Bản sắc có thể có ý nghĩa khác nhau đối với những người khác nhau. Phim và các chương trình thường là ý tưởng đầu tiên chúng ta có được về những người bên ngoài cộng đồng của chúng ta. Nhưng hình ảnh nước Úc hiện đại mà chúng ta nhìn thấy trên màn hình chính xác đến mức nào? Xin mời đón xem 'Chúng ta là ai', loạt podcast đặc biệt sẽ xem xét kỹ lưỡng về ý nghĩa của bản sắc nước Úc ngày nay. Tập này khám phá cách thể hiện bản sắc thông qua nghệ thuật.
Benjamin Law lâu nay là fan của chương trình Survivor.
Anh là một nhà văn và xướng ngôn viên người Úc, có cha mẹ là người Hồng Kông và Malaysia, anh đã chớp lấy cơ hội để trở thành thí sinh của loạt phim truyền hình thực tế Survivor vào năm 2023.
Nhưng anh nói trải nghiệm của anh trên màn ảnh hơi khác so với nhận thức của khán giả và thí sinh về anh.
"Bạn biết đấy nó thật thú vị vì trải nghiệm của tôi khi tham gia trong trò chơi hơi khác so với khi tôi xem chính tôi trên tivi. Bởi vì tôi không biết về những cuộc trò chuyện mà người khác nói về mình, cho đến khi tôi xem trên tivi như một khán giả."
Mãi cho đến sau khi chương trình được phát sóng, Law mới biết rằng một số thí sinh đã gọi anh là kẻ gian xảo.
"Bạn biết đấy, khán giả xem và cảm thấy như, 'Chà, anh ta đang làm Bùa Miễn loại giả trước mặt mọi người! Điều đó không phải là gian xảo hay sao?' Và nửa khán giả còn lại sẽ nói, 'Chà, anh ấy đang giả Bùa Miễn loại, như một cách để giúp duy trì và bảo vệ đội của mình, bởi vì anh ấy thực sự đang cố gắng trở thành một thành viên của đội.' Vì vậy, góc nhìn thứ hai đó hoàn toàn là thái độ chân thật mà tôi có trong trò chơi. Nhưng bây giờ tôi đã thấy rồi. Tôi nghĩ, giờ đây tôi đã nhận thức rõ hơn rất nhiều, tôi phải cố gắng nhiều hơn để có được sự tin tưởng của mọi người, theo cách mà tôi không hề ý thức khi đang chơi game.”
Kể từ đó, một số khán giả đã lên mạng chỉ trích việc những người chơi không phải người Anh bị gắn mác những từ như 'xảo quyệt' và chỉ trích chương trình thiếu người tham gia có nguồn gốc sắc tộc.
Law nói mặc dù sắc tộc không ảnh hưởng đến mọi thứ trong thời gian anh tham gia chương trình Survivor nhưng nó giải thích được một số điều.
"Mọi chuyện trở nên khó khăn, bởi vì rất nhiều người chơi thuộc nhóm sắc tộc đã bị loại rất sớm. Rất nhiều phụ nữ cũng bị loại sớm. Rất nhiều người quay trở lại—và rất nhiều người chơi lần đầu tiên đã bị loại ra sớm. Tôi không phải là phụ nữ, nhưng tôi là người chơi lần đầu tiên, và tôi nghĩ, tôi không phải là một vận động viên thể thao. Và tôi không phải là người da trắng. Tôi là một trong số ít những người kỳ quặc trong chương trình. Vì vậy, nó giống như, "Ồ, tôi thực sự, thực sự đứng ngoài". Và điều đó không nhất thiết có nghĩa là bạn không có cơ hội chiến thắng. Nhưng nó có nghĩa là bạn càng ít có điểm chung với những người xung quanh thì bạn càng khó hình thành những mối liên kết."
Law nói phiên bản Survivor của Mỹ đã thực hiện các bước để giải quyết vấn đề này.
"Họ bắt buộc 50% trong dàn diễn viên ít nhất phải là người da đen, người bản địa hoặc sắc tộc. Và tôi không nghĩ người xem ý thức về chuyện này. Nhưng chuyện này đã cho phép người chơi ít ý thức hơn về sắc tộc khi họ tham gia chương trình, bạn biết đấy. Vì vậy, bạn không bao giờ phải đoán xem, 'Đợi đã, tôi có phải là người bên lề vì chúng tôi không thân thiết không? Hay tôi là người ngoài cuộc vì chúng tôi đến từ, bạn biết đấy, người có nguồn gốc sắc tộc.”
Từng có một lịch sử về những hình tượng nhân vật châu Á khác nhau và sự miêu tả họ trên các phương tiện truyền thông phương Tây.
Từ thiểu số kiểu mẫu, cho đến cái gọi là Người châu Á Kỳ diệu - thường được miêu tả là một bậc thầy võ thuật khôn ngoan - cho đến việc tôn sùng phụ nữ châu Á theo những người say mê Đông Phương.
Phó giáo sư Học Viện Châu Á thuộc trường Đại học Melbourne, Tiến sĩ Jay Song, nói việc duy trì những khuôn mẫu này có ý nghĩa là nhiều người châu Á - và bà nói đặc biệt là phụ nữ - phải làm việc chăm chỉ gấp đôi để có được những vị trí đáng tôn trọng.
"Họ có những rào cản kép này, đúng không? Chúng ta phải đấu tranh chống lại chủ nghĩa phân biệt giới tính, vốn đã ăn sâu vào văn hóa Úc. Nhưng sau đó, rào cản còn lại là sự phân biệt sắc tộc. Vì vậy, bạn phải phá vỡ lớp trần bằng kính, và sau đó là 'lớp trần bằng tre' đang chờ đợi bạn."
'Lớp trần bằng tre' là một thuật ngữ được đặt ra và phổ biến bởi học giả người Mỹ gốc Á Jane Hyun trong cuốn sách năm 2005, Phá vỡ trần tre: Chiến lược về nghề nghiệp cho người châu Á.
Tương tự như thuật ngữ “trần kính” ám chỉ những rào cản vô hình, ngăn cản phụ nữ đạt được các vị trí lãnh đạo, “trần tre” mô tả các rào cản cá nhân, văn hóa và tổ chức ngăn cản người châu Á tiến bộ và đạt được các vị trí lãnh đạo.
Gần đây hơn đã có một sự thay đổi nhỏ nhưng đầy chấn động.
Từ giải Oscar:
“Và giải Oscar thuộc về... Dương Tử Quỳnh.”
Đến Nhạc K-Pop của Hàn Quốc.
Trong vài năm qua, các thể loại chương trình giải trí như nhạc và phim Hàn Quốc, K-pop, K-drama và các bộ phim như 'Parasite', 'Crazy Rich Asians' và ‘Everything Everywhere All At Once’ đã trở nên phổ biến.
Tiến sĩ Song nói do đó, hình ảnh về con người và văn hóa châu Á trong xã hội phương Tây đang thay đổi.
Nhưng bà nói rằng câu chuyện thành công của người châu Á trong lĩnh vực nghệ thuật không nhất thiết phải khoa trương.
Thông thường, văn hóa Hàn Quốc, như K-pop, từng được mô tả là trẻ con; dành cho các cô gái tuổi teen, vì vậy nó được tạo ra như một loại ngành công nghiệp âm nhạc 'hạng hai'. Bây giờ bạn thấy đấy, không chỉ K-pop mà cả K-films và K-drama, cũng như cách họ giành được giải Oscar và, Squid Game rất phổ biến nữa; bây giờ thì The Glory đang được nhiều người dân Úc theo dõi."
Thế nhưng liệu sự thay đổi này có đến được bờ Úc với cường độ phổ biến tương tự hay không?
Một nghiên cứu gần đây của Screen Diversity Australia cho thấy mặc dù sự đa dạng đã được cải thiện nhưng vẫn cần phải làm nhiều hơn nữa.
Phúc trình Nhìn nhận chính chúng ta Phần 2 của Screen Australia bàn về Sự đa dạng, công bằng và hòa nhập trong phim truyền hình Úc.
Đây là phần tiếp theo của nghiên cứu mang tính bước ngoặt năm 2016, Nhìn nhận chính chúng ta Phần 1.
Báo cáo đã phân tích hơn 3,000 nhân vật chính từ hơn 360 bộ phim truyền hình Úc được phát sóng từ năm 2016 đến năm 2021.
Giám đốc điều hành của Screen Diversity Australia, Graham Mason, nói những phát hiện này cho thấy vẫn còn một chặng đường dài phía trước.
"Chúng ta vẫn chưa đạt đến mức ngang bằng với tỉ lệ trong dân số, nhưng mọi thứ chắc chắn đang được cải thiện với một lưu ý đặc biệt là, bạn biết đấy, các nghệ sỹ Thổ dân đã đạt được thành tích mạnh mẽ, điều đó thật tuyệt. Và đó là một tín hiệu cho tôi thấy rằng người Úc muốn xem họ cùng với tất cả những người khác nữa."
Trong 5 năm nghiên cứu, tỷ lệ đại diện của các nhân vật chính Thổ dân đã tăng từ 4,8% lên 7,2% - gần gấp đôi tỉ lệ của họ trong dân số Úc.
Ngoài ra màn ảnh đã có nhiều nhân vật từ cộng đồng LGBTIQ+ hơn - con số này tăng lên 7,4% - nhưng chưa phản ánh được tỷ lệ 11% dân số của họ.
'Đại diện ngoài châu Âu' đã tăng từ 6,9% lên 16% - nhưng vẫn không phản ánh 25% dân số mà họ tạo nên.
Và một số cộng đồng vẫn chưa được đại diện trên màn ảnh so với tiêu chuẩn dân số, đặc biệt là người khuyết tật và người cao niên.
Ông Mason nói rằng có nhu cầu thay đổi.
"Mọi người đều đồng tình và cố gắng thay đổi; chúng tôi vẫn còn một chặng đường dài phải đi. Chúng tôi muốn thấy nhiều gương mặt khác nhau hơn và những khả năng khác nhau được công nhận. Một nhóm người khác mà tôi lưu ý sẽ là những người lớn tuổi. Tôi nghĩ là họ trở nên vô hình. Họ đã biến mất trên màn ảnh. Thật điên rồ. Đặc biệt là trong một dân số đang già đi, như nước Úc chúng ta. Vì vậy, có vô số nhóm mà chúng tôi muốn thực hiện. Chúng tôi muốn tất cả người dân Úc có thể nhìn thấy họ."
Benjamin Law nói mọi người đều mong muốn giống nhau.
"Tôi nghĩ câu hỏi khó hơn là, bạn muốn thực hiện điều đó như thế nào? Và, bạn biết đấy, tôi nghĩ giống như khi nói đến chương trình Survivor, khi nhìn lại mùa đầu tiên giống như cách mùa hiện tại nhiều năm ánh sáng, tôi giống như một người chơi hiếm hoi không phải da trắng, ở một đất nước mà gần một phần ba dân số không phải là người da trắng, và khoảng một phần năm dân số nói các ngôn ngữ khác ngoài tiếng Anh ở nhà. Giống như khi bạn so sánh mùa một với mùa tám, chúng cách nhau hàng năm ánh sáng. Liệu chúng ta có thể làm tốt hơn không? Có lẽ vậy, nhưng tôi nghĩ câu hỏi là, như thế nào, chúng ta muốn làm gì và chúng ta muốn làm điều đó như thế nào? Và tôi nghĩ, có rất nhiều con đường phía trước. Và vì vậy, cho dù đó là truyền hình thực tế hay truyền hình có kịch bản, tôi nghĩ cũng đáng để suy nghĩ về việc điều đó sẽ như thế nào nếu chúng ta hành động? Điều đó thực sự trông như thế nào?"
Graham Mason của Screen Diversity Australia cho biết có một số lựa chọn.
"Vì vậy, mọi người thực sự quan tâm. Chúng tôi đã thực hiện rất nhiều sáng kiến trong vài năm qua. Nhưng điều chúng tôi phải làm không chỉ là thực hiện một lần, bởi vì đó chính là điều tôi muốn nói, sự hợp tác. Vì vậy, cho dù đó là SBS hay ABC hay Đài số 10, mọi người đều quan tâm. Tôi nghĩ nếu chúng ta có thể cố gắng phối hợp cùng nhau thì đó sẽ là con đường tốt đẹp."
Joy Hopwood là nhà làm phim độc lập người Úc gốc Á.
Trong khi cảm nhận được sự thay đổi về văn hóa, cô nói rằng cô đã phải vật lộn để nhận được tài trợ của chính phủ cho các dự án của mình.
"Các đồng nghiệp của tôi đã nhận thấy rằng sự tài trợ luôn đến với cùng một người. Tôi nghĩ nên có một yêu cầu rằng, bạn biết đấy, một khi bạn đã nhận được khoản tài trợ đó từ cơ quan chính phủ, thì bạn sẽ không đủ điều kiện nhận vòng tiếp theo. Tôi nghĩ rằng điều đó sẽ giúp bạn biết đến những người bạn làm phim, đồng nghiệp của tôi và bạn biết đấy, hy vọng có được bước tiến trong ngành về mặt tài trợ."
Hopwood cho hay sự thành công của những bộ phim như Crazy Rich Asians năm 2018 và Everything Everywhere All At Once năm 2022 đã giúp mọi người cởi mở hơn.
Nhưng trước khi phát hành bộ phim đầu tiên của mình, The Script of Life vào năm 2019, cô đã cảnh giác rằng mọi người có thể phản ứng, với các diễn viên châu Á chiếm khoảng một nửa dàn diễn viên.
"Tôi chưa chuẩn bị cho bộ phim đầu tiên đó với dàn diễn viên toàn châu Á, bởi vì tôi biết nhiều người đã nói với tôi rằng, 'Chưa đến lúc, Joy.' Vì thế tôi nghĩ, 50% cũng được. Và tôi đã viết một kịch bản mà bạn biết đấy, 50/50. Và đó là một cuộc thử nghiệm. Và tôi không chắc bộ phim sẽ được đón nhận như thế nào."
Sau khi bộ phim giành được giải Phim Lãng mạn hay nhất tại Liên hoan phim Quốc tế Amsterdam, Hopwood tiếp tục thực hiện một trong những bộ phim hài lãng mạn đầu tiên của người Úc gốc Á, có tựa đề Rhapsody of Love năm 2021.
"Tôi nghĩ, được thôi, đây là con đường tôi sẽ đi, tôi sẽ bắt đầu tạo nhiều nội dung về người châu Á hơn. Và chúng tôi đã thực hiện bộ phim hài lãng mạn đầu tiên của người Úc gốc Á được đón nhận rất nồng nhiệt, đặc biệt là tại Liên hoan phim Gold Coast. Đây là bộ phim đầu tiên của chúng tôi mà chúng tôi cảm thấy được công chúng đánh giá cao, vì họ ở lại sau bộ phim một tiếng rưỡi và nói, bạn biết đấy, xin chúc mừng, chúng tôi cảm thấy, phải chúc mừng bạn vì làm bộ phim này. Và đó là hạt giống đầu tiên giúp tôi tự tin với tư cách là một nhà làm phim."
Graham Mason của Screen Diversity Australia nói các công ty truyền thông ở Úc và trên thế giới đang xem xét lại cách mọi người được đại diện trên màn ảnh.
"Về mặt sáng tạo, điều quan trọng là có nhiều tiếng nói khác nhau kể nhiều câu chuyện khác nhau; nó cũng quan trọng về mặt thương mại nữa, bởi vì bất kỳ ai thực sự cố gắng thu hút người xem, dù là để bán quảng cáo hay đảm bảo rằng bạn tiếp tục đăng ký kênh hay chỉ để biết đến kênh đó, nhu cầu đó phải phản ánh mọi người, bản thân sắc tộc của họ và những thứ mà họ có thể quan tâm. Vì vậy, tôi nghĩ đó là lý do tại sao có sự thay đổi. Và tôi nghĩ sẽ tiếp tục có sự thay đổi để phản ánh tốt hơn nước Úc của thời hiện đại.”
Law cho biết sự thay đổi này tuy hiện hữu nhưng có phần nghịch lý về bản chất.
"Chúng ta gần như đang đồng thời sống trong một thời điểm cách mạng, cả ở nước ngoài và ở đây về mặt đại diện cho quyền của người châu Á, đại diện của cộng đồng sắc tộc trong xu hướng chính mạch. Và đồng thời, chúng ta vẫn còn một chặng đường dài phía trước.”
