Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động rõ nét đến các cộng đồng ven biển phía bắc nước Úc, hơn 70 trưởng lão, lãnh đạo cộng đồng, nhà khoa học và học giả đã tụ họp tại đảo Waiben (Thursday Island) để cùng tìm kiếm giải pháp bảo vệ môi trường.
Bên bờ biển xanh ngọc và những hàng dừa trên đảo Waiben, hơn 70 trưởng lão, lãnh đạo cộng đồng, nhà khoa học và học giả đã cùng nhau thảo luận về các nguồn tài nguyên biển quan trọng của khu vực.
Trong số đó có bà Ella Kris, Quản lý Nhân sự và Văn hóa thuộc Chương trình Quản lý Môi trường của Cơ quan Khu vực Eo biển Torres.
Bà cho biết:
“Biển cả, đất đai và con người sống trên đó là một hệ thống thống nhất. Không có điều gì tách rời chúng ta khỏi thiên nhiên. Chúng ta không thể đặt khoa học lên trước hết. Điều cần có trước tiên là tri thức truyền thống. Đó là tri thức sinh thái truyền thống mà chúng tôi đang ghi lại và lưu giữ.”
Eo biển Torres có khoảng 270 hòn đảo, trong đó 17 đảo có người sinh sống.
Đây cũng là nơi sinh sống của 6 trong số 7 loài rùa biển trên thế giới.
Ông George Nona, đến từ đảo Badu, cho biết giá trị của biển cả gắn liền với đời sống của người dân nơi đây từ nhiều thế hệ.
“Trong suốt nhiều năm qua, chúng tôi sống nhờ biển và phụ thuộc vào biển. Quý vị sẽ thấy sự khác biệt ở thế hệ các bậc cao niên – họ hài lòng hơn với những gì có trên bàn ăn của mình, và tất cả đều xuất phát từ sự phụ thuộc của chúng tôi vào biển cả.
“Biển giống như nguồn sinh kế chính của người dân. Vào thời điểm hiện tại, đây là nguồn thu nhập lớn nhất đối với cộng đồng, đặc biệt là những người sống trên các đảo xa. Cuộc sống của họ phụ thuộc vào việc khai thác và thu được nhiều sản phẩm hơn từ biển.”
Lo ngại tri thức bản địa đang mai một
Ông George Nona cũng bày tỏ lo ngại rằng nhiều từ ngữ trong ngôn ngữ địa phương dùng để mô tả môi trường tự nhiên đang dần biến mất.
Theo truyền thống, kiến thức của người dân eo biển Torres được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua các câu chuyện, tác phẩm nghệ thuật, điệu múa và bài hát.
Bà Ella Kris hy vọng những phương thức mới sẽ giúp bảo tồn kho tàng tri thức quý giá này.
“Zenadth Kes là đất đai và biển cả của chúng tôi, vì vậy đó cũng là trách nhiệm của chúng tôi. Tôi xem hội nghị này là sự đan kết giữa tri thức truyền thống và khoa học hiện đại.”
Khoa học và tri thức bản địa cùng tìm lời giải
Chiến lược Quản lý Đất và Biển Eo biển Torres giai đoạn 2016–2036 đã xác định 16 giá trị cốt lõi của khu vực, bao gồm:
- Bò biển dugong
- Đồng cỏ biển
- Môi trường sống của các loài chim ven biển
- Các hệ sinh thái biển quan trọng khác
Các chủ nhân truyền thống và nhà khoa học đều đồng thuận rằng việc kết hợp tri thức cổ truyền với khoa học hiện đại là chìa khóa để bảo vệ những giá trị này.
Ông Patrick Mooka, đến từ đảo Dauan gần biên giới Papua New Guinea, cho biết:
“Chúng tôi tụ họp lại để tìm hiểu chính xác điều gì đang xảy ra với môi trường của mình. Điều gì đang thay đổi trong biển cả, trên các hòn đảo của chúng tôi và trên bầu trời – tức là thời tiết.”
Một trong các hội thảo đã xác định nhu cầu đào tạo thêm cho lực lượng kiểm lâm địa phương về kỹ năng sử dụng máy bay không người lái (drone), giúp họ ghi nhận và theo dõi các khu rừng ngập mặn ở những nơi khó tiếp cận.
Biến đổi khí hậu đang hiện hữu từng ngày
Ông George Nona cho biết biến đổi khí hậu không còn là điều gì xa vời.
“Đôi khi tôi nhìn thấy những thay đổi đó ngay tại quê nhà và cảm thấy rất xúc động. Nhiều thứ đã mất đi. Nhiệt độ nước biển tăng cao, mực nước biển dâng lên. Trên một số hòn đảo, thậm chí hài cốt của tổ tiên đã bị lộ ra ngoài do xói mòn.”
Một số đảo ở eo biển Torres chỉ cao khoảng hai mét so với mực nước biển.
Những cộng đồng này đang đối mặt với nguy cơ ngày càng lớn từ xói lở bờ biển và ngập lụt.
Ông Patrick Mooka nói:
“Những thay đổi ảnh hưởng đến đất và biển cũng ảnh hưởng trực tiếp đến con người trên các hòn đảo. Chúng tôi cần học cách thích nghi với những thay đổi đó.”
Đưa tiếng nói của người bản địa vào các quyết sách quốc gia
Diễn đàn lần này do Cơ quan Khu vực Eo biển Torres tổ chức và được xem là hội nghị đầu tiên trong khu vực đặt tri thức của người First Nations vào vị trí trung tâm của các cuộc thảo luận.
Bà Ella Kris hy vọng việc tiếp cận các dữ liệu khoa học, chẳng hạn như đánh giá hiệu quả của các công trình đê chắn sóng nhân tạo, sẽ giúp cộng đồng hiểu rõ hơn các giải pháp đang được áp dụng.
“Khi hội nghị tiếp tục diễn ra, tôi cảm thấy chúng ta đang tiến về phía trước với sự rõ ràng và mục tiêu cụ thể: bảo vệ, phục hồi và dẫn dắt bằng tất cả những gì đã được trao truyền cho chúng ta – đó là tri thức văn hóa và khoa học.”
Những kết quả từ hội nghị sẽ đóng góp vào phần nội dung của eo biển Torres trong Báo cáo Hiện trạng Môi trường Quốc gia 2026, dự kiến công bố vào tháng 12.
Báo cáo này được thực hiện 5 năm một lần theo luật môi trường liên bang, nhằm hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách đưa ra những quyết định dựa trên bằng chứng khoa học và thực tiễn.
Kết thúc hội nghị, các đại biểu cùng hát những bài hát truyền thống để kỷ niệm cuộc gặp gỡ.
Đối với ông Patrick Mooka, việc đặt tri thức bản địa vào trung tâm của các giải pháp ứng phó biến đổi khí hậu là điều thiết yếu cho tương lai của khu vực.
“Tri thức quý báu được truyền lại cho chúng tôi đi kèm với trách nhiệm to lớn. Ngày nay, chúng tôi phải ghi chép lại những hiểu biết truyền thống ấy, lập kế hoạch và biến chúng thành hành động cho tương lai.”
Và giờ đây, những tri thức cổ xưa ấy đang cùng sánh bước với khoa học hiện đại trên hành trình bảo vệ vùng đất và biển cả của eo biển Torres.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
