Sau vụ tấn công khủng bố tại Bondi, Thủ tướng Úc kêu gọi thành lập Ủy ban Điều tra Hoàng gia để xem xét chủ nghĩa bài Do Thái và sự gắn kết xã hội, một cơ chế điều tra quyền lực nhưng cũng mang tính chính trị cao.
“Cũng như những người đã tụ tập trong đêm hôm đó cam kết để ánh sáng chiến thắng bóng tối, với tôi, rõ ràng rằng một Ủy ban Điều tra Hoàng gia là điều thiết yếu để đạt được mục tiêu này.”
Đó là phát biểu của Thủ tướng Úc, khi ông kêu gọi thành lập một Ủy ban Điều tra Hoàng gia nhằm xem xét các vấn đề liên quan đến chủ nghĩa bài Do Thái và hoàn cảnh xung quanh vụ tấn công khủng bố tại Bondi, nhằm vào lễ hội Hanukkah, khiến 15 người thiệt mạng vào tháng Mười Hai.
Ủy ban Điều tra Hoàng gia là gì?
Ủy ban Điều tra Hoàng gia là một cuộc điều tra công khai, độc lập, được thành lập bởi chính phủ tiểu bang hoặc chính phủ liên bang, nhằm xem xét các vấn đề có tầm quan trọng đặc biệt đối với công chúng.
Theo cựu thẩm phán Ronald Sackville, có hai loại Ủy ban Điều tra Hoàng gia, và trên thực tế hai loại này thường có sự chồng chéo.
“Một loại Ủy ban Điều tra Hoàng gia nhằm rà soát một việc đã xảy ra vô cùng nghiêm trọng, như vụ Robodebt.
Hoặc nếu xảy ra một thảm họa nào đó, nhiệm vụ của Ủy ban là điều tra, đưa ra kết luận và có thể khuyến nghị chuyển hồ sơ để truy tố hình sự.Loại thứ hai là các ủy ban mang tính hoạch định chính sách, như Ủy ban Điều tra Hoàng gia về người khuyết tật.”
(LtoR) Justice Peter McClellan, Justice Jennifer Coate on the final public hearing into the SCOUTS at the Royal Commission Source: AAP / AAP Image/Royal Commission
Tuy nhiên, tất cả các cuộc điều tra này nay sẽ được hợp nhất vào một Ủy ban Điều tra Hoàng gia do Liên bang dẫn dắt, tập trung vào chủ nghĩa bài Do Thái và sự gắn kết xã hội.
Theo ông Sackville, điểm khác biệt then chốt của Ủy ban Điều tra Hoàng gia là quyền hạn đặc biệt, vượt trội so với các hình thức điều tra khác.
Họ có quyền buộc nhân chứng phải ra làm chứng. Ủy ban cũng có quyền yêu cầu cá nhân và các cơ quan cung cấp thông tin bằng văn bản về những vấn đề do Ủy ban quy định.Cựu thẩm phán Ronald Sackville
Công cụ pháp lý hay công cụ chính trị?
Mặc dù được mô tả là độc lập, các Ủy ban Điều tra Hoàng gia vẫn do chính phủ thành lập và bổ nhiệm.
Phó Giáo sư chính trị học tại Đại học Quốc gia Úc (ANU), Tiến sĩ Jill Shepherd, cho rằng đây cũng có thể là một công cụ chính trị hữu hiệu.
“Đó là cách phản ứng nhanh, cho cử tri và người dân thấy rằng chính phủ đang nghiêm túc xử lý vấn đề, nhưng đồng thời chưa cần phải đưa ra giải pháp ngay lập tức.
Nói cách khác, nó giúp trì hoãn việc phải đưa ra quyết định chính sách.”
Chính phủ Úc định nghĩa Ủy ban Điều tra Hoàng gia là “hình thức điều tra cao nhất đối với các vấn đề có tầm quan trọng công cộng, chỉ được thành lập trong những hoàn cảnh hiếm hoi và đặc biệt.”
Tuy nhiên, theo cựu cố vấn chính trị kiêm học giả Scott Prasser, khái niệm “hiếm hoi” này đang dần thay đổi.
“Kể từ năm 2013, chúng ta đã có 13 Ủy ban Điều tra Hoàng gia. Tôi cho rằng điều này phản ánh thực tế rằng đây là thể chế được sử dụng khi các thể chế khác đã không còn đủ khả năng để tiến hành đánh giá độc lập. Tôi gọi đây là ‘thể chế của lựa chọn cuối cùng’.”
Royal Commission into Child Sexual Abuse Source: AAP
Giới hạn quyền hạn và chi phí cho người dân
Mỗi Ủy ban Điều tra Hoàng gia đều có điều khoản tham chiếu riêng, xác định phạm vi điều tra, những nội dung được xem xét và những nội dung bị loại trừ.
Các giới hạn này nhằm cân nhắc nhiều yếu tố, bao gồm quyền riêng tư, nguy cơ gây tổn hại cho cá nhân hoặc công chúng, vấn đề an ninh quốc gia, cũng như chi phí cho người nộp thuế, có thể lên đến hàng triệu đô-la.
Tiến sĩ Shepherd cho rằng, dù hoạt động độc lập, các Ủy ban này cuối cùng vẫn chịu tác động từ ý chí chính trị.
“Đó là việc Anthony Albanese nói rằng: tôi sẽ chưa giải quyết vấn đề này trong Quốc hội. Tôi sẽ chuyển nó sang một Ủy ban Điều tra Hoàng gia. Nhưng tôi sẽ chỉ rõ cho Ủy ban biết tôi muốn họ bàn về điều gì, bàn theo cách nào, và tôi sẽ chọn người làm chủ tịch Ủy ban.”
Khuyến nghị có được thực thi?
Sau khoảng một năm điều trần công khai và kín, Ủy ban sẽ hoàn tất báo cáo cuối cùng, thường bao gồm các khuyến nghị chính sách và trong một số trường hợp, chuyển hồ sơ cho cơ quan công tố.
Tuy nhiên, ông Prasser lưu ý rằng chính phủ – bên thành lập Ủy ban – cũng chính là bên quyết định có thực thi các khuyến nghị đó hay không.
Ủy ban Điều tra Hoàng gia không có quyền thực thi các khuyến nghị. Chính phủ có thể đồng ý, không đồng ý, hoặc cho rằng chi phí quá cao.Cố vấn chính trị kiêm học giả Scott Prasser
Dù vậy, tính công khai của quá trình điều tra vẫn tạo ra áp lực trách nhiệm chính trị đáng kể.
“Một chính phủ phải rất can đảm mới có thể phớt lờ một Ủy ban Điều tra Hoàng gia. Có bằng chứng cho thấy khoảng 60% các khuyến nghị đã được thực thi.”
Báo cáo tạm thời của Ủy ban Điều tra Hoàng gia năm 2026 về chủ nghĩa bài Do Thái và sự gắn kết xã hội dự kiến sẽ được công bố vào tháng Tư năm 2026.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook & SBS Vietnamese Instagram, và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
