Liệu chúng ta đang thực sự bước vào một phiên bản "Covid 2.0", hay đây chỉ là những điểm tương đồng bề ngoài của một cuộc khủng hoảng có bản chất hoàn toàn khác biệt?
Những tiếng vọng từ quá khứ
Cũng giống như đại dịch Covid-19, thế giới hiện đang trải qua tình trạng gián đoạn du lịch và chuỗi cung ứng, mua sắm hoảng loạn, và các yêu cầu làm việc tại nhà. Những hệ lụy này không còn là dự báo xa xôi mà đã trở thành thực tế hiện hữu tại Úc. Sự tương đồng này rõ rệt đến mức các chính trị gia hàng đầu đã phải lên tiếng cảnh báo.
Bộ trưởng Ngân khố Jim Chalmers đã ví thiệt hại kinh tế tiềm tàng của cuộc chiến ở Trung Đông với những gì đại dịch từng gây ra. Trong bài phát biểu trước ngân sách vào ngày 19 tháng 3, ông nhấn mạnh:
"Chúng ta đã chứng kiến bốn cú sốc lớn trong 2 thập kỷ qua — GFC (khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007-2009), một đại dịch lớn, cú sốc lạm phát toàn cầu, căng thẳng thương mại leo thang — và cú sốc dầu mỏ này có thể trở thành thứ năm," ông Chalmers nói.
Ngòi nổ trực tiếp của cuộc khủng hoảng hiện nay bắt nguồn từ ngày 28 tháng 2, khi Hoa Kỳ và Israel tấn công Iran, làm bùng phát một cuộc chiến khu vực. Đáp trả lại, Iran đã hạn chế quyết liệt các chuyến hàng qua eo biển Hormuz — huyết mạch hàng hải quan trọng nơi 1/5 lượng nhiên liệu thế giới đi qua. Hệ quả tất yếu là giá dầu tăng vọt, kéo theo một chuỗi phản ứng dây chuyền lên nền kinh tế toàn cầu.
Thủ tướng Anthony Albanese cũng đã dẫn chứng đại dịch COVID-19 như một ví dụ cảnh báo, nói rằng nó đã bộc lộ những lỗ hổng trong phối hợp và ra quyết định không nên lặp lại khi ứng phó với cuộc khủng hoảng hiện tại.
Câu chuyện làm việc tại nhà: Từ y tế đến năng lượng
Một trong những biểu tượng rõ nhất của thời kỳ đại dịch — làm việc tại nhà (WFH) — đang trở lại bàn nghị sự. Lần này, lý do không phải để ngăn chặn virus, mà là để tiết kiệm từng giọt xăng. Thượng nghị sĩ đảng Xanh Peter Whish-Wilson đã đặt câu hỏi về việc các nghị sĩ và nhân viên có nên quay lại trực tiếp Canberra hay không. Ông chia sẻ:
"Cảm giác như hiện nay, đây là một cuộc khủng hoảng tương tự ... các chính trị gia cần làm gương và cho người dân Úc thấy rằng nếu chúng tôi có thể làm được, quý vị cũng có thể làm được," ông Whish-Wilson nói.
Dù vậy, thái độ của chính phủ hiện vẫn rất dè dặt. Bộ trưởng Công nghiệp Tim Ayres cho rằng WFH là một lựa chọn khả thi cho nhiều người.
Trong khi đó, Bộ trưởng Năng lượng Chris Bowen thừa nhận khuyến nghị tăng cường WFH của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) là một "điều hợp lý", nhưng nhấn mạnh sẽ không có lệnh bắt buộc nào từ chính phủ như thời kỳ Covid-19. Ông cũng lưu ý rằng việc giảm sử dụng nhiên liệu là "khó khăn hơn nhiều" (a lot harder) đối với một số người so với những người khác.
Giáo sư Paula Brough từ Đại học Griffith nhận định rằng đại dịch đã để lại một di sản là sự chấp nhận xã hội đối với mô hình làm việc hỗn hợp (hybrid).
"Tôi nghĩ rằng cơ hội đó đã vụt mất hoàn toàn rồi." Rõ ràng, có một số công nhân ở tuyến đầu không thể làm việc tại nhà, và họ thường bị loại khỏi các cuộc thảo luận này," GS Brough nói.
Du lịch và hàng không: Khó khăn nhưng không đóng cửa
Nếu trong đại dịch, biên giới là những bức tường sắt không thể xuyên thủng, thì hiện nay, cánh cửa vẫn mở, nhưng con đường đi lại đã trở nên gập ghềnh và đắt đỏ hơn nhiều. Ông Ron Bartsch, Chủ tịch Tư vấn Hàng không Avlaw, khẳng định không gì có thể so sánh với sự đình trệ tuyệt đối của ngành hàng không trong thời kỳ Covid-19.
"Biên giới đã bị đóng cửa hoàn toàn trong những thời điểm nhất định ở một số quốc gia. Chắc chắn ở Úc, chúng ta đã đóng cửa hoàn toàn biên giới đối với các hoạt động quốc tế," ông Bartsch nói.
Ông giải thích thêm rằng trong thời gian Covid, cả cung và cầu đều bị hạn chế. Hiện nay, "nhu cầu vẫn còn đó, nhưng nguồn cung đã bị giảm đáng kể", đặc biệt là với các hãng hàng không Trung Đông như Emirates hay Etihad.
Giáo sư Sara Dolnicar từ Đại học Queensland chỉ ra sự khác biệt về bản chất:
"Mọi người đang suy nghĩ lại về cách thức, phương thức di chuyển. Tuy nhiên, họ không bị giới hạn về nơi họ muốn đến. Biên giới các tiểu bang không đóng cửa, biên giới Úc không đóng cửa," GS Dolnicar nói.
Tuy nhiên, bà thừa nhận giá vé máy bay tăng vọt sẽ ảnh hưởng đến hành vi trong kỳ nghỉ. Trong đại dịch, người dân phải "sáng tạo" bằng cách đi du lịch đường bộ trong bang (road trip), nhưng giá xăng hiện tại lại là một yếu tố gây nản lòng lớn cho lựa chọn này.
Cơn ác mộng mua sắm hoảng loạn
Lịch sử đang lặp lại một cách trớ trêu khi hiện tượng mua sắm hoảng loạn tái xuất hiện. Nếu năm 2020 là giấy vệ sinh, thì hiện nay là xăng dầu. Nhà kinh tế học Luke Hartigan từ Đại học Sydney cảnh báo rằng việc tích trữ xăng nguy hiểm hơn nhiều:
"Vấn đề về việc tích trữ là, tích trữ giấy vệ sinh là một chuyện, tích trữ xăng lại khá nguy hiểm."
"Điều đó có lý vì nếu bạn nghĩ giá sẽ tăng, bạn mua ngay bây giờ... Nó chỉ là một vấn đề nếu tất cả mọi người làm điều đó cùng một lúc," ông Hartigan nói.
Mối quan tâm lớn nhất của ông là khả năng áp dụng chế độ phân phối định mức (rationing). Nếu điều đó xảy ra, "thì sẽ có vấn đề với việc cung ứng những thứ khác, như xe tải giao hàng cho các cửa hàng tạp hóa, và mối quan tâm của tôi là chúng ta có thể chứng kiến sự quay lại của việc mua sắm hoảng loạn các mặt hàng tạp hóa."
Cú sốc chuỗi cung ứng và bóng ma suy thoái
Cuộc chiến tại Trung Đông không chỉ dừng lại ở giá xăng tại trạm. Nó đe dọa đẩy nền kinh tế thế giới vào một cuộc suy thoái mới. Ông Hartigan dự báo một kịch bản tồi tệ có thể kích hoạt "một cuộc suy thoái toàn cầu, lạm phát cao, và giá năng lượng, đặc biệt là giá dầu, có thể lên mức chưa từng thấy."
So với Covid-19, cuộc khủng hoảng cung ứng hiện nay có nguyên nhân trái ngược hoàn toàn. Giáo sư Rico Merkert từ Trường Kinh doanh Đại học Sydney giải thích rằng trong đại dịch, giá dầu giảm mạnh do phong tỏa. Hiện nay, giá dầu cực kỳ biến động và tăng cao, kéo theo giá nhiên liệu tăng tương ứng.
"Một điều đã xảy ra trong thời kỳ COVID-19 là, trong khi các dịch vụ hành khách hàng không bị ảnh hưởng rất nặng nề, thì giá cước vận tải hàng hóa hàng không đã giúp các hãng hàng không vượt qua cuộc khủng hoảng đó."
“Hiện nay, sự sẵn có của nhiên liệu mới là vấn đề: Bạn sẽ thấy các hãng hàng không cắt giảm chuyến bay" Và cuối cùng, "nếu giá cước vận tải hàng hóa đối với hàng hóa cơ bản cao, các đơn vị giao nhận vận tải và sau đó là các chủ hàng, họ sẽ chuyển những chi phí đó sang người tiêu dùng," GS Merkert phân tích.
Dù mang trong mình những "âm hưởng" của thời kỳ Covid-19, cuộc khủng hoảng từ chiến tranh Trung Đông là một thực thể khác biệt với những thách thức riêng. Nó không bị giới hạn bởi virus, mà bị chi phối bởi địa chính trị và an ninh năng lượng. Úc đang đứng trước một bài kiểm tra mới về khả năng phục hồi, nơi những bài học từ đại dịch sẽ là hành trang quan trọng, nhưng không phải là lời giải duy nhất cho bài toán kinh tế hiện tại.
Nếu tình hình không sớm được xoa dịu, "thời khắc Covid 2.0" có thể sẽ không còn là một cách ví von, mà là một thực tế khắc nghiệt mà người dân Úc phải đối mặt trong thời gian tới.
READ MORE
SBS Việt ngữ
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
