Nấp bóng danh nghĩa “tổ chức từ thiện” nhận hàng triệu đô-la tài trợ, một tập đoàn môi giới lao động lớn tại Úc đang đối mặt với những cáo buộc chấn động về việc bóc lột công nhân di cư theo chương trình PALM. Đằng sau lời hứa hẹn đổi đời là ma trận chi phí bóp nghẹt thu nhập, lệnh giới nghiêm nghiêm ngặt và những khu nhà lều chật chội được ví như "nhà tù". Phóng sự điều tra của SBS sẽ vạch trần mảng tối nhức nhối này.
Hàng ngàn lao động di cư theo chương trình PALM sang Úc với ước mơ thay đổi vận mệnh gia đình. Thế nhưng, nhiều người trong số họ nhận ra mình đang rơi vào một cái bẫy nợ nần, bị cô lập và sống trong những điều kiện được mô tả là "như trong tù". Đáng nói hơn, đơn vị tuyển dụng họ lại là một tổ chức từ thiện danh tiếng nhận hàng triệu đô la từ chính phủ.
Giấc mơ vỡ vụn và những khoản trừ vô lý
Vào tháng 9 năm ngoái, anh Deonizio Martin Soares (29 tuổi) đã thực hiện một bước ngoặt lớn trong đời khi vượt qua hành trình kéo dài 15 giờ đồng hồ từ Timor-Leste đến Úc. Được cấp thị thực 9 tháng theo Chương trình Lao động Úc - Thái Bình Dương (PALM), anh kỳ vọng sẽ làm việc toàn thời gian tại một trang trại việt quất ở Corindi (bang New South Wales) để gửi tiền về nuôi vợ và con nhỏ 5 tuổi.
Tuy nhiên, thực tế hoàn toàn trái ngược với những gì anh hình dung. Công ty thuê mướn lao động của anh – Madec Australia – chỉ định cho anh làm việc một nửa thời gian của thời hạn thị thực. Đồng thời, anh buộc phải hoàn trả một phần lớn tiền lương để chi trả cho các chi phí đi lại, chỗ ở và hàng loạt khoản khấu trừ khác.
Đến khi rời Úc vào ngày 18 tháng 2, Soares chỉ còn vỏn vẹn $1,500 tiền tiết kiệm, dù đã làm việc cật lực 6 ngày một tuần trong suốt 5 tháng. Anh cay đắng chia sẻ:
“Tôi cứ nghĩ mình sang Úc để kiếm tiền mà gia đình đang túng thiếu. Thay vào đó, tôi lại chỉ đi làm giàu cho công ty. Gia đình tôi sẽ thất vọng lắm.”
“Cảm giác như chúng tôi bị lừa dối và tất cả chuyện này đều hoang phí. Tôi mất thời gian bên gia đình, và để đổi lấy cái gì cơ chứ?” Soares nói.
Soares không phải là nạn nhân duy nhất. Anh là một trong số hơn 3,000 lao động được Madec ký hợp đồng. SBS News đã tiếp cận bốn lao động khác; tất cả đều tố cáo công ty này khấu trừ lương quá đáng, hạn chế quyền tự do đi lại và ép họ sống trong điều kiện tồi tàn.
Ma trận hợp đồng và những chiếc bẫy chi phí
Sự bất bình đẳng bắt đầu ngay từ khâu ký kết hợp đồng bằng ngôn ngữ thứ hai. Hợp đồng của Soares ghi rõ anh sẽ được trả $30.35 mỗi giờ theo diện "Lao động khoán" (Pieceworker), nghĩa là thu nhập dựa trên sản lượng thay vì số giờ làm việc thực tế.
Hai người bạn nữ đi cùng Soares cho biết họ chưa bao giờ nhận được nhiều hơn mức lương cơ bản tối thiểu này vì năng suất thấp hơn lao động nam. Một trong hai người phụ nữ tâm sự:
“Chúng tôi không bao giờ được trả theo số lượng hái được, chỉ nhận mức lương cơ bản, vì chúng tôi chậm hơn và không khỏe bằng đàn ông.”
“Đôi khi các anh nam phải giúp để chúng tôi theo kịp tiến độ và không gặp rắc rối vì quá chậm.”
“Chúng tôi từng nghĩ mình thật may mắn, gia đình sẽ rất vui khi chúng tôi được trao hợp đồng để ký, nhưng chúng tôi đâu biết mình đang đồng ý với những điều gì.”
| Các khoản khấu trừ từ lương của Soares (Tổng cộng: $9,711 trong 23 tuần) | Số tiền (AUD) |
| Vé máy bay khứ hồi Dili – Úc | $1,950 |
| Vé máy bay nội địa (Sydney – Devonport) | $700 |
| Chi phí xử lý thị thực | $358.39 |
| Tiền thuê nhà hàng tuần | $170/tuần |
| Tiền khăn trải giường và đồ bảo hộ | $260 |
| Điện thoại di động | $150 |
| Bảo hiểm y tế bắt buộc | $20.95/tuần |
| Thuê xe van di chuyển chung | $65/tuần |
Sau khi trừ hết các khoản chi phí trên và thuế, Soares chỉ còn lại khoảng $466 một tuần. Khi tính thêm tiền xăng, thực phẩm và giặt ủi, số tiền tích lũy sau nửa năm lao động gần như bằng không. Đáng chú ý, tài liệu cho thấy Madec đã tính giá bảo hiểm y tế cao hơn $4/tuần so với mức phí thực tế mà họ trả cho nhà cung cấp — một hành vi có thể mang lại cho công ty tới $12,000 mỗi tuần tính trên tổng số lao động PALM mà họ quản lý.
Sống chật chội như "trong tù" dưới danh nghĩa từ thiện
Madec Australia tự giới thiệu trên trang web là một "tổ chức từ thiện đăng ký chính thức và phi lợi nhuận", hoạt động với sứ mệnh "tạo ra sự khác biệt tích cực". Nhờ tư thế này, họ được miễn thuế thu nhập và nhận tới $11.5 triệu doanh thu từ chính phủ và các khoản tài trợ trong năm tài chính 2024–2025. Trong khi đó, các lãnh đạo cấp cao của công ty chia nhau những khoản thù lao hàng trăm ngàn đô-la.
Thế nhưng, điều kiện sống của những công nhân mà họ quản lý lại giống như một bức tranh về chế độ nô lệ hiện đại. Khi chuyển đến Devonport (Tasmania), Soares và các đồng nghiệp phải sống trong những chiếc xe caravan chật hẹp, nhồi nhét 4 người một phòng với giường tầng.
Thậm chí, tại địa điểm trước đó ở Corindi, tình hình còn tồi tệ hơn: 48 người phải chia nhau một căn nhà, 8 người nhét chung một phòng, nhưng mỗi người vẫn bị thu $179 một tuần. Soares bức xúc:
“Ở Devonport thì khá hơn nhưng vẫn rất đông đúc. Chúng tôi không được phép ra ngoài sau 9 giờ tối, không được cho bạn bè tới chơi, nó giống như một nhà tù vậy,” Soares nói.
Câu chuyện tương tự cũng xảy ra với Rebecca (tên đã được thay đổi), một lao động đến từ Vanuatu làm việc tại Bundaberg (Queensland) vào năm 2025. Cô và 11 người phụ nữ khác bị nhồi nhét trong một căn nhà 4 phòng ngủ theo kiểu "xếp giá và chồng đống" (rack and stack), nhưng tổng số tiền thuê Madec thu từ họ lên tới hơn $2,000 một tuần — cao gấp đôi giá thuê trung bình tại địa phương. Rebecca kể lại:
“Không có đủ xoong nồi cho 12 người phụ nữ nấu ăn, nồi nấu thì bị rỉ sét và một số thứ bị thiếu. Chúng tôi phải tự thay thế chúng trước khi về nước, nếu không Madec sẽ trừ tiền vào lương. Đến khi tất cả chúng tôi nấu xong bữa tối cho mình thì đã nửa đêm, và chúng tôi phải dậy lúc 5 giờ sáng để đi làm,” Rebecca mổ tả.
Họ cũng bị áp đặt lệnh giới nghiêm lúc 8 giờ tối và bị giám sát hành trình xe bằng camera. Luật sư Dana Levitt, người đại diện cho các lao động thời vụ trong các vụ khiếu nại chống lại Madec Australia, khẳng định công ty này thường xuyên tính phí công nhân cho những vật dụng đáng ra phải cấp miễn phí, bao gồm cả khẩu trang và nước sát trùng khi họ mắc COVID-19.
Tiếng chuông cảnh tỉnh về mặt trái của chương trình PALM
Hệ thống quản lý lỏng lẻo và các điều khoản thị thực khắt khe đã đẩy người lao động vào thế yếu. Nếu họ phản kháng hoặc bị sa thải, nhà tuyển dụng có thể mua vé máy bay trục xuất họ ngay trong ngày hoặc trong tuần, khiến họ không có cơ hội đòi quyền lợi vì thị thực sẽ lập tức vô hiệu.
Bà Malia Sykes, một nhân viên hỗ trợ cộng đồng từ Hội Đa văn hóa Coffs Coast, cáo buộc Madec từng sa thải và trục xuất oan một nhóm 18 lao động Samoa vào cuối năm 2023 chỉ vì một người trong nhóm bị tình nghi oan. Bà gọi hành động này là "hoàn toàn mang tính thù hằn và tàn nhẫn".
Trước những bê bối kéo dài của Madec Australia, Tổng thống Timor-Leste, ông Jose Ramos-Horta, đã lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ:
“Dù tôi vẫn đặt niềm tin vào khung quản lý của chính phủ Úc, một quy định mà không có hình phạt thì chẳng khác nào một lời mời gọi bóc lột.”
“Việc tuân thủ phải là bắt buộc, và hậu quả phải là tuyệt đối để đảm bảo công nhân của chúng tôi được bảo vệ, chứ không chỉ bị xử lý như một thứ hàng hóa.”
“Nếu một công ty trốn sau danh nghĩa 'từ thiện' trong khi trục lợi từ mức độ bóc lột có hệ thống này, thì đó không phải là hành động nhân từ; đó là sự phản bội lại các giá trị của cả Timor-Leste và Úc.”
“Chúng tôi không gửi con trai và con gái mình đi xây dựng sự thịnh vượng cho một quốc gia khác bằng cái giá là phẩm giá của chính họ,” Tổng thống Jose Ramos-Horta tuyên bố.
Cần những biện pháp chế tài nghiêm khắc
Hiện tại, Ủy ban Chống Nô lệ Hiện đại của bang New South Wales đang tiến hành điều tra các cáo buộc liên quan đến Madec Australia. Tiến sĩ Joe McGirr, Chủ tịch Ủy ban, nhấn mạnh.
“Nếu một công ty lao động lớn bóc lột công nhân bằng các khoản khấu trừ bất công và cung cấp chỗ ở tồi tàn, công ty đó phải bị quy trách nhiệm.”
“Nếu chính công ty đó lại đang hoạt động như một tổ chức từ thiện, với tất cả các quyền lợi miễn trừ thuế kèm theo, thì công ty đó cần phải bị xem xét lại tư cách từ thiện.”
“Nô lệ hiện đại không được phép xảy ra trong chương trình PALM, bất kể quy mô hay lợi nhuận của doanh nghiệp đó ra sao,” Tiến sĩ Joe McGirr khẳng định.
Dù Madec Australia liên tục giữ im lặng trước các câu hỏi từ báo chí, áp lực dư luận và pháp lý đang ngày một đè nặng. Phát ngôn viên của Bộ trưởng Bộ Nội vụ Úc khẳng định chính phủ có thái độ "không khoan nhượng" (zero tolerance) đối với bất kỳ hành vi bóc lột lao động nào và Đạo luật Tăng cường Tuân thủ của Người sử dụng lao động (Strengthening Employer Compliance Bill) vừa có hiệu lực sẽ cung cấp các công cụ hình sự mạnh mẽ để xử lý các chủ doanh nghiệp lợi dụng luật di trú nhằm trục lợi từ sức lao động của công nhân nước ngoài.
Tuy nhiên, đối với những người như anh Soares hay cô Rebecca, những tuyên bố này đã quá muộn màng. Giấc mơ đổi đời tại nước Úc xa xôi của họ đã khép lại bằng những món nợ và nỗi thất vọng tràn trề.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
