Một đạo luật mới của Trung Quốc yêu cầu giáo dục trẻ em theo quan điểm của Đảng Cộng sản và thúc đẩy một bản sắc Trung Hoa thống nhất. Khi được áp dụng cả với người chỉ trích ở nước ngoài, luật này làm dấy lên lo ngại về việc mở rộng các chính sách đồng hóa và bịt miệng tiếng nói của các cộng đồng thiểu số như người Duy Ngô Nhĩ và Tây Tạng.
Ngày 2 tháng 7, bên ngoài trụ sở Liên Hiệp Quốc ở New York, Lobga Rangzen đã tự thiêu.
Người Tây Tạng lưu vong 52 tuổi này đã dành nhiều năm cố gắng khiến thế giới chú ý đến tình hình Tây Tạng.
“Ông ấy luôn có mặt tại các cuộc biểu tình và tổ chức các hoạt động cộng đồng. Bạn bè thậm chí còn đùa rằng ông ấy cảm thấy vui khi đi biểu tình hơn cả ngày sinh nhật của mình. Ông ấy quá kiên định với mục tiêu Tây Tạng độc lập đến mức đưa từ Rangzen, có nghĩa là ‘độc lập’ trong tiếng Tây Tạng, vào tên của mình.”
Kyinzom Dhongdue là nhà hoạt động nhân quyền Tây Tạng, đồng thời là quản lý chiến lược và vận động chính sách tại Tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International).
“Ông ấy không chỉ là một nhà hoạt động. Ông ấy là một người rất vui vẻ, thích tiệc tùng, chia sẻ những câu chuyện hài hước, ca hát và nhảy múa. Và thực sự, đó cũng là cách người Tây Tạng lưu vong chúng tôi đối diện với cuộc sống: biểu tình, ca hát, nhảy múa, trong khi vẫn mang theo nỗi đau sâu sắc khi chứng kiến cộng đồng quốc tế thỏa hiệp với chính phủ Trung Quốc.”
Một ngày trước khi tự thiêu, tức ngày 1 tháng 7, cái gọi là luật về “đoàn kết dân tộc” của chính phủ Trung Quốc chính thức có hiệu lực.
Theo giới chức Trung Quốc, những đạo luật mới có phạm vi rất rộng này nhằm xây dựng một bản sắc dân tộc “chung” giữa 56 dân tộc của Trung Quốc.
Người Hán là dân tộc đông nhất và chiếm ưu thế tại Trung Quốc.
Nhưng đối với 55 dân tộc thiểu số không phải người Hán, những đạo luật này lại củng cố các chính sách đồng hóa cưỡng bức đã tồn tại từ lâu.
“Điểm thay đổi lần này là họ đã biến điều đó thành luật, cho cả thế giới thấy rằng đây không chỉ là vấn đề nhân quyền mà còn là vấn đề pháp lý. Khi đã trở thành vấn đề pháp luật, họ có thể tùy ý bắt giữ mọi người, xử lý mọi người theo ý muốn, bởi họ cho rằng đó là vấn đề pháp lý.”
Ramila Chanisheff là một nhà hoạt động người Úc gốc Duy Ngô Nhĩ, đồng thời là Chủ tịch Hội Phụ nữ Duy Ngô Nhĩ Tangritagh tại Úc.
Người Duy Ngô Nhĩ, phần lớn theo đạo Hồi, là dân tộc chiếm đa số tại khu vực chính thức được gọi là Tân Cương, theo tiếng Quan Thoại có nghĩa là “Lãnh thổ mới”.
Đối với người Duy Ngô Nhĩ, tên gọi lịch sử và được họ ưa chuộng cho quê hương mình là Đông Turkestan.
Trong nhiều năm, các tổ chức nhân quyền đã ghi nhận tình trạng đàn áp người Duy Ngô Nhĩ tại Trung Quốc, với các báo cáo cho biết hơn một triệu người đã mất tích, nhiều người bị đưa vào các trại lao động cưỡng bức.
“Chúng tôi đang bị thanh lọc sắc tộc và không ai nhìn thấy điều đó. Bạn không nhìn thấy bom đạn trên điện thoại, không nhìn thấy người chết, thì không có nghĩa là điều đó không xảy ra. Bạn hiểu không? Nó đang xảy ra. Nó đang xảy ra phía sau Bức màn Sắt. Người dân đang biến mất, và mọi người Duy Ngô Nhĩ ở đây đều bị ảnh hưởng, nhưng mọi người quá sợ hãi, không dám lên tiếng.”
Theo các đạo luật mới, các trường học bắt buộc phải giảng dạy bằng tiếng Quan Thoại và giáo dục thanh thiếu niên về điều mà chính phủ gọi là “những nhận thức đúng đắn” về một nền văn hóa Trung Hoa thống nhất và duy nhất.
Điều 20 quy định cha mẹ và người giám hộ phải nuôi dạy con cái phù hợp với pháp luật, thông qua việc giáo dục và hướng dẫn trẻ vị thành niên yêu mến Đảng Cộng sản Trung Quốc.
Giáo sư danh dự James Leibold của Đại học La Trobe cho rằng dưới thời Chủ tịch Tập Cận Bình, chính sách của Trung Quốc đối với các dân tộc thiểu số đã có sự thay đổi.
“Tôi nghĩ điều quan trọng là phải nhìn lại cách Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập vào năm 1949, như một quốc gia đa dân tộc, sau đó chính thức công nhận 56 dân tộc bình đẳng và đưa ra những quy định đặc biệt nhằm bảo vệ các dân tộc thiểu số bản địa, trao cho họ quyền tự trị để họ có thể làm chủ quê hương của mình. Điều đó vẫn nằm trong pháp luật và được ghi trong hiến pháp. Nhưng điều ông Tập Cận Bình đã làm là đặt thêm một chương trình nghị sự khác lên trên nền tảng đó, tập trung vào việc theo đuổi sự đồng hóa, nhấn mạnh những điểm tương đồng thay vì sự khác biệt.”
Ông cho rằng trong nỗ lực dập tắt các phong trào đòi độc lập của các nhóm thiểu số, ông Tập Cận Bình đang tìm cách biến Trung Quốc thành điều mà ông mô tả là một “xã hội độc nhất mang tính độc đoán”.
“Đây là một cách tiếp cận toàn hệ thống nhằm hình thành một ý thức tập thể. Nó bắt đầu ngay từ thời thơ ấu, khi cha mẹ được yêu cầu giáo dục con cái trở thành những người yêu nước và trung thành với Đảng Cộng sản Trung Quốc, cho đến việc sử dụng trí tuệ nhân tạo để hình thành ý thức chung đó. Và điều bị mất đi trong quá trình này là những quyền tập thể mà người Tây Tạng, người Duy Ngô Nhĩ và người Mông Cổ từng có: khả năng làm chủ quê hương của mình, bảo tồn bản sắc, ngôn ngữ, văn hóa và các hoạt động tôn giáo, đồng thời truyền lại những điều đó từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tất cả những điều đó hiện không chỉ đang bị đe dọa mà còn đang bị xóa bỏ hoàn toàn.”
Các quan chức Trung Quốc cho rằng những chỉ trích về đạo luật xuất phát từ định kiến ý thức hệ của phương Tây và cho rằng những người chỉ trích đã hiểu sai hoàn toàn mục đích của luật.
Mặc dù luật quy định rằng sự đa dạng về ngôn ngữ và văn hóa phải được tôn trọng, luật cũng nhiều lần khẳng định rằng chính quyền các cấp, truyền thông và các nhà giáo dục phải dành ưu tiên cho tiếng Quan Thoại và thúc đẩy một nền văn hóa Trung Hoa thống nhất.
“Luật không cấm sự đa dạng nếu sự đa dạng đó có thể được huy động để phục vụ du khách hoặc các quan chức đến thăm. Bạn vẫn có thể thấy những bài hát Tây Tạng được biểu diễn, những đoàn múa Mông Cổ trình diễn. Nhưng đó giống như một màn phụ, và thậm chí ngày càng trở nên thiếu tính chân thực. Trong khi đó, ở sân khấu chính, nếu đọc toàn bộ đạo luật — vốn rất dài và chi tiết — bạn sẽ thấy các quy định nhằm nhấn mạnh sự tương đồng, thực thi sự tương đồng và tạo ra điều mà ông Tập Cận Bình gọi là ‘hình thành ý thức tập thể’, đã được đưa vào toàn bộ bộ máy hành chính cũng như đời sống xã hội.”
Không chỉ gây lo ngại lớn đối với quyền của các dân tộc thiểu số trong lãnh thổ Trung Quốc, đạo luật còn khiến các nhà hoạt động và cộng đồng người Trung Quốc ở nước ngoài quan ngại.
“Rất nhiều cộng đồng này — và tôi không chỉ nói về các cộng đồng thiểu số mà cả cộng đồng người Hán — đã trở thành đối tượng của sự đàn áp xuyên quốc gia nếu họ làm bất cứ điều gì khiến nhà nước và Đảng Cộng sản khó chịu. Đảng có cánh tay rất dài và tất nhiên có cả một bộ công cụ gồm nhiều chiến thuật có thể sử dụng, đặc biệt đối với những người vẫn còn thân nhân ở Trung Quốc hoặc muốn quay trở lại Trung Quốc. Họ có thể gây ra áp lực khủng khiếp.”
Điều 63 của luật quy định các tổ chức và cá nhân bên ngoài Trung Quốc đại lục nếu làm suy yếu sự đoàn kết dân tộc hoặc gây chia rẽ giữa các dân tộc có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý.
Ramila Chanisheff cho rằng điều này làm gia tăng rủi ro đối với số ít những người vẫn lên tiếng.
“Một điều khác thực sự khiến người Duy Ngô Nhĩ trong cộng đồng hải ngoại, đặc biệt là tại Úc, rất lo ngại, là các hoạt động của người Duy Ngô Nhĩ bên ngoài Trung Quốc, chẳng hạn như tôi hay những nhà hoạt động Duy Ngô Nhĩ khác, có thể khiến chúng tôi phải chịu trách nhiệm trước pháp luật Trung Quốc, dù là khiếm diện hay khi chúng tôi đi du lịch. Nỗi sợ xuất hiện khi chúng tôi lên tiếng tại Úc: chúng tôi bị theo dõi thông qua dấu vết trên không gian mạng, an ninh mạng và sự đàn áp xuyên quốc gia — những điều mà chúng tôi đã từng trải qua.”
Luật cũng quy định tất cả các nhóm tôn giáo phải theo đuổi quá trình “Trung Quốc hóa tôn giáo” và tuân theo những quan điểm về tôn giáo mà chính phủ cho là đúng đắn.
Bên cạnh việc tăng cường kiểm soát các hoạt động tôn giáo tại Tây Tạng, Kyinzom cho biết đã xuất hiện những báo cáo về việc các cơ sở Phật giáo bị phá dỡ.
Với việc truyền thông trong khu vực bị kiểm soát chặt chẽ, bà cho rằng rất khó biết mức độ của chiến dịch đàn áp.
Chúng ta phải nhớ rằng Tây Tạng là một trong những nơi bị kiểm soát chặt chẽ nhất trên thế giới về khả năng tiếp cận độc lập và thông tin. Với tư cách là một nhà báo nước ngoài, bạn bị cấm đến Tây Tạng...Ramila Chanisheff, nhà hoạt động người Úc gốc Duy Ngô Nhĩ
"Vì vậy, người Tây Tạng phải chấp nhận những rủi ro rất lớn để chia sẻ thông tin với thế giới bên ngoài, với các nhà báo và các tổ chức nhân quyền. Và chúng tôi đang nhìn thấy những dấu hiệu rất đáng lo ngại.”
Cả cộng đồng người Duy Ngô Nhĩ và Tây Tạng tại Úc đều kêu gọi chính phủ Úc công khai lên tiếng phản đối những đạo luật mới này.
Một phát ngôn viên Bộ Ngoại giao và Thương mại Úc (DFAT) nói với SBS rằng chính phủ quan ngại về những tác động của các đạo luật này đối với nhân quyền.
Bộ cho biết đã trực tiếp và công khai nêu vấn đề này với Trung Quốc, đồng thời khẳng định Úc sẽ không chấp nhận việc chính phủ nước ngoài can thiệp vào các quyền hoặc tự do của người dân tại Úc.
Đối với những nhà hoạt động như Ramila, việc rời khỏi Úc cũng đi kèm với những rủi ro nghiêm trọng.
“Họ không chỉ có thể nói rằng tôi là một người ly khai, một kẻ phản bội hay người gây chia rẽ Trung Quốc, và đó là lý do họ có thể lập hồ sơ pháp lý chống lại tôi. Nếu tôi đặt chân xuống một quốc gia nào đó, họ có thể bỏ ma túy vào hành lý của tôi, giữ tôi lại với những cáo buộc khác để ngăn tôi rời đi và đưa tôi vào danh sách cấm xuất cảnh. Chúng tôi biết có những người Duy Ngô Nhĩ bị truy nã thông qua Interpol, không thể đi đến một số quốc gia vì sự can thiệp của Trung Quốc. Đó là điều tôi sợ. Là một người Úc, một người tự do, tôi không chỉ sợ bị theo dõi, bị truy tìm và bị tấn công. Tôi còn sợ mất quyền tự do đi lại, tự do nói chuyện và lên tiếng cho người dân của mình, để họ không hoàn toàn biến mất khỏi thế giới này.”
Trong Phật giáo Tây Tạng, 49 ngày sau khi một người qua đời là khoảng thời gian để tang quan trọng, đánh dấu thời gian linh hồn chuyển tiếp sang kiếp sống tiếp theo.
Để đánh dấu thời điểm kết thúc khoảng thời gian này đối với Lobga Rangzen, cộng đồng người Tây Tạng tại Canberra sẽ tập trung vào ngày 20 tháng 8 để tưởng niệm cuộc đời ông.
Dù ông không phải là người Tây Tạng đầu tiên tự thiêu theo cách này, Kyinzom Dhongdue hy vọng ông sẽ là người cuối cùng.
“Trong tuyên bố cuối cùng, ông lên án đạo luật và nói rằng sự chiếm đóng của Trung Quốc là nguyên nhân gốc rễ dẫn đến nỗi đau của người Tây Tạng. Ông kêu gọi người Tây Tạng đoàn kết vì một Tây Tạng tự do. Chúng tôi cũng nhớ đến những vụ tự thiêu đã xảy ra ở Tây Tạng trong rất nhiều năm qua. Đây là một hình thức phản đối vô cùng bi thảm. Hơn 170 người Tây Tạng đã làm điều này trong hai thập niên qua, kêu gọi tự do cho Tây Tạng. Vì vậy, câu hỏi thực sự là: Điều gì đang xảy ra với người Tây Tạng, hay điều gì đang xảy ra tại Tây Tạng dưới sự chiếm đóng của Trung Quốc, khiến một người cảm thấy đây là cách duy nhất còn lại để khiến thế giới lắng nghe?”
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
