Bỏ lại Sài Gòn sau lưng
Ngày 30 tháng 4 năm 1975. Lương Đắc Thắng, khi ấy chỉ là cậu bé 4 tuổi, cùng gia đình bỏ lại một Sài Gòn gục ngã sau lưng. Trên con tàu Trường Xuân rời bến, anh cùng nhiều gia đình rời Việt Nam trong những giây phút cuối cùng của chiến tranh.
Cha của Lương Đắc Thắng, nhà báo Lương Ngọc Hải, khi đó đang hoạt động trong báo giới tại Sài Gòn. Trong ngày cuối cùng của chiến tranh, gia đình anh lên con tàu Trường Xuân cùng 3628 người, gồm nhiều công chức, quân nhân thuộc chính quyền Sài Gòn và gia đình của họ.
Con tàu sau đó gặp nạn trên hành trình rời Việt Nam, rồi được một tàu Đan Mạch cứu, đưa đến Hồng Kông vào đầu tháng 5/1975. Đến khoảng tháng 6 cùng năm, gia đình anh thuộc nhóm vài trăm người tị nạn Việt Nam đầu tiên đến Sydney sau khi chiến tranh kết thúc.
Một người cha rất gần nhưng cũng rất xa
Một cuộc sống mới bắt đầu ở Úc. Nhưng đến được một nơi an toàn không có nghĩa là mọi thứ đã được chữa lành. Với một đứa trẻ bốn tuổi mà bấy giờ có quá ít ký ức, chiến tranh mà anh bỏ đằng sau, lại luôn hiện ra trong không khí gia đình.
Sau khi ổn định tại Úc, cha của anh Lương Đắc Thắng dần kết nối với cộng đồng người Việt tị nạn và tiếp tục viết lách, thường xuyên mang tài liệu, báo chí về nhà. Tuy nhiên, giữa hai cha con gần như không có những cuộc trò chuyện sâu sắc. Do không rành tiếng Việt, Thắng chỉ giao tiếp với cha bằng tiếng Anh rất cơ bản. Anh lớn lên trong một gia đình thiếu vắng những bữa cơm chung, thiếu sự hiện diện của mẹ, và thiếu cả những mảnh ghép để hiểu câu chuyện gia đình mình.
Tất cả những gì anh biết về cha là ông xuất thân từ miền Bắc Việt Nam. Và ông là một người khó đoán, mâu thuẫn và nhiều tâm trạng. Một người cha rất gần nhưng cũng rất xa.
"Đôi khi ông có thể rất buồn bực. Đôi khi ông lại có thể rất vui vẻ. Đó là những điều tôi đã chứng kiến. Có lúc ông rất im lặng. Nhưng cũng có lúc, khi gặp mười người, ông có thể trở thành bạn của tất cả mọi người. Vì vậy, với cha tôi, tâm trạng của ông và đời sống gia đình của ông có rất nhiều mâu thuẫn. Khi lớn lên, tôi nhận được rất nhiều tín hiệu trái chiều về cha mình."
Chỉ khi trưởng thành, tiếp xúc với những gia đình Việt khác, anh mới nhận ra tuổi thơ của mình có nhiều đứt gãy, và bắt đầu quay lại đặt câu hỏi để tìm cách chữa lành từ hành trình ấy.
Chắp vá những mảnh ghép về cha của mình
Anh Lương Đắc Thắng bắt đầu hành trình tìm hiểu về cha bắt đầu vào những năm tháng tuổi 20, khi anh bắt đầu đọc và hiểu nhiều hơn về chiến tranh Việt Nam ở đại học. Càng đọc, anh càng có thêm nhiều câu hỏi hơn về chính gia đình mình.
Anh đi lại nhiều lần giữa Úc và Việt Nam. Những chuyến trở về Việt Nam, những lần đến các căn cứ quân sự cũ, các chiến trường và cả Điện Biên Phủ giúp anh hiểu thêm về bối cảnh lịch sử mà cha mình từng đi qua.
Thế nhưng, những nơi ấy vẫn không trả lời được câu hỏi riêng tư nhất: cha anh thật sự là ai.
Vì vậy, anh tìm đến những nguồn riêng tư và gần gũi hơn. Anh hỏi mẹ nhiều câu hỏi, và thu thập rất nhiều những bài báo của cha, để hiểu hơn về cuộc đời của ông.
Mẹ anh thỉnh thoảng kể thêm từng chút một, còn cha dượng giúp dịch lại một số bài viết và ghi chép của cha anh. Nhờ vậy, bức tranh về ông Lương Ngọc Hải dần hiện ra.
Ông Lương Ngọc Hải là một ký giả lão thành, hoạt động trong báo giới với nhiều bút hiệu như Hoàng Hải, Phan Quân, Hà Mỹ Hạnh, Người Sydney hay Người Trong Phủ. Trong đó, một phần lớn kho tàng viết lách của ông tập trung vào chính sự, để lại nhiều bài viết về lịch sử, chính trị và những biến động của Việt Nam.
Từng tham gia Việt Nam Quốc Dân Đảng trong thời kỳ chống Pháp, nhà báo Lương Ngọc Hải đã đi qua nhiều bước ngoặt dữ dội của thế kỷ 20: từ dấu ấn của khởi nghĩa Yên Bái, trận Điện Biên Phủ, đến những cuộc khủng hoảng chính trị tại miền Nam Việt Nam. Ông từng là tù nhân chính trị ở cả hai miền: bị giam tại Hỏa Lò ở miền Bắc, rồi bị đày ra Côn Đảo sau cuộc đảo chính bất thành với chính quyền Ngô Đình Diệm ngày 11/11/1960. Sau khi chính quyền nhà Ngô sụp đổ năm 1963, ông được trả tự do và trở về Sài Gòn.
Có những điều cha anh viết rất nhiều. Có những điều ông hoàn toàn không viết.
Ông viết về hoạt động, về chính trị, về những biến cố lớn. Nhưng trong những trang giấy được viết bởi nhiều cái tên, gần như không có nhiều thông tin về đời tư của ông. Sự im lặng ấy cũng là một dữ kiện.
Với Thắng, việc cha ông dùng nhiều bút hiệu không chỉ phản ánh bối cảnh chính trị phức tạp mà ông từng sống qua, mà còn cho thấy một nỗi sợ kéo dài từ Việt Nam sang Sydney.
Nỗi sợ ấy hiện rõ trong lần gia đình mua vé để ông trở về Việt Nam sau chuyến đi đầu tiên của Thắng năm 1993. Ông đã đồng ý, đã có hộ chiếu, đã có vé máy bay, nhưng cuối cùng vẫn hủy chuyến đi.
Ông không muốn đi. Ông không thể đi được.
Với anh, điều đó gần như cho thấy cha mình đã muốn quên đi những biến cố từng xảy ra, dù chúng nặng nề đến mức nào, đến mức ông không thể hoặc không muốn thừa nhận chúng trong chính những trang viết của mình.
Bóng ma chiến tranh trong thời bình
Thắng lớn lên không cầm súng. Không ở trong nhà tù. Nhưng anh lớn lên trong những dư chấn của tất cả những điều đó.
Đôi khi tôi cảm thấy như một chân mình vẫn còn ở trên con tàu đó, bởi tôi vẫn gắn với cha tôi và mẹ tôi trên hành trình ấy. Còn chân kia của tôi thì ở Úc. Có thể là ở Mỹ. Có thể là ở Việt Nam. Có thể là ở Pháp. Một phần nào đó của bàn chân này còn ở một nơi khác, bởi tôi đang cố gắng ghép lại câu chuyện lớn hơn. Tôi chỉ có một mong muốn là được kết nối với mọi người thông qua đối thoại, thông qua việc trao đổi ý tưởng.
Làm thế nào để hòa giải với một quá khứ mà mình không hoàn toàn biết?Làm thế nào để yêu một quê hương từng làm gia đình mình đau?Và làm thế nào để hiểu một người cha vừa là nạn nhân, vừa là người gây tổn thương trong chính gia đình mình?
Thắng không nói rằng anh có câu trả lời. Nhưng anh biết cách để sống cùng những câu hỏi này.
Với Thắng, âm nhạc trở thành một cách để đi gần hơn với quá khứ mà không bị quá khứ nuốt chửng. Những bài hát cũ, tiếng đàn guitar và cảm giác được cất tiếng giúp anh tìm thấy một lối kết nối với cộng đồng, với mẹ, với người thân, và với phần Việt Nam trong chính mình.
Từ trải nghiệm đó, anh mong các thế hệ người Việt có thể gặp nhau ở một điểm giữa của đối thoại, nơi có thể thừa nhận rằng có những điều chưa hiểu hết, nhưng vẫn còn cách để kết nối, “có thể thông qua âm nhạc, hoặc qua một cách khác”.
Cũng từ lời khuyên của người mẹ theo đạo Phật, Thắng học cách nhìn cha mình bằng lòng trắc ẩn hơn, cố gắng ghi nhận những điều ông đã làm được, dù cuộc đời ông nhiều mâu thuẫn và từng để lại tổn thương trong gia đình.
Với anh, cảm thông không có nghĩa là chôn giấu nỗi đau. Anh đã tìm đến tư vấn sức khỏe tinh thần để đối diện và gỡ ra những cảm xúc bị đè nén.
Bạn chấp nhận cả những yếu điểm của chính mình. Rồi sau đó, bạn cố gắng tìm kiếm sự giúp đỡ. Tôi đã tìm đến tư vấn sức khỏe tinh thần, chỉ để giúp mình xử lý những điều đã xảy ra. Một số người có thể không cảm thấy rằng họ cần điều đó, nhưng tôi nghĩ đây là một dịch vụ tốt, một dịch vụ mà mọi người có thể sử dụng để giúp họ đưa ra ngoài những điều đã bị giữ bên trong suốt một thời gian rất dài.
Câu chuyện của Thắng cũng là câu chuyện của cả cộng đồng người Việt hải ngoại, nơi nhiều gia đình vẫn mang những vết hằn của chiến tranh, đổ vỡ và im lặng. Anh cho rằng việc chấp nhận những yếu điểm của bản thân và tìm kiếm sự giúp đỡ là một phần quan trọng của chữa lành. Đặc biệt với đàn ông, những người thường khó nói về cảm xúc và đôi khi tìm cách che lấp nỗi đau, Thắng tin rằng những điều bị giữ bên trong suốt nhiều năm cần được đưa ra ngoài, để những câu chuyện gia đình phức tạp không tiếp tục lặng lẽ truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Những nỗi đau chiến tranh sẽ không biến mất hoàn toàn. Chúng có thể ở lại rất lâu, đi qua nhiều thế hệ, như một sức nặng khó gọi tên trong gia đình và ký ức. Nhưng hòa giải với nỗi đau không nhất thiết là phải chiến đấu với nó, hay tiếp tục chôn vùi nó trong im lặng. Hòa là để nó được trở thành một phần của đời sống thường ngày. Giải là để những điều bị kẹt lại trong lòng có thể được tháo gỡ. Chúng có thể là những cuộc trò chuyện, những lần va chạm với quá khứ, hay đơn giản chỉ là cất lên những tiếng hát. Với mỗi thế hệ, hành trình ấy sẽ luôn có một hình hài khác. Nhưng nó sẽ luôn có chung một tâm hồn: chấp nhận một trái tim từng bị đè nặng, rồi để nỗi đau ấy từ từ trôi qua.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook & SBS Vietnamese Instagram, và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
