Trong 87 năm hiện diện trên cõi đời, Ruth Bader Ginsburg đã biến những thứ không thể thành có thể, biến ước mơ thành những điều hiển nhiên trong xã hội, biến những vị trí công việc chỉ dành cho quý ông thành nơi phụ nữ cũng có phần, và ngược lại.
Bà đã trở thành hình mẫu đầy cảm hứng cho nhiều người, một biểu tượng của nữ quyền tại Tối Cao Pháp Viện Hoa Kỳ – nơi mà gần như chỉ có đàn ông ngự trị.
Bà từng nói: “Tôi chắc chắn là mình sẽ không thể có mặt ở trong căn phòng này hôm nay nếu như không có những nỗ lực không ngừng của các ông và các bà – những người ôm trong mình giấc mơ Mỹ, giấc mơ về sự bình đẳng cho mọi công dân.”
Ginsburg có một giọng nói nhỏ nhẹ và vóc dáng nhỏ nhắn, tuy nhiên sự kiên định, sắc sảo và quyết liệt của bà thì hiếm ai sánh bằng. Tờ New York Times gọi bà Ruth Bader Ginsburg là một lực đẩy “không cản nổi, người đã xoay chuyển luật pháp và biến những thứ không thể thành những điều hiển nhiên của xã hội”.
Supreme Court Justice Ruth Bader Ginsburg poses for a portrait to mark her 20th anniversary on the bench on 30 August, 2013. Source: Getty Images
Linda Greenhouse, cựu thông tín viên cho tờ New York Times tại Tối Cao Pháp Viện nhận xét:
Bà là luật sư nữ quyền dầu tiên. Bà xoá bỏ những định chế phân biệt nam và nữ trong xã hội. Bà kiên định xoá bỏ quan niệm của cái gọi là việc làm này chỉ dành đàn ông và việc kia là của đàn bà.
Có tiếng là luật sư nữ quyền, nhưng thật ra 9 trên 10 trường hợp mà bà đại diện tranh cãi tại Tối cao pháp viện thì thân chủ là đàn ông. Một trong số đó là vụ việc đòi quyền lợi cho một người đàn ông ở New Jersey – anh Stephen Wiesenfeld có vợ chết lúc sinh con.
Stephen Wiesenfeld muốn làm việc ít lại để có thêm thời gian ở nhà với con, tuy nhiên anh nhanh chóng nhận ra rằng chỉ có vợ góa chồng mới được hưởng phúc lợi xã hội cho nuôi con nhỏ khi mất chồng còn đàn ông góa vợ nuôi con nhỏ thì không được.
Đại diện cho Stephen Wiesenfeld trước Tối Cao Pháp viện, bà Ginsburg nói: “Cái luật đó, cái sự phân biệt giữa các bà mẹ và các ông bố thể hiện một thái độ kẻ cả, sáo rỗng, rập khuôn về vai trò của đàn ông và đàn bà trong gia đình, rằng đây là những việc đàn ông làm và kia là chuyện của phụ nữ, và nó không thể hiện tinh thần của hiến pháp. Pháp luật với tính chất này đã không đề cao phụ nữ mà còn nhốt họ trong một cái rọ.”
Và bà đã thắng. Đây là một vụ kiện tụng nổi tiếng trở thành kinh điển trong các giáo trình luật của Hoa Kỳ.
US Supreme Court Chief Justice William Rehnquist administers the oath of office to newly-appointed Supreme Court Justice Ruth Bader Ginsburg in 1993. Source: Getty
Cuộc đời nữ thẩm phán Ruth Bader Ginsburg
Thời con gái, bà có tên là Ruth Bader. Trong cuộc đời mình, có hai người ảnh hưởng quan trọng để cô bé Ruth Bader trở thành một nữ thẩm phán uy nghi RBG ở Tối cao Pháp viện, đó là mẹ và một người trở thành tình yêu duy nhất của đời bà.
Sinh ra một gia đình thuộc tầng lớp trung lưu thấp sống tại khu Brooklyn, Ruth cũng như con cái trong những gia đình gốc Do Thái khác, thuộc kiểu thục nữ dù bà có tham gia vào nhóm cheerleader với biệt danh Kiki Bader, và bà cũng tham gia vào ban hợp ca của nhà trường, như cựu thông tín viên Greenhouse chia sẻ.
Mẹ bà học rất giỏi – một ngôi sao trong nhà trường, nhưng mơ ước vào đại học của bà phải bỏ ngang, bà buộc phải nghỉ học giữa chừng để dành chỗ cho anh trai của mình có thể vào đại học.
Mẹ của Ruth dồn nỗ lực và kỳ vọng học hành vào cô con gái. Thế nhưng vào ngày trước khi Ruth Bader tốt nghiệp trung học thì mẹ bà qua đời vì bệnh ung thư.
Kể lại điều này nhiều năm sau đó, Ruth Bader Ginsburg nói đó là một đau buồn lớn, vì không chỉ mẹ bà mất đi, mà ngay cả giấc mơ nhìn thấy con gái vào đại học cũng không thể thực hiện được.
Ruth đã biến ước nguyện của mẹ thành động lực để học. Bà muốn bù cho mẹ khoản đời mẹ bà không được sống – trở thành sinh viên đại học và dùng việc học của mình để tiến thân.
Tôi cầu nguyện cho tôi có thể làm được những gì mẹ tôi đã ao ước. Bà từng ước mong rằng mình có thể sống đến cái ngày có thể nhìn thấy phụ nữ được đối xử bình đẳng như đàn ông, rằng khả năng của những đứa con gái cũng được nhìn nhận như là đối với con trai.
Bà nhận được học bổng để vào học ở trường Cornell. Tại đây bà gặp chàng sinh viên năm hai điển trai và người sau này là chồng bà.
“Ông ấy là người con trai đầu tiên tôi gặp mà tỏ ra quan tâm đến việc là tôi có trí tuệ, có một cái não,” Ginsburg nói.
Cuộc hôn nhân của bà không hẳn là điển hình của những cặp vợ chồng vào những năm 50.
“Chồng của bà, ông Marty, là một người nấu ăn rất ngon, ngược lại bà nấu ăn rất tệ. Và vì vậy mà trong nhà ông là người đảm nhận việc nấu nướng,” Greenhouse kể.
Tốt nghiệp, ông được vào Harvard thì một năm sau bà cũng vào Harvard.
Trong thời gian học ở Harvard thì ông bị mắc bệnh ung thư. Bà là người ghi lại các bài giảng giúp ông để ông có thể tốt nghiệp đúng thời hạn, đồng thời một tay chăm con gái của họ, và cũng tốt nghiệp Harvard đúng hạn sau ông một năm.
Nhờ sự chăm nom của vợ mà ông Marty Ginsburg bình phục và mối quan hệ vợ chồng của họ trở thành rường cột cho sự nghiệp của bà.
Ông không chỉ ngưỡng mộ trí tuệ của bà, hỗ trợ bà trong gia đình, mà trong nghề nghiệp với vai trò là trạng sư cao cấp chuyên về thuế.
Marty Ginsburg, bằng mối quan hệ quen biết của mình trong giới luật sư nam và các câu lạc bộ chỉ dành cho nam từ các bạn đồng môn ở Harvard, đã dóng góp không nhỏ trong việc vận động cho những vụ kiện mà kết quả có thể làm thay đổi luật pháp Mỹ chỉ sau một đêm.
Từ sự hỗ trợ hết mực của chồng, bà nhận thấy rằng để gia đình hạnh phúc và xã hội phát triển thì cần phải gỡ bỏ những rào cản định kiến, để tất cả thành viên trong xã hội đều có thể phát triển và sống đúng với khả năng và mong muốn của mình.
Suy nghĩ này trở thành chí hướng mà bà đeo đuổi sau khi tốt nghiệp luật ở Harvard, đưa bà sang Thụy Điển để nghiên cứu về pháp luật ở quốc gia này, nơi đang dẫn đầu thế giới về phát huy nữ quyền, nơi phụ nữ không bị buộc phải chọn lựa ở nhà nuôi con hay làm việc.
This Sept. 19, 2020, photo provided by the Supreme Court, shows the Bench draped for the death of Supreme Court Justice Ruth Bader Ginsburg. Source: Collection of the Supreme Court of the United States
Điểm lại một số vụ kiện nổi tiếng
Trở về Mỹ, đảm nhận chức vụ giáo sư luật và lãnh đạo Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ (ACLU), Ginsburg hoạch định kế hoạch cho dự án cấp tiến Nữ quyền (Women’s Rights Project).
Bà đảm nhận các vụ kiện mang tính đột phá, mở đường cho việc xây dựng các biện pháp chống phân biệt giớí tính được luật pháp hóa.
“Bằng giọng nói nhỏ nhẹ ngọt ngào, bà đại diện các nguyên đơn trình bày tại tòa những bất cập trong xã hội mà họ phải chịu, thuyết phục chín ông già thẩm phán khó đăm đăm ngồi ở đó chịu đồng ý để cho viết lại luật pháp, mà không phải là đòi các ông phải ban ơn mưa móc cho phụ nữ chúng tôi,” Greenhouse kể lại.
“Chỉ là bà đã chọn đúng các trường hợp mà các nguyên đơn là nam, những người đang đòi quyền lợi cho họ tại những lĩnh vực mà phần đông là của phụ nữ.
Ginsburg đã giúp rũ bỏ những định kiến về việc nuôi dạy con cái, chăm sóc và kiếm tiền chu cấp trong gia đình. Việc làm của bà giúp hướng tới sự bình đẳng cho mọi người.
Một vụ kiện đột phá khác mà bà đảm nhận là vụ Chính phủ Hoa Kỳ kiện Học viện Quân sự Virginia (VMI), vốn được thành lập bởi Khối thịnh vượng chung Virginia vào năm 1839.
“VMI là học viện quân sự lâu đời do tiểu bang Virginia điều hành, chỉ dành cho nam giới. Việc huấn luyện mang tính cạnh tranh cao, chú trọng rèn cho họ đối diện với những tình huống căng thẳng, phát triển tính cách mạnh mẽ khi đối mặt với nghịch cảnh.”
Ginsburg tin rằng việc không cho phụ nữ vào học là vi phạm Hiến pháp. Và bà đã thuyết phục được tòa rằng các cơ quan chính phủ không được giới hạn đầu vào dựa trên những quan niệm cứng nhắc về vai trò và khả năng của nam và nữ.
Kết quả là phụ nữ đã có thể đăng ký vào VMI và có thể đi dạo trong khuôn viên trường.Tổng giám đốc VMI cam đoan các học viên nữ sẽ được đối xử như các học viên nam.
Những trường hợp lên tới Tối cao pháp viện mà nữ luật sư trẻ Ginsburg làm đại diện và thay đổi luật pháp có thể kể ra như: nữ giáo viên có thai không được đứng lớp; nữ quân nhân không có quyền hạn ngang như các nam quân nhân; phụ nữ không được vào những nhà hàng, quán rượu hay tiệm đồ nướng dành cho đàn ông – bà đã tranh biện và thay đổi tất cả những điều đó!
People gather at the US Supreme Court to honor the late Justice Ruth Bader Ginsburg, in Washington. Source: AAP
Những sự phân biệt bất công như vậy ngày nay, nếu có, sẽ là một điều gì đó hết sức kỳ dị, nhưng vào thời của bà, nó là điều hiển nhiên. Ginsburg đã dỡ bỏ những rào cản, mở toang những cánh cửa, đẩy lùi những chướng ngại và nới rộng sân chơi bình đẳng cho cả hai giới.
Linda Greenhouse nói rằng những phân tích và lập luận mà Ginburg đưa ra tại tòa từ vụ kiện nổi tiếng này đã tạo tiền đề cho những vụ kiện chống phân biệt đối xử sau này, tiến tới một xã hội Mỹ rũ bỏ những ràng buộc về giới tính cho cả hai phái trong nhiều lãnh vực.
“Tôi nghĩ đó là vụ kiện mà bà ấy hạnh phúc nhất trong sự nghiệp của mình ở tòa án. Bà đã đưa ra một bài phân tích giúp làm tăng mức độ giám sát mà các tòa án trong tương lai phải đưa ra đối với các tuyên bố phân biệt giới tính. Tôi nghĩ bà ấy cũng nhận thấy đó là một kết quả vô cùng mỹ mãn.”
Cuộc đời bà tạo cảm hứng rất nhiều cho giới sáng tác. Trong ba thập niên trở lại đây, ba chữ cái viết tắt tên bà RBG trở thành biểu tượng của sự đấu tranh.
Từ bà, cái áo thụng đen với diềm cổ trắng đặc trưng của Thẩm phán Tối cao Pháp viện trở thành cản hứng cho các nhà tạo mẫu sáng tạo.
Đã ít nhất có đến 6 bộ phim về bà – vào lúc bà còn tại thế, và vô số tranh ảnh báo, truyện thiếu nhi và cả nhạc kịch lấy bà làm hình mẫu của một người tiên phong cho nữ quyền.
Thêm thông tin và cập nhật Like SBS Vietnamese Facebook
Nghe SBS Radio bằng tiếng Việt mỗi tối lúc 7pm tại sbs.com.au/vietnamese
Nghe SBS Radio bằng tiếng Việt mỗi tối lúc 7pm tại sbs.com.au/vietnamese
