Khi danh sách các nhà khoa học vào chung kết Eureka Prize 2026, giải thưởng khoa học danh giá nhất nước Úc được công bố, cộng đồng người Việt có thêm một niềm tự hào mang tên Phó Giáo sư Trương Vĩ Khánh. Không phải vì anh đã tìm ra một loại kháng sinh mới, cũng không phải vì anh phát minh ra một thiết bị y tế mang tính cách mạng... Điều khiến công trình của anh được giới khoa học đánh giá cao nằm ở một ý tưởng rất khác.
Phó Giáo sư Trương Vĩ Khánh, nhà nghiên cứu tại Đại học Flinders, đang được ghi nhận với công trình phát triển lớp phủ kim loại lỏng có khả năng ngăn vi khuẩn bám vào thiết bị cấy ghép y khoa.
Thay vì chờ điều trị khi bệnh nhân đã nhiễm trùng, nhóm nghiên cứu của ông tập trung vào việc phòng ngừa ngay từ đầu bằng một loại vật liệu mới dựa trên gallium – mở ra hy vọng giảm biến chứng ở các ca cấy ghép xương, khớp nhân tạo và thiết bị y tế khác.
Công trình này đã giúp ông trở thành một trong những nhà khoa học lọt vào vòng chung kết Giải thưởng Eureka của Bảo tàng Úc năm 2026.
"Một viên bơ tan chảy trên lòng bàn tay"
Trong y học hiện đại, các thiết bị cấy ghép như vít cố định xương, khớp nhân tạo hay dụng cụ hỗ trợ phẫu thuật đã giúp hàng triệu bệnh nhân phục hồi chức năng.
Nhưng một trong những thách thức lớn vẫn là nguy cơ nhiễm trùng sau khi cấy ghép.
Nhóm nghiên cứu tại Đại học Flinders đang phát triển một loại lớp phủ kim loại lỏng dựa trên gallium, có khả năng kháng khuẩn, giảm viêm và hỗ trợ tái tạo mô.
Đối với nhiều người, "kim loại lỏng" nghe giống như một khái niệm trong phim khoa học viễn tưởng.
Nhưng với Phó Giáo sư Trương Vĩ Khánh, đó là vật liệu đang mở ra một hướng điều trị mới.
Ông giải thích:"Đây là một loại kim loại rất đặc biệt. Nhiệt độ nóng chảy của nó khoảng 30 độ C, nghĩa là khi đặt lên lòng bàn tay thì nó sẽ tan chảy, giống như một viên bơ."
Nhóm nghiên cứu đã phát triển các hạt kim loại lỏng có khả năng kháng khuẩn, giảm viêm và hỗ trợ tái tạo mô, sau đó phủ lên bề mặt các thiết bị cấy ghép trong cơ thể người.
Chúng ta có thể hình dung nó như một lớp hàng rào bảo vệ. Khi thiết bị được đưa vào cơ thể, vi khuẩn từ máu hoặc trong quá trình phẫu thuật có thể bám lên bề mặt. Nếu ngăn được điều đó ngay từ đầu thì sẽ giảm đáng kể nguy cơ nhiễm trùng.
Vì sao nhiễm trùng thiết bị cấy ghép lại nguy hiểm?
Theo Phó Giáo sư Khánh, một trong những thách thức lớn nhất của y học hiện đại không chỉ là vi khuẩn kháng kháng sinh, mà còn là khả năng chúng tạo nên màng sinh học (biofilm).
Đó là lớp màng bao bọc vi khuẩn, giống như một "pháo đài" giúp chúng tránh được tác động của thuốc.
"Khi vi khuẩn tạo thành biofilm, chúng gần như được bảo vệ khỏi kháng sinh. Chúng còn chuyển sang trạng thái phát triển rất chậm, gần như ngủ đông. Đến khi sức khỏe bệnh nhân suy yếu, chúng lại phát triển trở lại."
Hậu quả có thể rất nghiêm trọng.
"Nhiễm trùng kéo dài khiến vết thương khó lành, gây sưng viêm, thậm chí có thể dẫn đến cắt cụt chi hoặc đe dọa tính mạng."
Tuy nhiên, ông nhấn mạnh nghiên cứu của nhóm không nhằm thay thế kháng sinh.
"Kháng sinh vẫn là công cụ thiết yếu. Điều chúng tôi muốn thay đổi là tư duy, từ điều trị sau khi nhiễm trùng xảy ra sang phòng ngừa ngay từ bề mặt vật liệu."
Nghiên cứu khoa học dành cho những người có 'đam mê thôi thúc'
Hành trình nghiên cứu của Phó Giáo sư Trương Vĩ Khánh bắt đầu từ khi ông sang Úc năm 2003, lúc mới 17 tuổi.
"Toàn bộ quá trình học tập và sự nghiệp của tôi đều phát triển ở Úc và tôi rất yêu đất nước này."
Bước ngoặt lớn đến vào cuối năm 2018, khi ông nhận học bổng sang Hoa Kỳ làm việc cùng Giáo sư Michael Dickey – một trong những chuyên gia hàng đầu thế giới về kim loại lỏng.
Điều thú vị là giáo sư Dickey không làm trong lĩnh vực y sinh.
Chính Phó Giáo sư Khánh là người đặt ra câu hỏi: Liệu kim loại lỏng có thể trở thành vật liệu chống vi khuẩn?
"Từ đầu tôi đã muốn tạo ra các hạt kim loại lỏng không chỉ tiêu diệt vi khuẩn mà còn hỗ trợ quá trình lành mô."
Ông cười khi kể rằng mình thường gọi những hạt vật liệu này là 'nano Terminator', lấy cảm hứng từ bộ phim nổi tiếng có nhân vật robot bằng kim loại lỏng.
Con đường dài từ phòng thí nghiệm đến bệnh viện
Được vào chung kết Eureka không đồng nghĩa công nghệ sẽ sớm xuất hiện trong các bệnh viện.
Theo Phó Giáo sư Khánh, phía trước vẫn còn rất nhiều việc phải làm.
Nhóm nghiên cứu vẫn đang tiếp tục tối ưu hóa lớp phủ để có thể áp dụng trên nhiều loại thiết bị cấy ghép khác nhau, đánh giá độ bền của vật liệu và hoàn thiện quy trình sản xuất.
Song song đó là hàng loạt thử nghiệm tiền lâm sàng và các đánh giá an toàn trước khi có thể xin phép thử nghiệm trên người. "Đây là một hành trình dài."
Ông cho biết lợi thế của nhóm là phòng thí nghiệm đặt ngay trong trung tâm y khoa, tạo điều kiện hợp tác chặt chẽ với các bác sĩ và chuyên gia lâm sàng.
Hy vọng công nghệ sẽ sớm tiến tới các bước cần thiết để được cơ quan quản lý như TGA của Úc hay FDA của Mỹ chấp thuận.
Phía sau mỗi công trình khoa học là nhiều năm thất bại, thử nghiệm và cả áp lực về nguồn tài trợ.
Theo Phó Giáo sư Khánh, đây là khó khăn lớn nhất của giới nghiên cứu.
"Ở Úc có rất nhiều nhóm nghiên cứu xuất sắc nhưng nguồn tài trợ rất hạn chế. Mức độ cạnh tranh cực kỳ cao."
Ông cho biết không ít đồng nghiệp đã phải rời bỏ con đường nghiên cứu vì không có kinh phí tiếp tục.
Bản thân ông xem việc nhận được nguồn tài trợ từ Australian Research Council (ARC) là bước ngoặt quan trọng.
"Nguồn tài trợ đó giúp chúng tôi có cơ hội đưa công nghệ tiến gần bệnh nhân hơn."
Người Việt đang để lại dấu ấn trong khoa học Úc
Điều khiến Phó Giáo sư Khánh xúc động nhất khi được gọi tên vào vòng chung kết Eureka không phải là sự ghi nhận dành cho cá nhân.
Ông nói mình chỉ là người đại diện cho cả tập thể.
"Đây là niềm vinh dự rất lớn đối với toàn bộ nhóm nghiên cứu."
Ông hy vọng sự ghi nhận này sẽ giúp kết nối thêm nhiều nhà nghiên cứu trẻ người Việt tại Úc.
Theo Phó Giáo sư Khánh, cộng đồng khoa học gốc Việt tại Úc đang ngày càng lớn mạnh.
Ông cho biết ngày càng có nhiều nhà khoa học Việt trở thành giáo sư, phó giáo sư và đạt những giải thưởng danh giá.
"Người Việt mình đang có những đóng góp rất lớn cho khoa học y sinh của nước Úc."
Đó là điều khiến ông cảm thấy tự hào không chỉ với tư cách một nhà nghiên cứu, mà còn là một người Việt trưởng thành trên đất Úc.
Khép lại cuộc trò chuyện với SBS Vietnamese, Phó Giáo sư Trương Vĩ Khánh nhắc đến thế hệ tiếp theo.
Ông tin rằng cộng đồng khoa học người Việt tại Úc đã đủ lớn để có thể dìu dắt những người đi sau.
"Tôi luôn sẵn sàng tư vấn và giúp đỡ các bạn trẻ tìm cách phát triển sự nghiệp nghiên cứu của mình."
Khát vọng biến những nghiên cứu trong phòng thí nghiệm thành giải pháp giúp bệnh nhân ít đau đớn hơn, ít phải đối mặt với những ca nhiễm trùng nguy hiểm hơn. Trên hành trình ấy, vẫn luôn để cánh cửa rộng mở cho những người Việt trẻ muốn bước tiếp con đường khoa học.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook & SBS Vietnamese Instagram, và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
