Từ ngày 24 tháng 4 đến 10 tháng 5 năm 2026, Văn Miếu - Quốc Tử Giám lần đầu tiên trưng bày khoảng 20 bức tranh sơn dầu nguyên bản của Hàm Nghi, vị hoàng đế yêu nước bị thực dân Pháp lưu đày sang Algérie năm 1888 khi mới 17 tuổi.
Đây được xem là triển lãm quy mô lớn đầu tiên tại Hà Nội dành riêng cho các tác phẩm của ông. Sự kiện do Art Nation và Viện Văn hóa Pháp tại Việt Nam tổ chức, phối hợp cùng Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Các tác phẩm được hồi hương, thẩm định, phục chế và bảo tồn dưới sự đồng tổ chức của Tiến sĩ Amandine Dabat và giám tuyển nghệ thuật Ace Lê.
Một vị vua, một cuộc kháng chiến, một cuộc lưu đày
Vua Hàm Nghi - tên thật là Nguyễn Phúc Ưng Lịch - lên ngôi năm 1884 khi mới 13 tuổi.
Chỉ một năm sau, khi quân Pháp tấn công kinh thành Huế vào đêm mùng 4 rạng sáng mùng 5 tháng 7 năm 1885, ông từ chối đầu hàng.
Nhà vua rời kinh đô, ban chiếu Cần Vương kêu gọi toàn dân kháng chiến, rồi rút vào vùng rừng núi Quảng Trị sống trong hang đá, ăn rau rừng và tiếp tục chống Pháp suốt ba năm.
Năm 1888, ông bị bắt và lưu đày tại Algérie. Ông chưa từng được trở về Việt Nam cho đến khi qua đời vào năm 1944.
Trong những năm đầu lưu vong, vua Hàm Nghi từng ghi trên danh thiếp cá nhân dòng chữ “chiến sĩ kháng Pháp” như một lời phản kháng thầm lặng.
Ông bị giám sát chặt chẽ, thư từ bị kiểm duyệt và mọi liên lạc với Đông Dương đều bị theo dõi. Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, ông đã tìm thấy một con đường khác để giữ lấy tự do của mình.
Nghệ thuật - không gian tự do của một người lưu đày
Từ năm 1889 tại Algérie, vua Hàm Nghi bắt đầu học hội họa với họa sĩ Marius Reynaud và học điêu khắc với Auguste Rodin - một trong những điêu khắc gia vĩ đại nhất nước Pháp.
Theo nhiều nhà nghiên cứu, ông được xem là một trong những nghệ sĩ Việt Nam đầu tiên được đào tạo bài bản theo mỹ thuật hiện đại phương Tây.
Những tác phẩm sớm nhất còn lưu giữ đến nay có niên đại từ năm 1891, dù tài liệu lưu trữ cho thấy ông đã sáng tác từ năm 1889. Phong cảnh là chủ đề ông yêu thích nhất: những ngọn đồi đất đỏ, rặng ô liu bạc màu nắng gió, hay ánh bình minh trên vùng Bắc Phi xa lạ.
Tranh của ông hầu như không có con người, lặng lẽ, cô độc và giàu chiều sâu nội tâm.
Tiến sĩ Amandine Dabat, người dành nhiều năm nghiên cứu cuộc đời và di sản nghệ thuật của tổ tiên mình, cho rằng hội họa chính là nơi vua Hàm Nghi tìm thấy sự cứu rỗi:
“Chính thông qua nghệ thuật mà Vua Hàm Nghi đã tìm thấy sự kiên cường khi đối mặt với nỗi đau và sự buồn khổ của cuộc sống lưu lạc. Khi ông hiểu ra rằng mình sẽ không bao giờ quay trở lại Việt Nam, nghệ thuật thực sự trở thành không gian tự do của ông.”
Vua Hàm Nghi từng tổ chức ba cuộc triển lãm tại Paris và nhận được sự chú ý của giới nghệ thuật Pháp. Tuy nhiên, ông không bán tranh mà chủ yếu tặng cho bạn bè, người thân.
Người hậu duệ và hành trình tìm lại cội nguồn
Amandine Dabat lớn lên ở Pháp như bao cô gái Pháp khác. Nhưng trong gia đình bà, câu chuyện về người tổ tiên Việt Nam gần như không được nhắc đến.
“Khi còn nhỏ, tôi hầu như không bao giờ được nghe kể về ông. Vì chính ông đã trải qua nỗi khổ của cảnh lưu đày, nên nỗi buồn này cũng không được nhắc tới trong gia đình.”
Sự im lặng ấy kéo dài qua nhiều thế hệ. Vua Hàm Nghi không thể truyền lại văn hóa Việt Nam cho con cháu, bởi chính ông cũng bị cắt đứt khỏi quê hương.
Vì vậy, với Amandine Dabat, Việt Nam từng là một vùng đất hoàn toàn xa lạ.
Đến khi bà phát hiện kho lưu trữ gồm hơn 2,500 bức thư và tài liệu cá nhân của vua Hàm Nghi, được con gái cả của ông, công chúa Như Mai, gìn giữ cẩn thận suốt nhiều thập niên.
Bà quyết định biến việc nghiên cứu về vua Hàm Nghi thành sứ mệnh của đời mình.
Năm 2015, bà bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ ngành Lịch sử Nghệ thuật tại Pháp về cuộc đời và sự nghiệp nghệ thuật của vua Hàm Nghi. Từ đó, bà viết sách, tổ chức triển lãm và kiên trì đưa các tác phẩm của tổ tiên trở về Việt Nam.
“Tôi hoàn toàn choáng ngợp” trong lần đầu đến Việt Nam
Lần đầu tiên đặt chân đến Việt Nam là một trải nghiệm đầy xúc động với Tiến sĩ Dabat.
“Mặc dù tôi đã học tiếng Việt được một năm, tôi vẫn hoàn toàn đắm chìm trong đất nước Việt Nam và nền văn hóa nơi đây. Điều đó khiến tôi xúc động sâu sắc, vì chính thế hệ của tôi đã thực hiện chuyến trở về mà tổ tiên tôi chưa bao giờ làm được.”
Năm 2023, bà có mặt tại Đại nội Huế để tham dự lễ giỗ vua Hàm Nghi và thực hiện những nghi lễ truyền thống mà nhiều thế hệ gia đình bà ở Pháp chưa từng có cơ hội làm.
Một câu chuyện vẫn còn nguyên giá trị
Theo Tiến sĩ Dabat, câu chuyện của vua Hàm Nghi không chỉ thuộc về lịch sử, mà còn phản chiếu trải nghiệm của rất nhiều người sống xa quê hương ngày nay.
“Đó là câu chuyện về sự lưu đày, sự chia cắt khỏi quê hương. Lịch sử giữa Pháp và Việt Nam đã tạo ra những thân phận lưu vong và di cư.”
“Cuộc đời của Vua Hàm Nghi, một người phải tìm kiếm sự kiên cường thông qua nghệ thuật, vẫn nói lên rất nhiều điều với cả người Pháp và người Việt Nam hôm nay.”
Dù sống ở Pháp và Algérie suốt phần lớn cuộc đời, vua Hàm Nghi vẫn cố gắng giữ lại những mảnh ký ức quê nhà: ông ăn cơm Việt, nói tiếng Việt với những người từ Đông Dương sang thăm, và xây một ngôi đình nhỏ kiểu Việt trong khu vườn ở Algérie.
Những bức tranh hồi hương
Năm 2024, Tiến sĩ Dabat htặng bức tranh “Những sườn đồi ở Deli Ibrahim” của vua Hàm Nghi cho Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Bà cũng mang về Việt Nam nhiều kỷ vật cá nhân của nhà vua như điếu thuốc, khay gỗ khảm xà cừ và sách chữ Hán.
Triển lãm tại Văn Miếu lần này đưa những tác phẩm của vua Hàm Nghi trở về đúng nơi chúng thuộc về.
Vua Hàm Nghi qua đời ngày 14 tháng 1 năm 1944 tại Pháp, với di nguyện được chôn cất tại quê nhà. Nhưng chiến tranh đã khiến điều đó không thể thực hiện, và hài cốt ông đến nay vẫn nằm trên đất Pháp.
Nhưng những bức tranh ông vẽ trong suốt nửa thế kỷ lưu đày, những mảnh tâm hồn ông gửi vào từng nét cọ, cuối cùng đã trở về Việt Nam.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
