Andastadem triti long Ostrelia: Wanem ol samting ol Fes Nesen pipol i wantem yu blong save

First Peoples Assembly Gather In Gardens Of Parliament In Victoria

The First Assembly of First Nations of Victoria pose for a group portrait, Victoria's indigenous body negotiating a state treaty gathered at the Victorian Legislative Assembly for its first session after the election on July 26, 2023 in Melbourne, Australia. Credit: Tamati Smith/Getty Images

Long Ostrelia i kat sam kalja we i bin stap longtaem bitim evri nara kalja raon long wol, be oli no semak wetem fulap nara kantri fromse oli nokat wan nasonel triti blong luksave histri blong ol Indijenis manples. Hemia i minim se oli neva bin kat wan stret toktok long saed blong sarem kraon, risos o pawa blong mekem disisen. Hemia tu i mekem se fulap Indijenis pipol long Ostrelia i talemaot se hemia wan “bisnis we i stap yet”. Faenemaot wanem triti i minim se - fasin we hemi difren blong raet blong kraon mo netiv taetel, mo from wanem se hemi impotan.


Ol impotan samting
  • Wan triti hemi wan akrimen long loa bitwin long ol Aborijinal mo Tores Stret Aelan pipol wetem kavman blong Ostrelia
  • Fulap Fes Nesen pipol oli tingse wan triti hemi pat blong kasem jastis, rispek mo moa gudfala relesensip long fiuja.
  • Wan nasonel triti bae i save mekem wan akrimen blong ful kantri blong luksave ol raet blong Aborijinal mo Tores Stret Aelan pipol long Ostrelia.
Wan triti hemi wan akrimen long loa we samfala blong ol difren kaen krup i save mekem, olsem se ol Aborijinal mo Tores Stret Aelan pipol wetem kavman blong Ostrelia. Wan triti ia bae i save mekem se tufala krup ia bae i save wok tugeta, luksave ol raet mo histri blong Fes Nesen pipol mo mekem wan rod blong folem long fiuja.

Sapos yu andastandem gud triti ia, hemi wan stron samting blong konektem yu wetem stori blong Ostrelia. Hemi no blong loa mo politik nomo, be blong rispek, tru toktok mo bildim wan komuniti wetem jastis blong evriwan we i stap long kantri ia.

Wanem ia Aborijinal raet blong kraon, netiv taetel mo triti?

Plante taem oli tokabaot trifala samting ia long semak taem, be evri wan samting ia hemi difren lelebet:
  • Raet blong kraon: Ol loa we kavman i bin mekem blong kivim bakagen sam kraon blong kavman long Aborijinal mo Tores Stret Aelan pipol, plante taem ol kaonsil blong kraon i lidim wok blem.   
  • Netiv taetel: Luksave long saed blong loa we i talemaot se sam pipol blong ol Fes Nesen i kat raet blong holem kraon mo wota long kastom loa.   
  • Triti: Wan stret akrimen bitwin long kavman mo ol Fes Nesen pipol.   
Tugeta, trifala samting ia i stap long rod blong mekem jastis, luksave, mo fasin blong tekem kontrol blong laef blong wan wanfala hem wan blong ol Fes Nesen pipol.
Australians Observe Australia Day Holiday
Ol pipol we i protes blong Triti Bifo Vois long Parlamen Haos mo Flinda Strit Stesen long Janueri namba 26, 2023, long Melbon, Ostrelia. (Photo by Alexi J. Rosenfeld/Getty Images) Credit: Alexi J. Rosenfeld/Getty Images

Wanem wan triti i minim se long Ostrelia?

Wan triti hemi wan akrimen we i fas long loa bitwin long tufala krup. Long sam kantri olsem Niu Silan, kavman mo Maori i bin saenem Triti blong Waitangi. Long Kanada, oli kat fulap triti wetem ol Fes Nesen pipol.

Be Ostrelia i no olsem ol nara kantri ia, oli no bin mekem wan nasonel triti wetem ol Fes Nesen pipol long taem blong kolonaisesen blong Inglan. Long taem we ol Inglis i bin kam long kraon blong Aborijinal pipol festaem, oli bin kolem ‘terra nullius’, we i minim se kraon ia i nokat wan ona nomo. From hemia, oli no bin tingse oli nidim toktok wetem ol Aborijinal pipol blong yusum kraon ia. Fulap Indijenis pipol long Ostrelia i talemaot se hemia wan “bisnis we i stap yet”.

Blong fulap Fes Nesen pipol, "bisnis we i stap yet" ia hemi from wanem triti i wan samting blong mekem plante toktok long saed blong hem.
Triti i minim se yumi luksave wanem i bin kam bifo, protektem ol raet mo blong mekem sua se ol Aborijinal mo Tores Stret Aelan komuniti i kat wan tru vois blong mekem ol disisen we i save afektem olgeta. Wanfala we i save gud ol loa, Dr Harry Hobbs i talemaot:

“Mi hopse bae triti ia i save kam bitwin long Aborijinal mo Tores Stret Aelan komuniti long wanfala saed, mo ol kavman long Ostrelia long nara saed, fromse konstitusen blong Ostrelia i kivim sam pawa long kavman blong ful kantri mo sam nara pawa long kavman blong ol stet insaed long kantri.”

Ol Aborijinal mo Tores Stret Aelan pipol ia i wantem mekem sua se bae yumi save sarem wan fiuja wetem sakses blong yumi evriwan mo blong luksave mo selebretem kalja blong ol Fes Nesen long Ostrelia tete. Triti ia i minim se oli save toktok long wan stretfasin long saed blong wanem i bin kam bifo mo blong mekem wan niufala rod blong fiuja.
A man and two women standing near each other and smiling, in front of a wall that has a mural of people marching with signs displaying First Nations messages.
(Lef kasem raet) Wanfala we i bin 'Truth-Telling mo Healing Inquiry' jea bifo long Kwinslan, Joshua Creamer, NSW Triti Komisona Naomi Moran mo jea blong Fes Pipol Asembli blong Viktoria Ngarra Murray. Credit: NITV / The Point

From wanem se wan triti i impotan?

Plante Aborijinal mo Tores Stret Aelan pipol i tingse wan triti hemi wan pat blong rod long jastis, rispek, mo moa gudfala relesensip long fiuja.

Reuben Berg, wan Gunditjmara man mo lida blong triti i talem, "Mi tingse triti hemi importan tumas, hemi blong jenjem rilesensip bitwin long ol Fes Pipol mo kavman, long saed blong ful kantri o long saed blong ol stet insaed long kantri."

Wan triti hemi impotan fromse hemi save:
  • Luksave Aborijinal mo Tores Stret Aelan pipol olsem Fes Pipol long Ostrelia.  
  • Letem stretfasin stori blong histri blong Ostrelia bae i kamaot.  
  • Bildim stronfala patnesip long saed blong kraon, helt, edukesen, ekonomi mo kalja.  
Wirdi man mo loea Tony McAvoy i talemaot, "Long taem we mifala i save kontrolem laef blong mifala, mekem ol kaen disisen blong mifala mo mekem ol sevis blong mifala, helt blong mifala i kam antap mo mifala i save kam moa stron, long spirit mo kalja. Sapos yu andastandem se hemia pat blong triti, hemi wan gudfala samting blong yumi evriwan long kantri ia."

Wanem i save stap insaed long wan triti ia?

Triti i save kat fulap kaen mo i save fokas long fulap samting, olsem:
  • Luksave sovrenti mo raet blong ol Fes Nesen pipol blong mekem ol disisen blong ol samting insaed long komuniti blong olgeta.
  • Akrimen long fasin blong yusum mo protektem kraon, wota mo risos.
  • Promes blong krowem mo protektem ol lanwis, kalja, mo ol spesal ples blong kastom.
  • Pem mo sapotem ol prokram blong helt, edukesen, bildim moa haos mo sam nara kaen samting tu.
Gunnai, Gunditjmara mo Djab Wurrung woman mo Seneta blong Viktoria, Lidia Thorpe i tingse ol lokal komuniti bae i sud lidim triti.
Mi tingse yumi nidim luk ol nakamal mo nesen insaed long lokal kavman. Hemi ol lokal komuniti ia we yumi save luk tru jenj.
Senator Lidia Thorpe
SENATE QUESTION TIME
Independen Seneta Lidia Thorpe long Kwesten Taem long Senet long Parlamen Haos long Kanbera. Source: AAP / MICK TSIKAS/AAPIMAGE

Wanem bae i kam nekis blong triti long Ostrelia?

Raon long Ostrelia, triti i stap long wan difren ples long rod ia. Sam stet [provins], olsem Kwinslan, i bin statem blong mekem triti blong olgeta, be nara wan, olsem Niu Saot Wel, stap toktok long saed blong wanem ia wan triti bae save luk olsem blong olgeta. Evri komuniti i kat ol difren kaen samting we oli nidim, evri triti ia bae i save kam long wan difren kaen fasin.

Long Viktoria, wan akrimen i stap finis, wan risal blong plante yia blong toktok wetem ol komuniti ia. Fasin ia we Viktoria i bin mekem hemi wan eksampol we fulap raon long kantri i traem blong lanem sam samting from.

Hemi impotan blong save se wan nasonel triti mo ol triti blong stet oli difren.

Wan nasonel triti bae i save mekem wan wan akrimen blong ful kantri ia, blong luksave ol raet blong Aborijinal mo Tores Stret Aelan pipol long Ostrelia. Long ol stet o teritori oli save mekem triti blong ol lokal samting we ol komuniti blem i nidim. Plante blong oli we oli sapotem triti i tingse yumi nidim long saed blong ful kantri mo tu long saed blong stet blong mekem tru jenj we i save stap longtaem.

Triti i no wan samting blong ol Fes Nesen pipol nomo, hemi blong luksave, rispek, mo jastis blong yumi evriwan. Sapos wan triti i stap, bae i helpem mekem wan fiuja we vois mo eksperiens blong evriwan i save helpem yumi.

Bae nekis stori blong triti i kam from ol lokal komuniti, kavman mo olgeta we i wantem leftemap fiuja blong Ostrelia. Sapos yu save andastandem triti, hemi wan fasin blong konektem yumi evriwan long histri blong kantri ia mo blong leftemap fiuja tugeta.

Episod ia i kat ol samting blong televisen prokram Living Black – The Case for a Treaty we festaem i bin brodkas long Julae 2025. Yu save luk hemia long SBS On Demand.

Stream free On Demand

Thumbnail of The Case For A Treaty

The Case For A Treaty

episode Living Black • 
News And Current Affairs • 
34m
episode Living Black • 
News And Current Affairs • 
34m
Sabskraeb long o folem Ostrelia Eksplen podkas blong luk moa importan samting mo toksave blong helpem niufala laef blong yu long Ostrelia.   


Sapos yu kat sam kweston o tingting ia, sendem wan email i kam long


Share
Follow SBS Bislama

Download our apps
SBS Audio
SBS On Demand

Listen to our podcasts
Independent news and stories connecting you to life in Australia and Bislama-speaking Australians.
Ease into the English language and Australian culture. We make learning English convenient, fun and practical.
Get the latest with our exclusive in-language podcasts on your favourite podcast apps.

Watch on SBS
SBS World News

SBS World News

Take a global view with Australia's most comprehensive world news service