thân nó đã loại bỏ quá nhiều thực phẩm đến mức có thể coi là chồng chéo nhiều hạn chế khác nhau là chế độ ăn thuần thịt (carnivore diet). Chế độ này chắc chắn đang trở nên phổ biến qua mạng xã hội và gây lo ngại lớn cho các bác sĩ về những thứ bị loại bỏ, tác động dinh dưỡng và sức khỏe tổng quát. Nếu bạn loại bỏ hoàn toàn chất xơ, trái cây, rau củ, ngũ cốc, thì rõ ràng chế độ ăn đó không còn đủ dinh dưỡng và có nguy cơ làm tăng các bệnh lý khác."
Tiến sĩ Caroline Tuck cho biết việc tự ý chồng chéo các chế độ ăn có thể dẫn đến chứng rối loạn ăn uống.
Nó cũng có thể dẫn đến các bệnh mãn tính như bệnh tim, tiểu đường loại 2, một số loại ung thư và sức khỏe tâm thần kém.
"Họ có thể bắt đầu thiếu hụt các loại chất dinh dưỡng khác nhau, chẳng hạn như nếu bỏ sữa mà không có đủ nguồn bổ sung canxi thay thế. Đó là sự thiếu hụt dinh dưỡng thực sự, nhưng đôi khi nó còn dẫn đến các thách thức về sức khỏe tâm thần vì họ sẽ lo lắng khi đi ăn ngoài với bạn bè, hoặc không tham gia các dịp xã giao, hoặc có đi nhưng không ăn, và điều đó thực sự ảnh hưởng đến tâm lý. Chúng ta biết rằng thức ăn không chỉ là nguồn nuôi dưỡng, nó còn là một phần quan trọng của cuộc sống hàng ngày, của việc giao lưu và sum họp gia đình."
Một vấn đề khác nảy sinh là các chuyên gia y tế đang gặp khó khăn trong việc chẩn đoán tình trạng không dung nạp thực phẩm, vì bệnh nhân có thể đã tự ý loại bỏ các loại thực phẩm nghi vấn thông qua việc "chồng chéo chế độ ăn" mà không có sự giám sát y tế.
Chế độ ăn loại trừ phổ biến nhất để chẩn đoán không dung nạp là chế độ FODMAP. Đại học Monash định nghĩa FODMAPs là một nhóm các loại đường không được tiêu hóa hoặc hấp thụ hoàn toàn trong ruột của chúng ta. Một số người, đặc biệt là những người bị hội chứng ruột kích thích, gặp khó khăn khi tiêu hóa chúng, gây ra cảm giác đau đớn, khó chịu và các triệu chứng khác.
Sarah Melton cho biết việc theo đuổi nhiều chế độ ăn khiến việc chẩn đoán một số bệnh phổ biến trở nên khó khăn.
"Vâng, đó chắc chắn là điều chúng tôi lo ngại. Một người có các triệu chứng tiêu hóa có thể tìm đến một biện pháp can thiệp bằng chế độ ăn, vốn có nhiều loại rất hiệu quả, và họ có thể thấy đỡ hơn khi bắt đầu ăn kiêng. Nhưng nếu họ chưa được sàng lọc cơ bản để loại trừ các nguyên nhân thực thể hoặc các dấu hiệu nguy hiểm cần điều tra thêm, thì đó là một cơ hội bị bỏ lỡ để có được chẩn đoán chính xác."
Ví dụ, một người có tiền sử gia đình bị ung thư đại tràng và nhận thấy sự thay đổi trong thói quen đi tiêu có thể chọn cách tránh nội soi vì tin rằng chế độ ăn của mình đang bảo vệ mình khỏi ung thư. Hoặc ngược lại,một người trẻ bị táo bón do chế độ ăn Keto có thể bị yêu cầu nội soi đại tràng dù có lẽ điều đó không cần thiết.
Tiến sĩ Daisy Coyle, nghiên cứu viên tại Viện George và là một chuyên gia dinh dưỡng được cấp phép, chia sẻ:
"Bạn muốn cho mình cơ hội sống tốt nhất và theo đuổi một chế độ ăn lành mạnh là một trong những yếu tố rủi ro mà chúng ta có thể kiểm soát. Nhưng điều đó không có nghĩa là chỉ vì bạn ăn uống lành mạnh mà bạn sẽ không bao giờ mắc bệnh, chẳng hạn như ung thư đại tràng. Thật không may là nó không hoạt động như vậy. Ăn uống tốt giúp bạn giảm nguy cơ tối đa, nhưng còn các yếu tố khác nữa. Nó không thay thế được việc tìm kiếm sự trợ giúp chuyên môn và có được những chẩn đoán cần thiết như nội soi đại tràng, hay thậm chí là kiểm tra da. Giống như việc bạn có thể bôi kem chống nắng, đeo kính râm, đội mũ, ngồi trong bóng râm, nhưng không có nghĩa là bạn không bao giờ cần đi kiểm tra da định kỳ."
Tiến sĩ Coyle cho rằng một chế độ ăn lành mạnh hoàn toàn trái ngược với việc kiêng khem khắt khe.
"Chúng ta không muốn hạn chế bất cứ thứ gì. Bạn muốn sự phong phú của thực phẩm. Đó là mục tiêu của chế độ ăn lành mạnh. Bạn nên có một chế độ ăn giàu trái cây, rau củ từ nhiều nguồn khác nhau, tất cả các loại sữa, phô mai, sữa chua, các loại thịt, trứng, gà, cá, thịt đỏ, dầu ô liu và các loại hạt. Bạn cần cung cấp cho cơ thể và hệ vi sinh đường ruột sự đa dạng cực lớn để có được sự tiếp xúc và hấp thụ dưỡng chất tốt nhất, đồng thời xây dựng hệ lợi khuẩn. Những chế độ ăn kiêng chồng chéo lại đi ngược lại điều đó và tạo ra cảm giác rằng ăn uống lành mạnh nghĩa là phải hạn chế, nhưng sự thật hoàn toàn không phải vậy."
Khoa học đang có những bước tiến lớn trong việc cá nhân hóa dinh dưỡng, nhưng Tiến sĩ Caroline Tuck cho biết chúng ta vẫn chưa thực sự đạt đến mức độ đó.
"Từ góc độ nghiên cứu, chúng tôi hy vọng trong tương lai có thể cá nhân hóa hơn thông qua việc xem xét các chỉ số như hệ vi sinh vật và vi khuẩn trong đường ruột. Chúng ta biết nó liên quan đến nhiều thứ, nhưng nghiên cứu vẫn chưa đủ để áp dụng ở cấp độ cá nhân thực thụ ngay bây giờ. Dù vậy, đó là mục tiêu mà nghiên cứu đang hướng tới. Còn hiện tại, trong điều kiện lâm sàng, chúng tôi luôn cố gắng cá nhân hóa các đề xuất và đảm bảo mọi thay đổi về chế độ ăn đều được thực hiện an toàn."
Tiến sĩ Tuck khuyên rằng nơi đầu tiên những người lo ngại về việc ăn uống nên tìm đến là các chuyên gia y tế như bác sĩ tiêu hóa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Tại Úc, người dân cũng có thể tiếp cận các buổi tư vấn với chuyên gia dinh dưỡng được trợ cấp bởi bảo hiểm Medicare thông qua giấy giới thiệu từ bác sĩ gia đình (GP).
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook & SBS Vietnamese Instagram, và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
