Sau hàng loạt biến động xã hội, từ các vụ bạo lực gây chấn động cho tới căng thẳng sắc tộc, tôn giáo, giới tính… xã hội Úc bắt đầu có xu hướng muốn siết chặt lời nói qua đạo luật cấm phát ngôn thù ghét. Nghe thì hợp lý. Ai cũng muốn an toàn. Nhưng bộ phim đặt câu hỏi rất khó: Muốn an toàn hơn thì ta sẵn sàng đánh đổi bao nhiêu quyền được nói?
Có bao giờ quý vị đang ngồi nói chuyện bình thường, buột miệng nói một câu… rồi tự dưng khựng lại, nghĩ bụng: “Ủa… câu này nói ra có bị ăn gạch không ta?” Hay kiểu đang gõ status trên Facebook, viết xong rồi… xoá. Không phải vì thấy mình sai. Mà vì ngại. Ngại bị hiểu lầm, ngại bị chụp mũ, ngại bị kéo lên mạng đấu tố.
Xem phim tại đây:
Nếu quý vị từng có cảm giác đó… thì bộ phim tài liệu hôm nay chắc chắn sẽ chạm tới một câu hỏi rất nhức nhối của xã hội hiện đại: trong một quốc gia mỗi người đều có một phần trách nhiệm, chúng ta đã ở đâu khi để các khuynh hướng cực đoan, bạo lực to mồm trỗi dậy, một mặt khác liệu chúng ta có lên tiếng quá to để rồi bị khóa lại?
John Safran là một nhà làm phim tài liệu nổi tiếng ở Úc vì phong cách châm biếm táo bạo, chuyên lao thẳng vào những vùng cấm của tôn giáo, chính trị và văn hóa.
Hồi còn trẻ, ông từng giả làm ca sĩ Beck để lẻn vào sự kiện của Scientology; trà trộn để mua ‘quần lót thần thánh’ của người Mormon; sang Bờ Biển Ngà để được rửa tội như một tín đồ Tin Lành da đen; qua Mỹ để tham gia nghi thức trừ tà; sang Philippines để tái hiện cảnh bị đóng đinh như Chúa Jesus; thậm chí dàn dựng những trò khiêu khích liên quan tới xung đột Israel–Palestine.
Các màn ‘chơi lớn’ này không nhằm công kích riêng một tôn giáo nào, mà là cách Safran liên tục thử thách ranh giới giữa hài châm biếm, sự xúc phạm và quyền tự do biểu đạt.
Thế nhưng điều đáng nói là chính một người chuyên gây tranh cãi như vậy giờ lại bắt đầu lo. Ông lo rằng thứ từng được xem là châm biếm, hài đen, phản biện xã hội… bây giờ có thể bị xem là phạm pháp hoặc bị triệt tiêu bởi áp lực dư luận.
Các nhân vật mà ông đã phỏng vấn trong phim để tìm ra câu trả lời cho giới hạn của tự do ngôn luận như Kayla Jade, ngôi sao phim khiêu dâm có 2,3 triệu người theo dõi trên TikTok, hay Jacob, thủ lãnh phong trào National Socialist Network theo quan điểm cực hữu, và nhiều người khác nữa.
Cái hay của John Safran là trong phim người xem không không bị ép chọn phe. Phim chỉ nhắc ta một điều rất người: Ai trong chúng ta cũng từng bị xúc phạm. Và ai trong chúng ta cũng từng vô tình làm người khác khó chịu. Nếu xã hội đặt ra một chuẩn tuyệt đối rằng không ai được làm ai khó chịu… thì sớm muộn gì chính ta cũng là người bị cấm nói.
Cuối cùng, thông điệp của bộ phim là: Sự xúc phạm là cần thiết cho tiến bộ. Đôi khi, để xã hội thay đổi, người ta buộc phải nói ra những lời "gai góc", gây sốc và làm mất lòng số đông đương thời. Nếu luật pháp cấm mọi sự xúc phạm, xã hội sẽ giậm chân tại chỗ.
Lời kết cuối phim mà tác giả gởi tới người xem: “Chúng ta thường rất muốn cấm người khác nói những điều làm mình khó chịu. Nhưng hãy nhớ rằng, hệ tư tưởng, tôn giáo hay lối sống của chính chúng ta cũng có thể đang làm tổn thương hoặc grating (gây chướng tai gai mắt) cho một ai đó khác. Một hệ thống không dung thứ cho sự khác biệt của người khác, thì một ngày nào đó cũng sẽ không dung thứ cho chính chúng ta.”
Xin mời bấm vào biểu tượng audio ở đầu trang để nghe toàn bộ bài điểm phim.
Phim đang chiếu miễn phí tại SBS On Demand có phụ đề tiếng Việt.
Xem phim tại đây:
