Trong những ngày đầu của cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran, Tổng thống Trump cùng Thủ tướng Netanyahu nhiều lần công khai kêu gọi người dân Iran đứng lên chống lại chính quyền Tehran, trong bối cảnh các cuộc không kích khiến lãnh đạo tối cao khi đó là Ali Khamenei thiệt mạng. Thế nhưng đến nay chính quyền Tehran có vẻ lại trở nên tự tin và vững mạnh hơn.
Benjamin Netanyahu đều nhiều lần kêu gọi người dân Iran nổi dậy chống lại chính quyền Tehran.
Sau khi lãnh đạo tối cao Iran khi đó là Ali Khamenei thiệt mạng trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã kêu gọi người dân Iran đứng lên giành lại quyền kiểm soát đất nước.
"Khi chúng tôi hoàn tất công việc, hãy tiếp quản chính phủ của các bạn. Đất nước sẽ là của các bạn," ông Trump tuyên bố sau đợt không kích đầu tiên nhằm vào Iran hồi cuối tháng Hai.
Lời kêu gọi này, được Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu hưởng ứng, cho thấy việc thay đổi chế độ ở Iran là một trong những mục tiêu cốt lõi của chiến dịch quân sự chung giữa hai nước, đồng thời cũng là mục tiêu mà ông Netanyahu theo đuổi từ lâu.
Tuy nhiên, bốn tháng sau, Mỹ đang dần rút lui khỏi cuộc xung đột. Hàng ngàn người đã thiệt mạng, kinh tế toàn cầu bị ảnh hưởng, kho dự trữ vũ khí của Mỹ suy giảm, nhưng chính quyền Iran vẫn tồn tại.
Các chuyên gia cho rằng thay vì làm suy yếu cấu trúc quyền lực của Iran, thỏa thuận đạt được giữa Mỹ và Iran vào tuần trước lại góp phần củng cố vị thế của Tehran.
Trong khi đó, các lãnh đạo Mỹ, bao gồm ông Trump và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth, vẫn khẳng định đã có sự thay đổi chế độ, dựa trên việc ông Khamenei cùng nhiều quan chức an ninh và chính trị cấp cao của Iran bị loại bỏ.
Ông Trump cảm thấy mình bị lợi dụng?
Tuy nhiên, chuyên gia về Trung Đông Amin Saikal cho rằng việc loại bỏ một số lãnh đạo không đồng nghĩa với thay đổi chế độ.
Ông chỉ ra rằng ông Ali Khamenei đã được kế nhiệm bởi con trai mình là Mojtaba Khamenei.
Theo ông Saikal, về sau ông Trump có thể đã cảm thấy mình bị Thủ tướng Netanyahu dẫn dắt vào mục tiêu thay đổi chế độ.
"Ông Trump chưa bao giờ thực sự thể hiện rằng ông ủng hộ mạnh mẽ việc thay đổi chế độ. Thực tế, ông ấy từng nhiều lần nói rằng thay đổi chế độ thường không hiệu quả," ông Saikal nói với SBS News.
"Tôi nghĩ ông Trump cảm thấy mình đã bị ông Netanyahu đánh lừa."
Trong khi đó, ông Charles Miller, giảng viên cao cấp về chính trị và quan hệ quốc tế tại trường đại học Australian National University, cho rằng phía Mỹ có thể đã tin rằng họ có thể tái hiện mô hình thay đổi chính trị từng theo đuổi tại Venezuela.
"Tôi nghĩ chỉ một thời gian ngắn sau khi chiến tranh bắt đầu, người ta đã nhận ra rằng nỗ lực thay thế ban lãnh đạo hiện tại bằng một chính quyền thân thiện hơn với Mỹ và Israel sẽ không thành công," ông nói.
Thay đổi chế độ có bao giờ là khả thi?
Bà Dara Conduit, giảng viên khoa học chính trị tại University of Melbourne, cho rằng thay đổi chế độ chưa bao giờ là mục tiêu chính của ông Trump.
Bà dẫn lại việc ông Trump từng tuyên bố trong các cuộc biểu tình ở Iran hồi tháng Giêng rằng "sự trợ giúp đang đến".
"Tuy nhiên sự trợ giúp đó đã không xuất hiện và rất nhiều người Iran đã bị sát hại trên đường phố," bà nói với SBS News.
"Việc thay đổi chế độ chưa bao giờ được chuẩn bị một cách bài bản và tôi không nghĩ đó là điều ông Donald Trump thực sự gắn bó hay quyết tâm theo đuổi."
Các chuyên gia cũng cho rằng chiến lược "chặt đầu rắn" — loại bỏ lãnh đạo cấp cao nhất — khó có thể dẫn tới thay đổi chế độ trong một hệ thống chính trị như Iran.
Quyền lực tại Iran được phân tán theo một cấu trúc mà nhiều nhà nghiên cứu gọi là "mô hình khảm" (mosaic structure), trong đó nhiều khu vực được quản lý bởi các nhánh khác nhau của lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).
Dù chính quyền có thể không nhận được sự ủng hộ của đa số người dân, họ vẫn kiểm soát nhiều thiết chế quyền lực quan trọng như IRGC, lực lượng dân quân Basij, hệ thống đền thờ Hồi giáo và nhiều cơ quan nhà nước khác.
"Chế độ này được xây dựng để tồn tại," ông Saikal nhận định.
Ông cho rằng Iran đã thiết kế bộ máy quân sự để có thể chống chọi trước nguy cơ bị Mỹ tấn công hoặc xâm lược.
"Họ phát triển tên lửa tầm xa, máy bay không người lái, phân tán các cơ sở quân sự, xây dựng lực lượng quân đội và Vệ binh Cách mạng quy mô lớn, nhằm khiến bất kỳ cuộc xâm lược nào của Mỹ cũng trở nên vô cùng khó khăn."
Ông Miller cũng cho rằng nếu không có chiến dịch bộ binh trên mặt đất hoặc lực lượng nổi dậy mạnh từ bên trong, khả năng thay đổi chế độ gần như không thể xảy ra.
Chính quyền Iran trở nên mạnh mẽ hơn?
Thỏa thuận ghi nhớ được ký kết tuần trước không chỉ tái khẳng định quyền kiểm soát của Iran đối với eo biển Hormuz và thiết lập quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD, mà còn quy định rõ rằng hai bên phải "kiềm chế can thiệp vào công việc nội bộ của nhau", bao gồm cả các nỗ lực thay đổi chế độ.
Theo bà Conduit, Iran đã thu được nhiều lợi ích hơn so với các vòng đàm phán hạt nhân trước đây, khi phần thưởng chủ yếu chỉ là việc nới lỏng trừng phạt kinh tế.
"Thật đáng chú ý khi cán cân đã dịch chuyển mạnh về phía Iran như vậy. Iran hiện đang ở vị thế mạnh hơn đáng kể so với trước khi cuộc chiến bắt đầu," bà nói.
Ông Saikal đồng tình và cho rằng Mỹ cùng Israel đã đánh giá thấp khả năng chống chịu của chính quyền Iran.
"Chính quyền Iran hiện tự tin hơn rất nhiều so với trước đây," ông nói với SBS News.
Hiện chưa rõ liệu Mỹ có tiếp tục theo đuổi mục tiêu thay đổi chế độ trong tương lai hay không. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng điều đó khó xảy ra trong ngắn hạn.
Dẫu vậy, bà Conduit cảnh báo vẫn có nhiều nhân vật trong giới chính trị Mỹ và Israel tin rằng cuộc đối đầu với Iran vẫn chưa kết thúc.
"Có không ít người trong bộ máy chính trị Mỹ và Israel cho rằng vẫn còn những mục tiêu chưa hoàn thành," bà nói.
"Vì thế tôi sẽ không ngạc nhiên nếu căng thẳng leo thang trở lại trong tương lai. Nhưng hy vọng là Mỹ và Israel đã rút ra được bài học rằng chính quyền Iran không dễ dàng bị đánh bại."
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
